Azərbaycanda könüllülük 2009-cu il 9 iyun tarixli "Könüllü fəaliyyət haqqında" qanunla tənzimlənir. Qanuna görə təşkilatçı hər bir könüllü ilə yazılı müqavilə bağlamalı, onun həyat və sağlamlığını sığorta etməli və tələb olunduqda görülən işi təsdiq edən yazılı arayış verməlidir. Ən geniş yayılmış yollar 2013-cü ildən fəaliyyət göstərən "ASAN Könüllüləri" (10 ildə 36 mindən çox könüllü), DOST mərkəzlərindəki "Könüllü DOST" proqramı və böyük beynəlxalq tədbirlərdir. Məsələn, Formula 1 Azərbaycan Qran-prisinə 16 yaşdan müraciət etmək olur: 2025-ci ildə 31 mindən çox müraciətdən 2 min nəfər seçilib. COP29-da isə 3 min könüllü çalışıb. Xaricdə könüllülük üçün 18–30 yaşlılara Avropa Həmrəylik Korpusu (Azərbaycan iştirakçı ölkələr siyahısındadır), 18–26 yaşlılara isə BMT-nin Gənc Könüllülər proqramı açıqdır.
Qanun nə deyir: könüllünün hüquqları və təşkilatçının vəzifələri
"Könüllü fəaliyyət haqqında" qanun (828-IIIQ) könüllülüyü əmək haqqı ödənilməyən, ictimai faydalı və gəlirsiz fəaliyyət kimi müəyyən edir. Könüllü Azərbaycan vətəndaşı, əcnəbi və ya vətəndaşlığı olmayan şəxs ola bilər. Təşkilatçı isə yalnız dövlət orqanı, büdcə təşkilatı, bələdiyyə və ya qeyri-hökumət təşkilatı ola bilər. Qanun bir neçə vacib məhdudiyyət qoyur: kommersiya şirkətlərində könüllü fəaliyyətə yol verilmir, şəxs öz iş yerində könüllü ola bilməz, könüllüdən işçi çatışmazlığını örtmək üçün istifadə etmək olmaz. Yetkinlik yaşına çatmayanlar valideynin razılığı ilə könüllü ola bilər və onlara 18 yaşadək işçilər üçün əmək qaydaları tətbiq olunur.
Qanunun 7-ci maddəsinə görə könüllünün əsas hüquqları bunlardır:
- həyat və sağlamlığı qoruyan şərait və zəruri təhlükəsizlik təlimi tələb etmək;
- sığorta olunmaq və fəaliyyət zamanı dəyən zərərin əvəzini almaq;
- işlərin yeri, həcmi, xarakteri və vaxtı göstərilən yazılı arayış almaq;
- yaşadığı yaşayış məntəqəsindən kənarda çalışdıqda gündəlik xərclərin ödənilməsini tələb etmək;
- öz əmlakından istifadəyə görə kompensasiya almaq.
Müqavilədə tərəflər, görüləcək işlər, müddət, məsuliyyət və xitam qaydası göstərilir. Könüllünün hüquqlarını məhdudlaşdıran şərtlər yolverilməzdir. Könüllülük ünvanlı dövlət sosial yardımının və işsizlikdən sığorta ödənişinin dayandırılmasına səbəb olmur. İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 579-cu maddəsinə görə könüllü ilə müqavilə bağlamayan qeyri-hökumət təşkilatının vəzifəli şəxsləri 1000–2000 manat, təşkilat isə 2500–3000 manat cərimələnə bilər. Xarici könüllülər Azərbaycanda yalnız yerli təşkilatçı ilə birgə fəaliyyət göstərə bilər.
ASAN Könüllüləri: təşkilat və qoşulma yolları
"ASAN Könüllüləri" Gənclər Təşkilatı İctimai Birliyi 2013-cü ilin dekabrında yaradılıb və Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyata alınıb. Məqsəd "ASAN xidmət" mərkəzlərində çalışan könüllüləri vahid qurumda birləşdirmək olub. Təşkilatın məlumatına görə 10 il ərzində 27 mərkəz üzrə 36 mindən çox könüllü fəaliyyət göstərib. 5500-dən çox təlim və 850-dən çox yerli və beynəlxalq layihə həyata keçirilib. Könüllülər mərkəzlərdə vətəndaşları qarşılayır, istiqamətləndirir və elektron xidmətlərdən istifadəyə kömək edir. Bundan əlavə, təşkilatın "Yaşıl ASAN" ekoloji proqramı, "Mədəniyyət Carçısı", "Əsgərə Məktub" və "Davamlı İnkişaf" kimi proqramları, sağlamlıq imkanları məhdud gənclərlə iş istiqaməti var.
Qəbul adətən elan əsasında aparılır: onlayn anket doldurulur, müraciətçilər müsahibəyə dəvət olunur, seçilənlər təlim keçib mərkəzlərə yönləndirilir. Proqram ödənişsizdir və könüllüyə maaş verilmir. Qəbul tarixləri, yaş həddi və tələblər hər elanda ayrıca göstərildiyi üçün onları "ASAN xidmət"in və asanvolunteers.az saytının rəsmi elanlarından izləyin.
Dövlət qurumlarında və gənclər proqramlarında könüllülük
Bir çox dövlət qurumu öz könüllü proqramlarını yaradıb. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin DOST Agentliyində "Könüllü DOST" proqramı fəaliyyət göstərir. Burada könüllülər mərkəzlərə gələn vətəndaşları qarşılayır və məlumatlandırır. Proqramın "Gənc DOST", "Gümüşü DOST", "Korporativ DOST", "İnklüziv DOST" və "Distant DOST" alt istiqamətləri var. Dövlət Vergi Xidməti və Dövlət Gömrük Komitəsi kimi qurumlar da öz orqanlarında könüllü fəaliyyətin təşkili qaydalarını təsdiqləyib.
Gənclər və İdman Nazirliyi və ona bağlı Gənclər Fondu birbaşa könüllü yerləşdirməkdən çox, gənclərin və gənclər təşkilatlarının təşəbbüslərinə dəstək verir. Fond qrant müsabiqələri keçirir, gənclərin beynəlxalq tədbirlərdə və beynəlxalq təşkilatların təcrübə proqramlarında iştirakını maliyyələşdirir. Regionlarda isə "Səyyar Gənclər Xidməti" və "Yay Fest" kimi layihələr həyata keçirir. Könüllülük təcrübəsi olan gənc təşkilatlar bu qrantlara müraciət edərək öz layihələrini maliyyələşdirə bilər.
Böyük tədbirlərdə könüllülük: F1, COP29, Avropa Oyunları
Bakıda keçirilən beynəlxalq tədbirlər minlərlə gəncə qısa, lakin intensiv təcrübə imkanı verib. Bu proqramlarda seçim rəqabətlidir: motivasiya, ünsiyyət bacarığı və xarici dil biliyi önə çəkilir.
| Tədbir | Könüllü sayı | Qeyd |
|---|---|---|
| I Avropa Oyunları (2015) | 12 500 nəfər hədəflənib | Könüllülər "Flamekeepers" adlanırdı |
| Formula 1 Azərbaycan Qran-prisi (2025) | 31 mindən çox müraciət, 2000 seçilən | Minimum yaş 16; xarici dil üstünlükdür |
| Formula 1 Azərbaycan Qran-prisi (2026) | Qeydiyyat 4 maydan | Müraciət yalnız BCC mobil tətbiqi ilə |
| COP29 (2024) | 3000 könüllü seçilib | Müraciət volunteers.cop29.az platforması ilə, müsahibə və təlim |
Formula 1 könüllüləri media, akkreditasiya, protokol, tamaşaçı xidməti və təhlükəsizlik kimi sahələrdə çalışır, BCC Akademiyasının təlimlərində iştirak edir. Gələcək tədbirlər üçün qeydiyyat adətən tədbirdən bir neçə ay əvvəl açılır və rəsmi sayt, mobil tətbiq və sosial şəbəkələr vasitəsilə elan olunur.
Xaricdə könüllülük: Avropa Həmrəylik Korpusu və BMT Könüllüləri
Avropa İttifaqının Avropa Həmrəylik Korpusu (European Solidarity Corps) Azərbaycanı proqrama "assosiasiya olunmamış ölkələr" sırasında daxil edir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycanda yaşayan gənclər bəzi imkanlara qoşula bilər, lakin hər layihənin səhifəsində hansı ölkələrin uyğun olduğu ayrıca göstərilir. BMT Könüllüləri (UNV) proqramı isə müxtəlif ölkələrdə BMT agentlikləri ilə 6–24 aylıq tapşırıqlar təklif edir.
| Proqram | Yaş | Müddət | Nə qarşılanır |
|---|---|---|---|
| Avropa Həmrəylik Korpusu – fərdi könüllülük | 18–30 | 2 həftədən 12 ayadək, həftədə 30–38 saat | Yol, yaşayış, qida, sığorta, cib xərcliyi, dil dəstəyi |
| Avropa Həmrəylik Korpusu – komanda könüllülüyü | 18–30 | 2 həftədən 2 ayadək | Eyni xərclər; ən azı 5 könüllü, 2 və daha çox ölkədən |
| BMT Gənc Könüllüləri | 18–26 | Təxminən 6–24 ay | Yaşayış müavinəti, yol xərci, təlim |
| BMT Könüllü Mütəxəssisləri | 27–80 | Tapşırığa görə | Yaşayış müavinəti; 3–15 il təcrübə tələb olunur |
Avropa Həmrəylik Korpusunda qeydiyyat EU Login hesabı ilə Avropa Gənclər Portalında aparılır. Layihəyə adətən sizi göndərən "dəstək təşkilatı" və qəbul edən "ev sahibi təşkilat" vasitəsilə qoşulursunuz. BMT proqramında əksər tapşırıqlar üçün ali və ya texniki təhsil, ingilis, fransız və ya ispan dillərindən birini yaxşı bilmək tələb olunur.
Könüllülük sertifikatı və arayışın faydaları
Könüllülük təcrübəsini sübut edən əsas sənəd qanunun 7.1.4-cü maddəsində nəzərdə tutulan yazılı arayışdır. Arayışda işin yeri, həcmi, xarakteri və vaxtı göstərilir. Bir çox proqram bundan əlavə iştirak sertifikatı da verir. Bu sənədlərin praktik faydaları bunlardır:
- CV və iş axtarışı: komanda işi, ünsiyyət və məsuliyyət kimi bacarıqları konkret faktla göstərir, xüsusilə iş təcrübəsi olmayan tələbələr üçün;
- magistratura və təqaüd müraciətləri: xarici universitetlər və təqaüd proqramları motivasiya məktubunda ictimai fəallığı ayrıca qiymətləndirir;
- beynəlxalq proqramlara keçid: yerli təcrübə Avropa Həmrəylik Korpusu və BMT proqramlarında seçim zamanı üstünlük yarada bilər;
- şəbəkə və təlim: ASAN, DOST və F1 kimi proqramlarda təlimlər keçilir, peşəkar tanışlıqlar qurulur.
Sertifikatın dəyəri orada göstərilən məlumatın konkretliyindən asılıdır. Ona görə təşkilatçıdan saat sayını, vəzifəni və dövrü göstərən arayış istəyin, müqavilənin surətini də saxlayın.
Tez-tez verilən suallar
Neçə yaşdan könüllü olmaq olar?
Qanunda minimum yaş yoxdur: yetkinlik yaşına çatmayanlar valideynin razılığı ilə könüllü ola bilər. Proqramlar öz həddini qoyur, məsələn, Formula 1 üçün 16 yaş tələb olunur.
Könüllü ilə müqavilə bağlanmalıdırmı?
Bəli. Qanuna görə təşkilatçı ilə könüllü arasında yazılı müqavilə məcburidir, təşkilatçı könüllünü sığorta etməlidir.
Könüllülərə pul ödənilirmi?
Maaş ödənilmir. Lakin yaşayış məntəqəsindən kənarda fəaliyyət zamanı gündəlik xərclərin, şəxsi əmlakdan istifadəyə görə kompensasiyanın ödənilməsini tələb etmək hüququnuz var.
Azərbaycandan Avropa Həmrəylik Korpusuna qoşulmaq mümkündürmü?
Bəli. Azərbaycan proqramın assosiasiya olunmamış iştirakçı ölkələri sırasındadır. 18–30 yaşlı gənclər Avropa Gənclər Portalında qeydiyyatdan keçib uyğun layihələrə müraciət edə bilər.
Könüllülük şirkətdə ola bilərmi?
Xeyr. Qanun kommersiya hüquqi şəxslərində könüllü fəaliyyətə icazə vermir. Şirkətdə ödənişsiz iş təcrübəsi könüllülük sayılmır.
İşsizlik ödənişi alan şəxs könüllü ola bilərmi?
Bəli. Könüllülük işsizlikdən sığorta ödənişini və ünvanlı sosial yardımı dayandırmır.
Mənbə: "Könüllü fəaliyyət haqqında" qanun (e-qanun.az), İnzibati Xətalar Məcəlləsi, "ASAN Könüllüləri" Gənclər Təşkilatı, Gənclər Fondu, Baku City Circuit, COP29, Avropa Gənclər Portalı, BMT Könüllüləri
Şərhlər