Azərbaycan xalq rəqsləri ritminə görə üç qrupa bölünür: aram (Uzundərə, Turacı, Mirzəyi), yüngül-şən (Tərəkəmə, Ceyranı) və şıdırğı, yəni sürətli (Qazağı, Qaytağı, Xançobanı). İfa formasına görə kollektiv (Yallı, Cəngi) və solo rəqslər, ifaçıya görə isə qadın və kişi rəqsləri fərqləndirilir. Ən qədim kollektiv rəqs Yallıdır: "Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri" 2018-ci ilin noyabrında UNESCO-nun Təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib. Peşəkar rəqs təhsilini 2014-cü ildə yaradılmış Bakı Xoreoqrafiya Akademiyası verir, həvəskarlar üçün isə uşaq incəsənət məktəbləri və özəl studiyalar var; özəl qrup dərsləri təxminən ayda 50–150 manatdır.
Azərbaycan rəqslərinin təsnifatı
Xalq rəqsləri əsrlər boyu toy, bayram, məhsul yığımı və döyüş mərasimləri ilə bağlı formalaşıb. Tədqiqatçılar onları bir neçə meyar üzrə qruplaşdırır:
- Ritmə görə: aram (ağır), yüngül-şən və şıdırğı (sürətli) rəqslər. Bəzi rəqslərin adı hərəkətdən gəlir: Süzmə, Kəsmə, Atlanma.
- İfa formasına görə: kollektiv (dairə, zəncir, cərgə), solo və cüt rəqslər.
- İfaçıya görə: qadın rəqslərində qolların, çiyinlərin, başın zərif hərəkəti və mimika əsasdır, uzun ətək ayaq hərəkətlərini məhdudlaşdırır. Kişi rəqsləri isə cəld ayaq texnikası, diz üstə enmələr və qəhrəmanlıq ruhu ilə seçilir.
- Mərasimə görə: toy rəqsləri (Vağzalı, Uzundərə, Mirzəyi), bayram rəqsləri (Novruzda Yallı) və qəhrəmanlıq rəqsləri (Cəngi).
Yallı: ən qədim kollektiv rəqs və UNESCO statusu
Yallı yalnız kollektiv ifa olunur: rəqqaslar əl-ələ və ya çeçələ barmaqlarından tutaraq dairə, zəncir və ya cərgə yaradır, dəstəni əlində dəsmal olan yallıbaşı idarə edir. Rəqsdə oyun, pantomim, quş və heyvan hərəkətlərinin təqlidi, bədən hərəkətləri birləşir; bəzi növlər mahnı ilə, bəziləri sürünün otarılmasını və heyvanların vuruşmasını təqlid edən oyunlarla ifa olunur. Növlərin bir qismini qadınlar və kişilər birgə, bəzilərini yalnız kişilər oynayır. Ən məşhur növlər Köçəri və Tənzərədir, Naxçıvanın Şərur bölgəsinin yallıları isə xüsusilə orijinal sayılır.
2018-ci ilin noyabrında Mavrikinin paytaxtı Port-Luidə keçirilən UNESCO Hökumətlərarası Komitəsinin 13-cü sessiyasında Naxçıvan yallıları Təcili qorunma siyahısına salınıb. Nominasiyanı Mədəniyyət Nazirliyi, Xarici İşlər Nazirliyi və Azərbaycanın UNESCO yanında Daimi Nümayəndəliyi birgə hazırlayıb. UNESCO sənədində təhlükələr kimi kənd əhalisinin miqrasiyası, rəqslərin səhnə üçün sadələşdirilməsi, ənənəvi ötürülmə yolunun zəifləməsi və repertuarın azalması göstərilir.
Əsas xalq rəqsləri: Uzundərə, Tərəkəmə, Qazağı, Şalaxo və digərləri
Uzundərə ("uzun dərə") aram, lirik qadın rəqsidir və ənənəvi olaraq toyda, gəlin ata evindən köçərkən ifa olunur. Azərbaycan mənbələri onun mənşəyini Qarabağdakı eyniadlı dərə ilə bağlayır. Üzeyir Hacıbəyov bu melodiyanı 1911-ci ildə "O olmasın, bu olsun" operettasında istifadə edib. Tərəkəmə adını orta əsrlərdə Qafqazda məskunlaşan köçəri tərəkəmə tayfalarından alıb; yüngül-şən, ritmik rəqsdir, qadın və kişilər qollarını açıb başlarını dik tutaraq oynayır. Qazağı Qazax bölgəsinin enerjili kişi rəqsidir, muğam əsasında qurulub. Şalaxo XIX əsrdə Qafqaz şəhərlərində formalaşmış sürətli rəqsdir, bütün Cənubi Qafqazda yayılıb; səhnə variantında çox vaxt iki kişi bir qızın diqqətini qazanmaq üçün yarışır.
| Rəqs | Xarakter | Kim ifa edir | Harada ifa olunur |
|---|---|---|---|
| Yallı | Kollektiv, dairəvi, oyun və pantomim elementli | Qadın və kişi; bəzi növləri yalnız kişi | Naxçıvan, toy və bayramlar, Novruz |
| Uzundərə | Aram, lirik, üçhissəli | Qadın (gəlin), solo | Toyda gəlin köçəndə |
| Tərəkəmə | Yüngül-şən, ritmik | Qadın və kişi | Toy və bayramlar |
| Qazağı | Şıdırğı, enerjili | Kişi | Qazax bölgəsi, səhnə |
| Şalaxo | Sürətli, yarış xarakterli | Kişi və ya cüt | Toy, konsert |
| Ləzginka | Çox sürətli, dinamik | Kişi solo və ya cüt | Şimal bölgələri, toy |
| Vağzalı | Təntənəli, lirik | Qadınlar | Gəlin ata evindən çıxanda |
| Cəngi | Qəhrəmanlıq, döyüş rəqsi | Kişi kollektivi | Bayram, konsert |
| Nəlbəki | Zərif, əllərdə nəlbəki və fincanla | Qadın | Səhnə, şənliklər |
| Turacı | Aram, lirik | Qadın | Səhnə, toy |
| Mirzəyi | Aram, dəsmalla | Qadın və kişi | Toy məclisləri |
Cəngi adı fars dilindən gələn "döyüş" sözü ilə bağlıdır; 2/4 ölçüdə, şur məqamında qurulmuş qəhrəmanlıq rəqsini kişilər milli geyimdə – çuxa, şalvar və uzunboğaz çəkmədə ifa edir. Ləzginka ləzgi xalqının milli rəqsidir və Azərbaycanın şimal bölgələrində toyların ayrılmaz hissəsidir. Nəlbəki rəqsində nəlbəki və fincanlardan ilk dəfə xoreoqraf Əlibaba Abdullayev istifadə edib. Turacı muğam əsasında qurulmuş lirik qadın rəqsidir, Mirzəyi isə dəsmalla oynanılan aram toy rəqsidir.
Musiqi müşayiəti: nağara, zurna, balaban
Açıq havada, toy və bayramlarda rəqslər adətən zurna dəstəsinin – iki zurna və bir nağaranın müşayiəti ilə oynanılır. Yallı və Köçəridə balaban, nağara geniş istifadə olunur. Məclis şəraitində isə tar, kamança və qavaldan ibarət sazəndə dəstəsi çalır. Bir çox rəqs melodiyası muğam məqamlarına – şur, mahur və başqalarına əsaslanır. Üzeyir Hacıbəyov 1936-cı ildə Uzundərə və Qazağı melodiyalarını işləyib, sonralar Səid Rüstəmov, Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev kimi bəstəkarlar rəqs musiqisini zənginləşdiriblər. Milli musiqi alətləri barədə ətraflı məlumatı ayrıca məqaləmizdə tapa bilərsiniz.
Məşhur rəqqaslar və ansambllar
- Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı – 1930-cu illərin ikinci yarısında Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə Filarmoniya nəzdində yaradılıb, sonralar Fikrət Əmirovun adını alıb. Əminə Dilbazi, Tutu Həmidova, Böyükağa Məmmədov, Roza Cəlilova, Afaq Məlikova, Kamil Dadaşov kimi ustalar bu kollektivdən çıxıb.
- Azərbaycan Dövlət Rəqs Ansamblı – 1982-ci ildən bədii rəhbəri Xalq artisti Afaq Məlikovadır (1947); o, 1963–1974-cü illərdə Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti olub.
- Əminə Dilbazi (1919, Qazax – 2010, Bakı) – Azərbaycan SSR-in Xalq artisti, 1949-cu ildən Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində pedaqoq. Turacı, İnnabi, Tərəkəmə, Mirzəyi, Naz eləmə rəqslərinin səhnə quruluşlarının müəllifidir.
- Əlibaba Abdullayev (1915–1980) – xoreoqraf, Xalq artisti (1959); Qaytağı, Qazağı, Vağzalı-Mirzəyi və Nəlbəki rəqslərinin səhnə versiyalarını yaradıb.
- Roza Cəlilova, Tamilla Məmmədova, Təranə Muradova da milli rəqsin səhnə ənənəsini inkişaf etdiriblər.
Harada öyrənmək olar: akademiya, məktəblər və studiyalar
Bakı Xoreoqrafiya Akademiyası 30 aprel 2014-cü il tarixli Prezident fərmanı ilə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin bazasında yaradılıb. Burada ümumi təhsil, orta ixtisas, bakalavriat, magistratura və doktorantura pillələri birləşir; tələbələr klassik balet, tarixi-məişət və xalq rəqslərini öyrənir. Qəbul istedad yoxlaması ilə aparılır; yaş həddi və qəbul tarixlərini akademiyanın rəsmi saytından dəqiqləşdirin. Həvəskar səviyyədə isə aşağıdakı imkanlar var:
| Seçim | Kim üçün | Təxmini qiymət |
|---|---|---|
| Uşaq musiqi və incəsənət məktəblərinin xoreoqrafiya şöbələri | Məktəbli uşaqlar | Pulsuz və ya simvolik ödəniş |
| Mədəniyyət mərkəzləri, uşaq yaradıcılıq mərkəzlərinin dərnəkləri | Uşaq və yeniyetmələr | Əksər hallarda pulsuz |
| Özəl studiya – qrup dərsi (həftədə 2–3 dəfə) | Uşaq və böyüklər | Ayda 50–150 manat |
| Fərdi dərs | Böyüklər, səhnə hazırlığı | Saatı 20–50 manat |
| Toy rəqsi hazırlığı (cütlük üçün) | Bəy və gəlin | Paket 150–400 manat |
Studiya seçərkən müəllimin xoreoqrafiya təhsilinə, sınaq dərsinin olub-olmamasına və qrupun yaş tərkibinə diqqət edin.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın ən qədim xalq rəqsi hansıdır?
Ən qədim kollektiv rəqs Yallı hesab olunur.
Yallı UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
2018-ci ilin noyabrında, Komitənin 13-cü sessiyasında Təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına.
Uzundərə hansı rəqsdir?
Toyda gəlin köçərkən ifa olunan aram, lirik qadın rəqsidir.
Toyda gəlin hansı musiqi ilə çıxır?
Ənənəvi olaraq Vağzalı ilə.
Xalq rəqsinə neçə yaşdan başlamaq olar?
Studiyaların çoxu uşaqları 4–6 yaşdan qəbul edir; böyüklər üçün yaş həddi yoxdur.
Rəqs dərsləri neçəyədir?
Özəl studiyalarda qrup dərsləri təxminən ayda 50–150 manat, incəsənət məktəblərində isə pulsuz və ya simvolikdir.
Mənbə: UNESCO – Yallı (Köçəri, Tənzərə), Azərbaycanın UNESCO yanında Daimi Nümayəndəliyi, AZƏRTAC Uşaq Bilik Portalı – Azərbaycan xalq rəqsləri, Vikipediya – Azərbaycan rəqsləri, Vikipediya – Uzundərə, Vikipediya – Tərəkəmə, Vikipediya – Şalaxo, Vikipediya – Cəngi, Vikipediya – Əminə Dilbazi, Vikipediya – Əlibaba Abdullayev, Vikipediya – Afaq Məlikova, Vikipediya – Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı, Vikipediya – Bakı Xoreoqrafiya Akademiyası
Şərhlər