Azərbaycanda pulsuz hüquqi yardım hüququ Konstitusiyanın 61-ci maddəsi ilə təsbit olunub: hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ var, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda isə bu yardım ödənişsiz, dövlət hesabına göstərilir. Praktikada bu üç yolla mümkündür: cinayət işində vəkil tutmağa imkanı olmayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsə dövlət hesabına müdafiəçi təyin olunur; mülki işlərdə aztəminatlı şəxslər (ünvanlı sosial yardım alan ailələr, işsiz kimi qeydiyyatda olanlar, ağır əlilliyi olan işləməyən şəxslər və b.) məhkəmədən dövlət hesabına vəkil istəyə bilər; ilkin məsləhət üçün isə Vəkillər Kollegiyasının Hüquqi Yardım Mərkəzinə (Bakı, Səməd Vurğun küçəsi 32, +994 12 594 99 85), universitet hüquq klinikalarına və dövlət orqanlarından şikayət üçün Ombudsmana (çağrı mərkəzi 916) müraciət etmək olar.
Qeyd: Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Konkret iş üzrə vəkilə və ya rəsmi quruma müraciət edin.
Qanun nə deyir: Konstitusiya və "Vəkillər haqqında" Qanun
Konstitusiyanın 61-ci maddəsinə görə hər bir şəxsin tutulduğu, həbsə alındığı və ya cinayətdə ittiham olunduğu andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək hüququ var. Bu prinsip "Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında" Qanunun 20-ci maddəsində konkretləşdirilib: inzibati qaydada tutulmuş şəxslərə, cinayət işləri üzrə şübhəli və təqsirləndirilən şəxslərə, məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərə və qanunla müəyyən edilmiş digər hallarda hüquqi yardım haqqını ödəməyə kifayət qədər vəsaiti olmayan şəxslərə vəkil yardımı dövlət hesabına göstərilir.
Dövlət hesabına iş görən vəkil bu vəzifədən imtina edə bilməz. Vəkillərə ödənişi Vəkillər Kollegiyası dövlət büdcəsindən ayrılan vəsait hesabına həyata keçirir. Kollegiyanın 2025-ci il hesabatına görə ödəniş hər iş saatı üçün 6 manatdan 11 manata qaldırılıb, il ərzində 34 073 qərar üzrə təxminən 6 milyon manat ödənilib.
Cinayət işində dövlət hesabına müdafiəçi
Cinayət-Prosessual Məcəllənin 193-cü maddəsinə görə şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin vəkil xidmətini ödəməyə vəsaiti yoxdursa və müdafiəçinin iştirakı 92.3-cü maddədə göstərilən hallarda məcburidirsə, cinayət prosesini həyata keçirən orqan (müstəntiq, prokuror, məhkəmə) vəkili dövlət hesabına təmin etməlidir. Məcburi hallara, xüsusən, aşağıdakılar daxildir:
- şəxs özü müdafiəçi tələb etdikdə;
- şəxs tutulduqda və ya ona həbs qətimkan tədbiri seçildikdə;
- cinayəti yetkinlik yaşına çatmadan törətdikdə;
- icraatın aparıldığı dili bilmədikdə;
- görmə, eşitmə, nitq qabiliyyəti məhdud olduqda və ya ruhi pozuntu aşkar edildikdə;
- xüsusilə ağır cinayətdə ittiham olunduqda.
Tutulmuş şəxsin vəkili yoxdursa və maddi vəziyyəti imkan vermirsə, 153.2.7-ci maddəyə əsasən ona müvəqqəti saxlama yeri üzrə ərazidə fəaliyyət göstərən növbətçi vəkillə görüşmək imkanı yaradılmalıdır. Növbətçilik siyahılarını Vəkillər Kollegiyasının Rəyasət Heyəti təsdiq edir. Məhkəmə şəxsin gəlirini, əmlak və ailə vəziyyətini nəzərə alaraq onu vəkil haqqından azad edə bilər. Cinsi zorakılıq qurbanı olan uşaqlara və məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərə vəkil yardımı da Məcəllənin 194-cü maddəsinə əsasən dövlət hesabına ödənilir.
Mülki işlərdə dövlət hesabına vəkil və rüsumdan azadolma
Mülki Prosessual Məcəllənin 67-1-ci maddəsinə görə birinci və apellyasiya instansiyası məhkəmələrində vəsaiti olmayan şəxsin dövlət hesabına vəkillə təmin olunması məsələsini məhkəmə həll edir. Məhkəməyə müraciətdən əvvəl şəxs vəkil qurumuna (vəkil bürosuna) müraciət edir, büro isə ərizəni rayon (şəhər) məhkəməsinə verir. Məhkəmə iddianın kifayət qədər əsaslı olduğunu ilkin sübutlarla qiymətləndirərək aşağıdakı şəxsləri vəkil haqqından azad edə bilər:
- orqanizmin funksiyalarının 61–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi olan və işləməyən şəxslər, əlilliyi olan uşaqlar;
- insan alverinin qurbanları və məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslər;
- valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar;
- ünvanlı dövlət sosial yardımı alan ailələrin üzvləri;
- işsiz kimi qeydiyyatda olan şəxslər;
- gəliri yaşayış minimumundan əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olan digər şəxslər.
Ərizəyə 15 gün ərzində, müvəqqəti təminat tədbiri ilə bağlı olduqda isə ən geci növbəti iş günü baxılır. Məhkəmə iddianı təmin etdikdə xərci uduzan tərəfdən dövlət büdcəsinə tuta bilər.
"Dövlət rüsumu haqqında" Qanunun 9-cu maddəsi bir sıra iddiaları rüsumdan azad edir. Məsələn:
| İddia növü | Kim rüsumdan azaddır |
|---|---|
| Əmək haqqı və digər əmək tələbləri | İddiaçı |
| Aliment tutulması | İddiaçı |
| Səhhətə zərər, ailə başçısının ölümü | İddiaçı |
| İstehlakçı hüquqlarının pozulması | İddiaçı |
| İstintaq və məhkəmənin qanunsuz hərəkətindən zərər | Tərəflər |
| İstənilən iddia | Şəhid ailələri, müharibə veteranları, qaçqın və məcburi köçkünlər |
Bundan əlavə, mülki iş üzrə ilk dəfə Elektron məhkəmə informasiya sistemi vasitəsilə iddia verən fiziki şəxslər rüsumun 10 faizini ödəməkdən azad olunur. Vəkil yardımı olmadan iddianı elektron qaydada vermək mümkündür, lakin kassasiya şikayəti Mülki Prosessual Məcəlləyə görə yalnız vəkil tərəfindən tərtib edilməlidir – bu halda da vəsaiti olmayanlar dövlət hesabına vəkil istəyə bilər.
Vəkillər Kollegiyasının Hüquqi Yardım Mərkəzi
Vəkillər Kollegiyasının nəzdində 26 dekabr 2019-cu ildən fəaliyyət göstərən mərkəz 2023-cü ildən "Hüquqi Yardım Mərkəzi" adlanır. O, vətəndaşlara hüquqi yardımı və dövlət hesabına göstərilən yardımın təşkilini həyata keçirir. Kollegiyanın hesabatına görə mərkəz 2025-ci ildə 674 vətəndaşa yardım göstərib. Qəbul qaydasını və xidmətin şərtlərini əvvəlcədən telefonla dəqiqləşdirin.
- Ünvan: Bakı şəhəri, Nəsimi rayonu, Səməd Vurğun küçəsi 32
- Telefon: +994 12 594 99 85
- E-poçt: [email protected]
Kollegiya rayonlarda, cəzaçəkmə müəssisələrində, probasiya şöbələrində və sosial müəssisələrdə mütəmadi olaraq pulsuz hüquqi yardım aksiyaları və vəkil qurumlarında "Açıq qapı" günləri keçirir. 2018-ci ildə Kollegiya ilə ASAN xidmət arasında imzalanmış memorandum "ASAN xidmət" mərkəzlərində pulsuz şifahi hüquqi məsləhət verilməsini nəzərdə tutur. Regionlarda (Gəncə, Sumqayıt, Şəki, Lənkəran və s.) vəkil büroları fəaliyyət göstərir, növbəti aksiyanın vaxtını Kollegiyanın saytından və ya yaxınlıqdakı vəkil bürosundan öyrənə bilərsiniz.
Universitet hüquq klinikaları
Hüquq klinikalarında hüquq fakültəsinin tələbələri müəllimlərin nəzarəti altında pulsuz məsləhət verir. Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsi nəzdindəki Hüquq Klinikası ilk növbədə aztəminatlı ailələrə, eləcə də kibercinayət və kiberistismar qurbanlarına pulsuz hüquqi yardım göstərir, müraciətləri onlayn da qəbul edir. Klinika məhkəmədə vəkil kimi təmsilçilik etmir, lakin sənədləri anlamaq, ərizə hazırlamaq və hansı quruma müraciət etmək lazım olduğunu müəyyənləşdirmək üçün faydalıdır. Digər universitetlərdə də klinikalar ola bilər – fakültədən əvvəlcədən dəqiqləşdirin.
Ombudsman: dövlət orqanından şikayət
İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil (Ombudsman) dövlət və yerli özünüidarə orqanları, vəzifəli şəxslər tərəfindən pozulmuş hüquqların bərpası ilə məşğul olur. Ombudsman hüquqi yardım göstərən vəkil deyil və şəxslər arasındakı (məsələn, qonşu, işəgötürən ilə) mülki mübahisəyə baxmır, amma dövlət qurumunun hərəkəti və ya hərəkətsizliyindən şikayət üçün pulsuz ünvandır.
"İnsan hüquqları üzrə müvəkkil (ombudsman) haqqında" Konstitusiya Qanununa görə:
- şikayəti vətəndaşlar, əcnəbilər, vətəndaşlığı olmayan şəxslər və hüquqi şəxslər verə bilər;
- şikayət hüququn pozulduğu və ya bundan xəbər tutduğunuz gündən bir il ərzində verilməlidir;
- işlə bağlı məhkəmə icraatı gedirsə və ya şikayət anonimdirsə, ona baxılmır;
- baxmaqdan imtina edildikdə 10 gün ərzində əsaslandırılmış yazılı cavab verilir.
Müraciət üçün: çağrı mərkəzi 916, Bakı, Üzeyir Hacıbəyli küçəsi 80 (Hökumət Evi), e-poçt [email protected], həmçinin e-gov portalı. Gəncə, Şəki, Masallı, Quba və Naxçıvanda regional mərkəzlər var.
Vəkil seçərkən nəyə diqqət etməli
- Statusu yoxlayın. Məhkəmədə vəkil kimi yalnız Vəkillər Kollegiyasının üzvü çıxış edə bilər. Kollegiyanın saytındakı "Fəaliyyət göstərən vəkillərin reyestri"ndə ad, büro, staj və ixtisası yoxlayın.
- Yazılı müqavilə bağlayın. Qanunun 19-cu maddəsinə görə qonorar tərəflərin razılığı ilə müəyyən olunur və məhdudlaşdırılmır. Müqavilədə xidmətin həcmi, məbləğ və ödəniş qaydası göstərilməlidir.
- Vəkil orderi. Vəkilin səlahiyyəti vəkil qurumunun verdiyi orderlə təsdiq olunur.
- Uduşdan sonra xərcin qaytarılması. Mülki işdə məhkəmə vəkil xərclərini ağlabatan məbləğdə uduzan tərəfdən tuta bilər – qəbzləri saxlayın.
- Şikayət. Vəkilin qeyri-etik hərəkətindən Kollegiyanın qaynar xəttinə (+994 12 594 08 70) şikayət etmək olar. Bu xətt məsləhət üçün deyil.
Hüquqi xərclər sığortası bəzi ölkələrdə geniş yayılsa da, Azərbaycanda ayrıca məhsul kimi nadir rast gəlinir. Belə təklif varsa, hansı işləri və hansı limiti əhatə etdiyini sığortaçıdan yazılı soruşun.
Tez-tez verilən suallar
Pulsuz vəkil necə əldə etmək olar?
Cinayət işində müstəntiqdən və ya məhkəmədən dövlət hesabına müdafiəçi tələb edin. Mülki işdə vəkil bürosuna müraciət edin, büro məhkəməyə ərizə verəcək.
Dövlət hesabına vəkil mülki işlərdə də verilirmi?
Bəli. Mülki Prosessual Məcəllənin 67-1-ci maddəsi ilə ünvanlı sosial yardım alanlar, işsizlər, əlilliyi olanlar və digər aztəminatlı şəxslər üçün nəzərdə tutulub.
Ombudsmanın telefon nömrəsi neçədir?
Ombudsmanın çağrı mərkəzi 916-dır. Şikayəti yazılı və ya e-gov vasitəsilə də vermək olar.
Hüquqi Yardım Mərkəzi harada yerləşir?
Bakıda, Nəsimi rayonu, Səməd Vurğun küçəsi 32 ünvanında. Telefon: +994 12 594 99 85.
Vəkilin həqiqi olduğunu necə yoxlayım?
Vəkillər Kollegiyasının saytındakı vəkil reyestrində ad və soyadla axtarış edin.
Mənbə: e-qanun.az – Konstitusiya, e-qanun.az – "Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında" Qanun, e-qanun.az – Cinayət-Prosessual Məcəllə, e-qanun.az – Mülki Prosessual Məcəllə, e-qanun.az – "Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, Vəkillər Kollegiyası – Hüquqi Yardım Mərkəzi, Vəkillər Kollegiyası – 2025-ci il hesabatı, Ombudsman, Milli Məclis – Ombudsman haqqında Konstitusiya Qanunu, BDU – Hüquq Klinikası, ASAN xidmət
Şərhlər