Allergik rinit – burun selikli qişasının tozcuq (polen), ev tozu gənəsi, heyvan tükü və ya kif kimi allergenlərə qarşı allergik iltihabıdır. Mövsümi formasına xalq arasında saman qızdırması deyilir (ingiliscə "hay fever"), baxmayaraq ki, xəstəlik adətən qızdırma vermir. Əsas əlamətlər asqırma, burun axması və tutulması, gözlərin qaşınması və yaşarmasıdır. Ümumdünya Allergiya Təşkilatının (WAO) məlumatına görə dünyada 400 milyondan çox insan allergik rinitdən əziyyət çəkir; ABŞ-da xəstəlik böyüklərin 10–30%-ində, uşaqların isə 40%-ə qədərində rast gəlinir. Soyuqdəymə 1–2 həftəyə keçdiyi halda, allergik rinit həftələrlə və aylarla davam edə bilər. Diaqnoz dəri testləri və ya qanda spesifik IgE analizi ilə qoyulur, müalicə isə allergendən qorunma, dərmanlar və allergen-spesifik immunoterapiyaya əsaslanır. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir – şikayətləriniz varsa, həkimə müraciət edin.
Allergik rinitin əlamətləri və soyuqdəymədən fərqi
NHS-in məlumatına görə əlamətlər allergenlə təmasdan adətən bir neçə dəqiqə sonra başlayır. Ən çox rast gəlinən şikayətlər bunlardır:
- ardıcıl asqırma;
- şəffaf, sulu burun axıntısı və ya burun tutulması;
- burunda, damaqda, boğazda və qulaqlarda qaşınma;
- gözlərin qızarması, qaşınması və yaşarması (allergik konyunktivit);
- öskürək, iy bilmənin zəifləməsi;
- alın və gicgah nahiyəsində ağrı, baş ağrısı, yorğunluq.
Amerika Allergiya, Astma və İmmunologiya Akademiyası (AAAAI) iki formanı fərqləndirir: mövsümi allergik rinit (polen və kif sporları ilə bağlı) və il boyu davam edən (perennial) allergik rinit (ev tozu gənəsi, heyvanlar, kif). Bir insanda hər iki forma eyni vaxtda ola bilər. WAO qeyd edir ki, allergik rinitli xəstələrin təxminən 80%-i yuxu çətinliyindən şikayət edir; uşaqlarda xəstəlik diqqətə, əhvala və dərs göstəricilərinə təsir göstərə bilər.
Allergik rinitin əlamətləri soyuqdəyməyə çox bənzəyir. Aşağıdakı cədvəl onları ayırmağa kömək edə bilər:
| Əlamət | Allergik rinit | Soyuqdəymə |
|---|---|---|
| Başlanğıc | Allergenlə təmasdan dərhal və ya bir neçə dəqiqə sonra | Tədricən, 1–2 gün ərzində |
| Müddət | Allergenlə təmas davam etdikcə – həftələr, aylar | Adətən 1–2 həftə |
| Qızdırma | Olmur | Ola bilər, xüsusən uşaqlarda |
| Burun axıntısı | Şəffaf, sulu | Əvvəl şəffaf, sonra qatılaşa bilər |
| Göz və burunda qaşınma | Çox xarakterikdir | Nadir hallarda |
| Bədən ağrısı, halsızlıq | Adətən olmur, yorğunluq ola bilər | Tez-tez olur |
| Mövsümilik | Hər il eyni dövrdə təkrarlanır | Daha çox soyuq aylarda |
| Yoluxuculuq | Yoluxucu deyil | Yoluxucudur |
Allergenlər: polen mövsümləri və ev allergenləri
Polen (tozcuq) mövsümi allergik rinitin əsas səbəbidir. Azərbaycanda polen mövsümü təqribən aşağıdakı ardıcıllıqla keçir, lakin dəqiq vaxt bölgəyə, bitki örtüyünə və hər ilin havasına görə dəyişir:
- Erkən yaz (təxminən mart–may): ağacların tozcuqları – məsələn, çinar, qoz, palıd, qovaq və digər ağaclar.
- Yazın sonu və yay (təxminən may–iyul): çəmən və taxıl otlarının tozcuqları.
- Yayın sonu və payız (təxminən iyul–oktyabr): alaq otları – yovşan, ambroziya, alabəta və s. Bu bitkilərin tozcuqları güclü allergen sayılır.
NHS-ə görə əlamətlər xüsusilə isti, rütubətli və küləkli havada, havada tozcuq miqdarı yüksək olanda güclənir.
İl boyu təsir edən allergenlər:
- Ev tozu gənələri – yataq dəsti, döşək, xalça və yumşaq mebeldə yaşayan mikroskopik canlılar;
- Heyvan tükü və dəri pulcuqları – xüsusən pişik və it;
- Kif göbələkləri – rütubətli, zəif havalandırılan otaqlarda;
- tarakan qalıqları, həmçinin peşə ilə bağlı un, ağac tozu və lateks.
Ailəsində allergiya, ekzema və ya astma olan insanlarda allergik rinit riski daha yüksəkdir. Tüstü, kəskin ətirlər və çirkli hava allergiya olmadan da buruna qıcıqlandırıcı təsir göstərə bilər – buna qeyri-allergik rinit deyilir.
Diaqnostika: dəri testləri və IgE analizi
Diaqnozu allerqoloq-immunoloq qoyur. Həkim əvvəlcə şikayətlərin nə vaxt və harada başladığını, ailədə allergiya olub-olmadığını soruşur, burnu müayinə edir. Sonra hansı allergenin əlamətlərə səbəb olduğunu müəyyənləşdirmək üçün testlər aparılır:
- Dəri (prik) testləri – allergen ekstraktları dəriyə tətbiq olunur. AAAAI-yə görə nəticə 20 dəqiqə ərzində məlum olur.
- Qanda spesifik IgE analizi – müəyyən allergenlərə qarşı əmələ gəlmiş IgE antitellərinin miqdarını göstərir. Dəri testi mümkün olmayanda (məsələn, geniş dəri xəstəliyində) üstünlük verilir.
WAO vurğulayır ki, rinitli xəstələrin bir qismində qarışıq – həm allergik, həm də qeyri-allergik rinit olur. Dəqiq diaqnoz vacibdir, çünki immunoterapiya yalnız allergik rinitdə fayda verir. Bəzi dərmanlar test nəticəsinə təsir edə bildiyi üçün testdən əvvəl hansı dərmanı dayandırmaq lazım olduğunu həkiminizdən soruşun – dərmanı özbaşına dayandırmayın.
Müalicə prinsipləri
Müalicənin birinci addımı allergenlə təmasın azaldılmasıdır. Bu kifayət etmədikdə həkim dərman müalicəsi təyin edir. Əsas dərman qrupları bunlardır:
- Antihistaminlər (həb, şərbət, göz damcısı və ya burun spreyi) – asqırma, qaşınma və burun axıntısını azaldır, burun tutulmasına isə zəif təsir edir. NHS-ə görə bəzi antihistaminlər yuxululuq yaradır – sükan arxasına keçənlər bunu nəzərə almalıdır.
- Steroidli (kortikosteroid) burun spreyləri – burundakı iltihabı azaldır və AAAAI-yə görə bütün əsas əlamətlərə təsir edir. Effekt adətən müntəzəm istifadədən bir neçə gün sonra hiss olunur.
- Damar daraldan (dekonjestant) burun damcıları – yalnız qısa müddətə. NHS onların 5 gündən, AAAAI isə 3 gündən artıq istifadə olunmamasını tövsiyə edir: uzun istifadə burun tutulmasını əksinə ağırlaşdırır (medikamentoz rinit). NHS-ə görə bu dərmanlar 6 yaşdan kiçik uşaqlara verilmir.
- Duzlu su ilə burun yuyulması – dərmansız, təhlükəsiz köməkçi üsuldur; WAO-ya görə əlamətləri və dərman ehtiyacını azalda bilir.
- Bəzi hallarda antileykotrien preparatları və digər dərmanlar.
Bu dərmanların bir qismi aptekdə reseptsiz satılsa da, dərmanın adı, dozası və istifadə müddəti yalnız həkim təyinatı ilə müəyyən edilməlidir. Bu xüsusən uşaqlar, hamilələr, ana südü ilə qidalandıranlar, yüksək təzyiqi və ya digər xroniki xəstəliyi olanlar üçün vacibdir.
Allergen-spesifik immunoterapiya (ASİT)
Allergen-spesifik immunoterapiya – orqanizmi allergenə tədricən "öyrəşdirən" müalicə üsuludur. Allergenin kiçik, getdikcə artan miqdarı dəri altına inyeksiya şəklində və ya dilaltı tablet/damcı şəklində verilir. AAAAI-yə görə müalicə 3–5 il davam edir və allergenə həssaslığı bəzən uzunmüddətli olaraq azaldır. NHS qeyd edir ki, polen allergiyasında müalicə adətən mövsüm başlamazdan bir neçə ay əvvəl başlanır.
WAO immunoterapiyanı xəstəliyin gedişinə təsir edə bilən yeganə müalicə adlandırır. AAAAI-yə görə o, astmanın və yeni allergiyaların inkişafının qarşısını almaqda da rol oynaya bilər. Bu üsul adətən əlamətləri ildə 3–4 aydan çox davam edən və dərmanlarla yaxşı nəzarət olunmayan xəstələrə tövsiyə edilir. Nadir hallarda ağır allergik reaksiya mümkün olduğundan inyeksiyalar yalnız tibb müəssisəsində, mütəxəssis nəzarəti altında aparılır. Bu müalicəyə ehtiyacınızın olub-olmadığını və ölkədə hansı preparatların mövcud olduğunu allerqoloqdan öyrənin.
Evdə görə biləcəyiniz tədbirlər
- Tozcuq çox olan günlərdə pəncərə və qapıları mümkün qədər bağlı saxlayın, çöldə az vaxt keçirin.
- Çöldən qayıtdıqdan sonra duş qəbul edin və paltarınızı dəyişin.
- Çöldə gözləri yanlardan da qoruyan gün eynəyi, lazım olduqda maska taxın.
- Polen mövsümündə paltarı çöldə qurutmayın, ot biçməyin.
- Yataq dəstini müntəzəm olaraq ən azı 60°C-də yuyun, tozu nəm əski ilə silin, HEPA filtrli tozsoran istifadə edin.
- Ev heyvanlarını yataq otağına buraxmayın, onları müntəzəm yuyun.
- Evi quru və yaxşı havalandırılmış saxlayın, rütubət və kif ilə vaxtında mübarizə aparın.
- Siqaret çəkməyin və tüstülü mühitdən uzaq durun.
Astma ilə əlaqə və nə vaxt həkimə getməli
Allergik rinit və astma çox vaxt birlikdə rast gəlinir: WAO-ya görə astma xəstələrinin 50%-ə qədərində allergik rinit də var. Burundakı iltihab astmanın nəzarətini çətinləşdirə bilər. ÜST də tozcuq, toz və heyvan tükünü astma tutmalarını tətikləyən amillər sırasında göstərir. Öskürək, xırıltılı nəfəs, nəfəs darlığı və ya sinədə sıxılma hissi yaranarsa, həkimə müraciət edin. Ağır nəfəs darlığı, danışmaqda çətinlik və ya dodaqların göyərməsi zamanı dərhal 103-ə zəng edin. Astma barədə ətraflı məlumatı saytımızdakı ayrıca məqalədən oxuya bilərsiniz.
NHS əlamətlər güclənəndə, yuxu və gündəlik həyata təsir edəndə, səbəb bilinməyəndə və ya aptek dərmanları kömək etməyəndə həkimə müraciəti tövsiyə edir.
Tez-tez verilən suallar
Saman qızdırması qızdırma verirmi?
Xeyr. Ad tarixi səbəblərlə yaranıb. Hərarət yüksəlirsə, bu, daha çox infeksiyaya işarədir və həkimə müraciət etmək lazımdır.
Allergik rinit tamamilə sağalırmı?
Dərmanlar əlamətləri nəzarətdə saxlayır, lakin allergiyanı aradan qaldırmır. Allergen-spesifik immunoterapiya bəzi xəstələrdə uzunmüddətli yaxşılaşma verə bilər.
Allergik rinit yoluxucudurmu?
Xeyr. Bu, immun sisteminin allergenə reaksiyasıdır və insandan insana keçmir.
Burun damcısını hər gün istifadə etmək olarmı?
Damar daraldan damcılar yalnız bir neçə gün istifadə olunmalıdır, əks halda burun tutulması güclənə bilər. Uzunmüddətli müalicəni həkim seçir.
Uşaqlarda allergik rinit olurmu?
Bəli, tez-tez olur və çox vaxt məktəb yaşında başlayır. Uşaqda uzun sürən asqırma, burun tutulması və ya ağızla nəfəs alma varsa, pediatra və ya allerqoloqa müraciət edin.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Ailə həkiminə, allerqoloq-immunoloqa və ya LOR həkiminə. Nəfəs darlığı və xırıltılı nəfəs varsa, ağciyər mütəxəssisinə də müraciət edin.
Mənbə: NHS – Allergic rhinitis, NHS – Hay fever, AAAAI – Rhinitis (Hay Fever), AAAAI – Immunotherapy, WAO – Rhinitis, ÜST – Asthma
Şərhlər