Adenoid (burun-udlaq badamcığı) – burnun arxasında, udlağın yuxarı hissəsində yerləşən və erkən uşaqlıqda infeksiyalara qarşı müdafiədə iştirak edən limfoid toxumadır. Adenoid böyüdükdə uşaq çox vaxt ağızla nəfəs alır, gecə xoruldayır, danışığı burundan gələn kimi səslənir, bəzən yuxuda nəfəsi qısa müddət dayanır və tez-tez qulaq iltihabı keçirir. NHS-ə görə adenoidlər adətən təxminən 4 yaşdan kiçilməyə başlayır və yetkinliyin əvvəlinə qədər demək olar ki, yox olur, ona görə yüngül hallarda həkim çox vaxt gözləmə taktikası seçir. Burun tutulmasında həkimin təyin etdiyi steroidli burun spreyi kömək edə bilər; yuxu apnoesi, təkrarlanan otit və ya eşitmə itkisi olduqda isə adenoidektomiya (adenoidin çıxarılması) tövsiyə oluna bilər. Uşağın nəfəsi ciddi çətinləşərsə, dodaqları göyərərsə və ya əməliyyatdan sonra qanaxma olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Adenoid nədir və tonzillərdən nə ilə fərqlənir
Adenoid burnun arxasında, yumşaq damağın yuxarısında yerləşən limfoid toxuma, tonzillər (badamcıqlar) isə boğazın arxasında, iki yanda görünən yumru toxumalardır. Amerika Otolarinqologiya Akademiyasının (AAO-HNS) saytı ENT Health-ə görə hər ikisi immun sistemin bir hissəsidir və ağız, burun yolu ilə daxil olan bakteriya və virusları "tanıyaraq" orqanizmin müdafiəsinə kömək edir.
- Yeri: tonzilləri ağızı açıb görmək olar; adenoid isə Amerika Pediatriya Akademiyasına (AAP) görə yalnız xüsusi alətlə və ya rentgenlə görünür.
- Problemləri: tonzillər daha çox boğaz ağrısı ilə keçən iltihaba (tonzillit), böyümüş adenoid isə burun tənəffüsünün çətinləşməsinə, xoruldamaya və qulaq problemlərinə səbəb olur.
- Əməliyyatı: tonzillərin çıxarılması tonzillektomiya, adenoidin çıxarılması adenoidektomiya adlanır; bəzən ikisi birlikdə aparılır.
Adenoid böyüməsinin əlamətləri hansılardır
Adenoid böyüməsinin əsas əlamətləri ağızla nəfəs alma, gecə xoruldama, burun səsi ilə danışma və tez-tez təkrarlanan qulaq iltihablarıdır. ENT Health və AAP bunları sadalayır:
- uşağın çox vaxt burun əvəzinə ağızla nəfəs alması;
- danışarkən burnun "tutulmuş" kimi səslənməsi;
- uzunmüddətli burun axıntısı və gündüz səs-küylü nəfəs;
- gecə xoruldama və narahat yuxu;
- yuxuda bir neçə saniyəlik nəfəs fasilələri, boğulma hissi ilə oyanma;
- tez-tez orta qulaq iltihabı, qulaqda maye yığılması və eşitmənin müvəqqəti azalması;
- soyuqdəymə zamanı burun tutulmasının və sinus problemlərinin uzanması.
AAP qeyd edir ki, adenoidin böyüdüyünü müəyyən etmək həmişə asan deyil: bəzi uşaqlarda adenoid anadangəlmə böyük olur, bəzilərində isə soyuqdəymə zamanı müvəqqəti şişir. Uzunmüddətli burun axıntısının səbəbi çox vaxt adenoid deyil, xroniki rinit olur. Uşaqlarda qulaq iltihabı və sinüzit barədə ayrıca məqalələrimizə də baxa bilərsiniz.
Yuxu apnoesi niyə vacibdir
Obstruktiv yuxu apnoesi yuxuda tənəffüs yolunun daralması nəticəsində nəfəsin dəfələrlə dayanıb yenidən başlamasıdır və uşaqlarda tez-tez böyük tonzil və adenoidlə bağlı olur. AAP-a görə müalicə olunmayan yuxu apnoesi ürək, davranış, öyrənmə və böyümə problemlərinə gətirib çıxara bilər. Gündüz yuxululuq, diqqət problemləri və gecə sidik saxlamama da diqqət tələb edir. Bununla belə, böyük tonzil və adenoidi olan hər uşaqda yuxu apnoesi olmur.
Adenoid neçə yaşda böyüyür və nə vaxt kiçilir
Adenoid erkən uşaqlıqda böyüyür, NHS-ə görə təxminən 4 yaşdan kiçilməyə başlayır və yetkinliyin əvvəlinə qədər demək olar ki, tamamilə yox olur. Böyük Britaniyanın LOR cərrahları birliyi ENT UK yazır ki, adenoidlər yeniyetməlik dövrünə qədər adətən çox kiçilmiş olur. Ona görə adenoidlə bağlı problemlər əsasən məktəbəqədər və kiçik məktəb yaşlı uşaqlarda rast gəlinir, yetkinlərdə isə adenoidektomiya nadir hallarda lazım olur.
Adenoid böyüməsi necə müəyyən edilir
Adenoid böyüməsini LOR həkimi (otorinolarinqoloq) şikayətlərin tarixçəsi və xüsusi müayinə əsasında müəyyən edir, çünki adenoid adi baxışla görünmür. ENT Health və AAP-a görə bu üsullardan istifadə olunur:
- LOR müayinəsi: qulaq, burun və boğaza baxış, qulaq pərdəsinin yoxlanması;
- Endoskopiya: buruna yeridilən nazik, çevik kamera ilə adenoidin ölçüsünə birbaşa baxış;
- Rentgen: burun-udlağın şəkli, bəzən endoskopiyanın əvəzinə və ya ona əlavə olaraq;
- Yuxu tədqiqatı (polisomnoqrafiya): yuxu apnoesindən şübhə olduqda gecə boyu nəfəsin, oksigen səviyyəsinin və beyin fəaliyyətinin qeydə alınması;
- Eşitmə testi: qulaqda maye və eşitmə itkisi şübhəsində.
Adenoid necə müalicə olunur
Yüngül adenoid böyüməsində çox vaxt gözləmə taktikası seçilir, burun tutulmasında həkim steroidli burun spreyi təyin edə bilər, ağır və ya təkrarlanan problemlərdə isə adenoidektomiya tövsiyə olunur. Seçim uşağın yaşından, şikayətlərin ağırlığından və onların yuxuya, eşitməyə təsirindən asılıdır.
- Gözləmə taktikası. NHS-ə görə həkim problemlərin ağırlığından asılı olaraq onların öz-özünə yaxşılaşmasını gözləməyi təklif edə bilər.
- Burun spreyləri. ENT UK və AAP-a görə bəzi uşaqlarda steroidli burun spreyi burun tutulmasını azalda bilər və əməliyyat qərarından əvvəl sınana bilər. Dərmanın növünü, dozasını və müddətini yalnız həkim müəyyən etməlidir; uşağa öz başınıza burun dərmanı verməyin.
- Antibiotiklər. ENT UK-ya görə adenoid problemlərində antibiotiklər adətən kömək etmir, yalnız qısamüddətli yüngülləşmə verə bilər və yan təsirləri var.
Adenoidektomiya nə vaxt tövsiyə olunur
Adenoidektomiya böyük adenoid nəfəsi, yuxunu, eşitməni və ya qulaq sağlamlığını davamlı şəkildə pozduqda tövsiyə olunur. NHS, ENT UK, AAP və AAO-HNS bu halları göstərir:
- burunla nəfəsin çətinləşməsi, davamlı ağızla nəfəs və xoruldama;
- obstruktiv yuxu apnoesi – bu zaman çox vaxt tonzillər də çıxarılır; AAP-a görə bu, uşaqlarda yuxu apnoesinin ən geniş yayılmış və effektiv müalicəsidir;
- tez-tez təkrarlanan qulaq iltihabları;
- eşitməni azaldan, uzun sürən qulaqda maye yığılması ("yapışqan qulaq"). AAO-HNS-in 2016-cı il klinik təlimatına görə bu səbəbdən əməliyyat aparılarsa, 4 yaş və böyük uşaqlarda timpanostomiya boruları, adenoidektomiya və ya hər ikisi tövsiyə olunur; 4 yaşdan kiçiklərdə isə burun tıxanması kimi ayrıca səbəb olmadan adenoidektomiya aparılmamalıdır;
- AAP-a görə nəfəsi narahat edən və nitqi ciddi dəyişdirən böyük adenoid.
ENT UK-ya görə çox kiçik uşaqlarda qanaxma riskinə görə bu əməliyyatdan mümkün qədər çəkinilir. Qərar həmişə LOR həkimi ilə birlikdə, gözləmənin və əməliyyatın fayda və riskləri müzakirə edilərək verilir.
Əməliyyatdan sonra bərpa necə keçir
Adenoidektomiyadan sonra bərpa adətən təxminən bir həftə çəkir və uşaq çox vaxt əməliyyat günü evə buraxılır. NHS və ENT UK-ya görə:
- əməliyyat ümumi narkoz altında, ağız və ya burun yolu ilə aparılır; ENT UK onun təxminən 10–15, NHS isə təxminən 30 dəqiqə çəkdiyini göstərir;
- uşağı təxminən bir həftə evdə, izdihamdan, tüstülü yerlərdən və soyuqdəymiş insanlardan uzaq saxlayın;
- bir həftəyə qədər burun tutulması, ağızdan pis qoxu, boğaz və qulaq ağrısı, müvəqqəti burun səsi normaldır; ENT UK-ya görə ilk 1–2 gündə hərarət uşaqların təxminən yarısında yüksəlir;
- ağrıkəsicini həkimin göstərişinə və təlimata uyğun verin; 16 yaşdan kiçik uşaqlara həkim təyin etmədən aspirin vermək olmaz;
- adi qidalanmaya tez qayıtmaq və bol maye içmək sağalmaya kömək edir.
ENT UK-ya görə əməliyyatdan sonra qanaxma nadirdir – təxminən 200 əməliyyatdan birində olur, lakin ən ciddi ağırlaşmadır. Adenoidin yenidən böyüməsi də mümkündür, amma nadir haldır.
Adenoid haqqında miflər və faktlar
Adenoidlə bağlı ən geniş yayılmış mif onun immunitet üçün mütləq lazım olduğu və çıxarılmasının uşağı xəstəliklərə qarşı müdafiəsiz qoyduğudur – mötəbər mənbələr bunu təsdiqləmir.
- Mif: "Adenoid immunitet üçün mütləq lazımdır, çıxarmaq olmaz." Fakt: ENT UK-ya görə adenoidlər, ehtimal ki, yalnız həyatın ilk üç ilində infeksiyalarla mübarizəyə kömək edir; orqanizm adenoidsiz də mikroblarla mübarizə aparır və onların çıxarılmasının immun sistemi zəiflətdiyinə dair yaxşı sübut yoxdur.
- Mif: "Adenoidi böyük olan hər uşağa əməliyyat lazımdır." Fakt: adenoid yaşla kiçilir, yüngül hallarda müşahidə kifayət edə bilər; AAP həkimlərin bu əməliyyatları indi keçmişə nisbətən daha ehtiyatla tövsiyə etdiyini yazır.
- Mif: "Uşaqlarda xoruldama zərərsizdir." Fakt: müntəzəm xoruldama və yuxuda nəfəs fasilələri yuxu apnoesinin əlaməti ola bilər və həkimə göstərilməlidir.
- Mif: "Əməliyyatdan sonra problem heç vaxt qayıtmır." Fakt: AAP yuxu apnoesində əməliyyatın həmişə uğurlu olmadığını və kontrol müayinənin vacibliyini qeyd edir.
Əlamətə görə nə etməli
Adenoid böyüməsinin əksər əlamətləri planlı LOR müayinəsi tələb edir, lakin ciddi nəfəs çətinliyi, göyərmə və əməliyyatdan sonra qanaxma təcili yardım səbəbidir. Cədvəl NHS, AAP və ENT UK tövsiyələrinə əsaslanan ümumi istiqamətdir:
| Əlamət | Nə etməli |
|---|---|
| Həftələrlə davam edən ağızla nəfəs, burun səsi, gecə xoruldama | Pediatr və ya LOR həkiminə planlı müraciət |
| Yuxuda nəfəs fasilələri, boğulma ilə oyanma, gündüz yuxululuq | Tezliklə pediatrə və ya LOR-a; yuxu tədqiqatı lazım ola bilər |
| Tez-tez otit, eşitmənin azalması, nitqin gecikməsi | LOR müayinəsi və eşitmə testi |
| Uzunmüddətli burun tutulması və axıntısı | Həkim müayinəsi; sprey yalnız həkim təyinatı ilə |
| Nəfəs ciddi çətinləşib, dəri və ya dodaqlar solğun, göyümtül; nəfəs 20 saniyədən çox dayanır | Dərhal 103 |
| Əməliyyatdan sonra boğazdan və ya burundan qanaxma, qanlı və ya qara qusma | Dərhal 103 və ya ən yaxın təcili yardım |
| Əməliyyatdan sonra keçməyən güclü ağrı, yüksək hərarət, boyunda ağrı və ya sərtlik, maye qəbul etməmək | Həmin gün təcili həkimə |
Tez-tez verilən suallar
Adenoid öz-özünə keçirmi?
Çox vaxt bəli: NHS-ə görə adenoidlər təxminən 4 yaşdan kiçilməyə başlayır və yetkinliyin əvvəlinə qədər demək olar ki, yox olur. Lakin yuxu apnoesi və ya eşitmə itkisi varsa, gözləmək düzgün olmaya bilər – qərarı LOR həkimi verir.
Adenoidektomiyadan sonra uşaq nə vaxt bağçaya və ya məktəbə gedə bilər?
Adətən təxminən bir həftədən sonra. NHS və ENT UK bu müddətdə uşağı evdə, xəstə insanlardan uzaq saxlamağı tövsiyə edir.
Adenoid çıxarılsa, uşaq daha tez-tez xəstələnəcəkmi?
Mənbələr bunu təsdiqləmir. ENT UK-ya görə adenoidin çıxarılmasının immun sistemi zəiflətdiyinə və ya infeksiyaları artırdığına dair yaxşı sübut yoxdur.
Adenoid və tonzillər həmişə birlikdə çıxarılırmı?
Xeyr. ENT UK-ya görə tonzillər yalnız uşaqda tez-tez tonzillit və ya yuxuda nəfəs pozğunluğu olduqda adenoidlə birlikdə çıxarılır. Problem yalnız adenoiddədirsə, ancaq adenoidektomiya aparılır.
Adenoid böyüməsi böyüklərdə olurmu?
Nadir hallarda. NHS-ə görə adenoidektomiya yetkinlərdə də aparıla bilər, amma geniş yayılmayıb, çünki adenoidlər yeniyetməlik dövrünə qədər adətən çox kiçilir.
Mənbə: NHS – Adenoidectomy, HealthyChildren.org (AAP) – Tonsils and the Adenoid, HealthyChildren.org (AAP) – Sleep Apnea in Children, ENT Health (AAO-HNS) – Tonsils and Adenoids, AAO-HNSF – Otitis Media with Effusion CPG fact sheet, ENT UK – Adenoid Surgery, ENT UK – What to expect after the operation
Şərhlər