Azərbaycanın ən məşhur memarlıq abidələri XII əsrdən XXI əsrədək təxminən doqquz yüz illik dövrü əhatə edir. Bu siyahıya Bakıdakı Qız qalası (XII əsr) və Şirvanşahlar sarayı (XV əsr), Naxçıvanda Əcəmi Naxçıvaninin tikdiyi Yusif ibn Küseyir (1161–1162) və Möminə Xatın (1186) türbələri, Şəki Xan sarayı, Mərdəkan qalaları, Suraxanı Atəşgahı, Təzəpir və Bibiheybət məscidləri, Şamaxı Cümə məscidi, Xudafərin körpüləri və Zaha Hədidin layihəsi olan Heydər Əliyev Mərkəzi daxildir. Onlardan ikisi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır: İçərişəhər Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı ilə birlikdə 2000-ci ildə, Şəkinin tarixi mərkəzi Xan sarayı ilə 2019-cu ildə siyahıya salınıb. Muzey kimi fəaliyyət göstərən abidələrə giriş biletlə, məscidlərə isə pulsuzdur.
12 abidə bir cədvəldə
Cədvəldəki tarixlər abidənin bugünkü görkəmini almasının əsas dövrünü göstərir. Bir çox abidənin dəqiq yaşı alimlər arasında mübahisəlidir, bu fərqləri aşağıdakı bölmələrdə qeyd etmişik.
| Abidə | Şəhər | Dövr | Memar | Ziyarət |
|---|---|---|---|---|
| Qız qalası | Bakı, İçərişəhər | XII əsr (əsası daha qədim ola bilər) | dəqiq məlum deyil | muzey, biletlə |
| Şirvanşahlar sarayı | Bakı, İçərişəhər | XV əsr | Məhəmməd Əli (türbə), Əmir Şah (Murad darvazası) | muzey-qoruq, biletlə |
| Yusif ibn Küseyir türbəsi | Naxçıvan | 1161–1162 | Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani | açıq ərazi |
| Möminə Xatın türbəsi | Naxçıvan | 1186 | Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani | Atabəylər kompleksi |
| Mərdəkan dairəvi qalası | Bakı, Mərdəkan | 1232 | Əbdülməcid Məsud oğlu | muzey |
| Bibiheybət məscidi | Bakı, Şıxov | XIII əsr, 1997–1999 bərpa | Mahmud ibn Səd (ilkin), Sənan Sultanov (bərpa) | pulsuz |
| Xudafərin körpüləri | Cəbrayıl, Araz çayı | XI–XIII əsrlər | məlum deyil | xüsusi səfər qaydası |
| Suraxanı Atəşgahı | Bakı, Suraxanı | XVII–XVIII əsrlər | məlum deyil | muzey-qoruq, biletlə |
| Şəki Xan sarayı | Şəki | XVIII əsr | ehtimal ki, Abbasqulu | muzey, biletlə |
| Təzəpir məscidi | Bakı | 1905–1914 | Ziverbəy Əhmədbəyov | pulsuz |
| Şamaxı Cümə məscidi | Şamaxı | 743, 2013 bərpa | məlum deyil | pulsuz |
| Heydər Əliyev Mərkəzi | Bakı | 2007–2012 | Zaha Hədid | muzey, biletlə |
Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı: İçərişəhərin iki simvolu
Qız qalası
Qız qalası səkkiz mərtəbəli silindrik qüllədir: hündürlüyü 29,5 metr, əsasının diametri 16,5 metrdir. Divarların qalınlığı aşağıda təxminən 5 metrə çatır. Tikilinin bugünkü hissəsinin əsasən XII əsrə aid olduğu qəbul edilir. Bəzi alimlər isə aşağı mərtəbələri daha qədim, hətta eramızdan əvvəlki dövrlərə aid edirlər. Cənub divarında, təxminən 14 metr hündürlükdə kufi xətli kitabə var. Kitabədə Məsud ibn Davudun adı çəkilir, amma onun qalanın memarı olub-olmadığı mübahisəlidir. Qüllədə Bakının tarixindən bəhs edən muzey fəaliyyət göstərir.
Şirvanşahlar sarayı
Saray kompleksinin tikintisi 1411-ci ildə, paytaxtı Şamaxıdan Bakıya köçürən I Şeyx İbrahimin dövründə başlayıb. Kompleksə divanxana, türbə, şah məscidi, Seyid Yəhya Bakuvinin türbəsi, hamam, ovdan və Şərq portalı daxildir. Kitabəyə görə türbə 1435–1436-cı illərdə I Xəlilullahın əmri ilə tikilib, onun memarı Məhəmməd Əlidir. Şərq portalı olan "Murad darvazası" 1585–1586-cı illərdə memar Əmir Şah tərəfindən ucaldılıb. Saray 1964-cü ildə muzey-qoruq elan edilib. 2000-ci ildə Qız qalası ilə birlikdə "Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə İçərişəhər" adı ilə UNESCO siyahısına daxil edilib. İçərişəhər 2003–2009-cu illərdə təhlükə altındakı irs siyahısında olub.
Naxçıvan türbələri: Əcəmi Naxçıvaninin məktəbi
XII əsrdə yaşamış memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani Azərbaycan memarlıq məktəbinin ən tanınmış simalarındandır. Onun Naxçıvan şəhərindəki iki türbəsi bu gün də qalır.
Yusif ibn Küseyir türbəsi 1161–1162-ci illərdə bişmiş kərpicdən tikilib. Səkkizguşəli kiçik bina piramida şəkilli örtüklə tamamlanır. Bu, Əcəminin bizə gəlib çatan ilk məlum əsəridir.
Möminə Xatın türbəsi 1186-cı ildə Eldəgəzlər dövründə tikilib. Türbənin ilkin hündürlüyü 34–35 metr olub, üst örtüyü qalmadığından bugünkü hündürlüyü təxminən 25 metrdir. Mənbələrdə onun planı onguşəli kimi təsvir olunur. Fasadı həndəsi ornamentə çevrilmiş kufi yazılarla, o cümlədən "Yasin" surəsinin mətni ilə və firuzəyi kaşılarla bəzədilib. Naxçıvan türbələri UNESCO-nun ilkin siyahısındadır. Naxçıvana səfər haqqında ayrıca yazımız var.
Abşeronun qalaları, məbədi və məscidləri
Mərdəkan qalaları
Mərdəkan dairəvi qalası kitabəyə görə 1232-ci ildə Şirvanşah III Fəribürzün əmri ilə memar Əbdülməcid Məsud oğlu tərəfindən tikilib. Qüllənin hündürlüyü təxminən 15–16 metrdir, ətrafını hər tərəfi 25 metr olan divar əhatə edir. Yaxınlıqdakı Mərdəkan dördbucaqlı qalasının 22 metrlik beşmərtəbəli qülləsi var. Onun tarixi mənbələrdə fərqli göstərilir: XII əsrin sonu və ya XIV əsr. Hər iki qala muzeydir və Xəzər sahili müdafiə tikililəri kimi UNESCO-nun ilkin siyahısına daxil edilib.
Suraxanı Atəşgahı
Atəşgah beşbucaqlı planlı məbəd kompleksidir: həyətin ortasında atəş qurbangahı, ətrafında zəvvarlar üçün hücrələr yerləşir. Kitabələr 1668–1816-cı illərə aiddir, tikilinin XVII–XVIII əsrlərdə qurulduğu qəbul edilir. Tikinti Bakıda yaşamış hind tacirləri icması ilə əlaqələndirilir. Təbii alov 1969-cu ildə sönüb, indi məbədə qaz kəmərlə verilir. Kompleks 1975-ci ildə muzeyə çevrilib, 2007-ci ildə isə ayrıca dövlət tarix-memarlıq qoruğu statusu alıb. Atəşgah 1998-ci ildən UNESCO-nun ilkin siyahısındadır.
Bibiheybət və Təzəpir məscidləri
Bibiheybət məscidi Şıxovda, İmam Musa Kazımın qızı Ukeyma xanımın türbəsi üzərində XIII əsrdə Şirvanşah II Fərruxzadın göstərişi ilə tikilib. İlkin binanın memarı Mahmud ibn Səd idi. 1936-cı ildə sovet hakimiyyəti məscidi dağıdıb. 1997–1999-cu illərdə memar Sənan Sultanovun layihəsi ilə yenidən tikilib, 2005-ci ildə genişləndirilib. Təzəpir məscidi isə 1905–1914-cü illərdə xeyriyyəçi Nabat xanım Aşurbəyovanın vəsaiti ilə inşa olunub. Layihənin müəllifi Ziverbəy Əhmədbəyovdur. Bu, Bakıda ağ daşdan tikilmiş ilk dini binadır. 1917-ci ildən sonra bağlanan məscid 1943-cü ildən yenidən ibadət yeri kimi fəaliyyət göstərir.
Şəki Xan sarayı, Şamaxı Cümə məscidi və Xudafərin körpüləri
Şəki Xan sarayı Şəki xanlarının iki mərtəbəli iqamətgahıdır: ölçüsü təxminən 32 x 8,5 metr, hündürlüyü 10 metrdir. Azərbaycan mənbələrində tikinti tarixi adətən 1762-ci il, Hüseyn xan Müştaqın dövrü kimi verilir, bəzi tədqiqatlar isə 1790-cı illəri göstərir. Sarayın fasadı mismar və yapışqan işlədilmədən yığılmış rəngli şüşəli şəbəkələrlə və divar rəsmləri ilə məşhurdur. 2019-cu ildə "Xan sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi" UNESCO siyahısına daxil edilib. Saray daxilində fotoçəkiliş qadağandır.
Şamaxı Cümə məscidi 743-cü ildə tikilib və azerbaijan.travel portalına görə ölkənin ən qədim məscididir. Məscid dəfələrlə dağıdılıb, o cümlədən 1859-cu il zəlzələsində və 1918-ci ildə. Bugünkü bina 2010–2013-cü illərdə yenidən qurulub və 2013-cü il 17 mayda açılıb. Minarələrin hündürlüyü 36,4 metrdir, ibadət zalı 1 500 nəfər tutur.
Xudafərin körpüləri Cəbrayıl rayonunda, Araz çayı üzərindədir və bir-birindən təxminən 800 metr aralıda yerləşir. UNESCO-nun ilkin siyahısındakı təsvirə görə 15 aşırımlı körpü XI–XII əsrlərə, 11 aşırımlı körpü isə XIII əsrə aiddir. Böyük körpünün uzunluğu təxminən 200 metrdir. Körpülər 2020-ci ilin oktyabrında işğaldan azad olunub. Azad olunmuş ərazilərə səfər xüsusi qaydalarla təşkil edilir, ona görə ziyarət imkanını əvvəlcədən rəsmi qurumlardan öyrənin.
Müasir memarlıq: Heydər Əliyev Mərkəzi
Heydər Əliyev Mərkəzi Zaha Hədid Memarlıq Bürosunun layihəsi əsasında 2007–2012-ci illərdə tikilib və 2012-ci il 10 mayda açılıb. Kəskin bucaqları olmayan dalğavari forması ilə tanınır. Kompleksin sahəsi 57 500 kvadratmetrdir, damın hündürlüyü 74 metrə çatır. Binada 1 000 yerlik auditoriya, sərgi zalları və muzey yerləşir. 2014-cü ildə London Dizayn Muzeyinin "İlin dizaynı" mükafatını qazanıb, Zaha Hədid bu mükafatı alan ilk qadın olub.
Ziyarət qaydaları və bilet haqqında ümumi məlumat
Bilet qiymətləri vaxtaşırı dəyişir və əksər muzeylərdə yerli və xarici vətəndaşlar üçün fərqlidir. Aşağıdakı rəqəmlər təxminidir, onları kassada və ya rəsmi saytlarda dəqiqləşdirin:
- Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı: yerli vətəndaşlar üçün bir neçə manat, xarici vətəndaşlar üçün təxminən 15 manat. İçərişəhərdə bir neçə muzeyi əhatə edən ümumi bilet də satılır.
- Atəşgah: 2023-cü il tariflərinə görə yerli vətəndaşlar üçün 2, xarici vətəndaşlar üçün 9 manat.
- Heydər Əliyev Mərkəzi: təxminən 15 manat, iş saatlarını və sərgi proqramını əvvəlcədən yoxlayın.
- Məscidlər: giriş pulsuzdur. Geyim örtülü olmalı, qadınlar baş örtüyü götürməlidir, namaz vaxtlarında ziyarəti qısa saxlayın.
- Şəki Xan sarayı: biletlə, sarayın bağına giriş pulsuzdur.
Bakı abidələrinin çoxunu bir-iki günə gəzmək olar: İçərişəhər piyada, Bibiheybət, Atəşgah və Mərdəkan isə avtomobillə 20–45 dəqiqəlik məsafədədir. Şuşadakı Pənahəli xanın sarayı və Yuxarı Gövhər Ağa məscidi kimi abidələr haqqında Şuşa yazımızda, bütün UNESCO obyektləri haqqında isə ayrıca siyahıda oxuya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın hansı memarlıq abidələri UNESCO siyahısındadır?
Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı ilə birlikdə İçərişəhər (2000) və Xan sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi (2019). Atəşgah, Naxçıvan türbələri, Mərdəkan qalaları və Xudafərin körpüləri ilkin siyahıdadır.
Möminə Xatın türbəsini kim tikib?
Memar Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani 1186-cı ildə. O, 1161–1162-ci illərdə Yusif ibn Küseyir türbəsini də tikib.
Qız qalası neçənci əsrə aiddir?
Bugünkü tikili əsasən XII əsrə aid edilir. Bəzi alimlər isə qalanın əsasının daha qədim olduğunu düşünür.
Heydər Əliyev Mərkəzinin memarı kimdir?
İraq əsilli britaniyalı memar Zaha Hədid. Bina 2012-ci ildə açılıb və 2014-cü ildə "İlin dizaynı" mükafatını alıb.
Azərbaycanın ən qədim məscidi hansıdır?
743-cü ildə tikilmiş Şamaxı Cümə məscidi. Bugünkü binası 2013-cü ildə yenidən qurulub.
Mənbə: World Heritage Site – Bakı İçərişəhəri, UNESCO – Şəkinin tarixi mərkəzi, UNESCO – Xudafərin körpüləri (ilkin siyahı), Azerbaijan.travel – Şamaxı Cümə məscidi, Azerbaijan.travel – Heydər Əliyev Mərkəzi, President.az – Şamaxı Cümə məscidinin açılışı, Vikipediya – Qız qalası, Vikipediya – Şirvanşahlar sarayı, Vikipediya – Möminə Xatın türbəsi, Vikipediya – Yusif ibn Küseyir türbəsi, Vikipediya – Mərdəkan dairəvi qalası, Vikipediya – Atəşgah, Vikipediya – Şəki Xan sarayı, Vikipediya – Heydər Əliyev Mərkəzi
Şərhlər