Azərbaycan milli musiqi alətləri üç əsas qrupa bölünür: simli (tar, kamança, saz, ud, qanun), nəfəs (balaban, zurna, tütək, ney) və zərb (qaval, nağara, qoşa nağara, dümbək) alətləri. Ən məşhuru tardır: "Tar sənətkarlığı və ifaçılıq sənəti" 2012-ci ildə, kamança hazırlama və ifa sənəti isə 2017-ci ildə İranla birgə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bugünkü 11 simli Azərbaycan tarının formalaşması XIX əsrdə yaşamış şuşalı tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğluna (Sadıqcan) bağlanır. Alətləri Bakıda, Neftçilər prospekti 49-da yerləşən Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyində görmək, uşaq musiqi məktəblərində, kolleclərdə, Bakı Musiqi Akademiyasında və Milli Konservatoriyada öyrənmək olar. Yeni başlayanlar üçün tarın qiyməti təxminən 150–400 manatdan başlayır.
Milli musiqi alətlərinin növləri: ümumi cədvəl
Azərbaycan musiqisində alətlər səsin yaranma üsuluna görə qruplaşdırılır. Muğam ifasının klassik üçlüyü – tar, kamança və qaval – bu qrupların hər birindən birini birləşdirir. Aşağıdakı cədvəldə əsas alətlər, onların quruluşu və istifadə sahəsi verilib.
| Qrup | Alət | Quruluşu (qısa) | Əsas istifadə sahəsi |
|---|---|---|---|
| Simli (mizrabla) | Tar | Tut ağacından "8" formalı gövdə, qoz ağacından qol, öküz ürəyinin pərdəsindən membran, 11 sim, 22 pərdə | Muğam, ansambl, solo, orkestr |
| Simli (kamanla) | Kamança | Dəri ilə örtülmüş dairəvi gövdə, metal ayaq (şiş), adətən 4 sim, at tükündən kaman | Muğam üçlüyü, ansambl |
| Simli (mizrabla) | Saz | Armudvari oyma gövdə, uzun qol, adətən 8–9 sim, üç sim qrupu | Aşıq sənəti, dastan ifası |
| Simli (mizrabla) | Ud | Qısa qollu, böyük armudvari gövdə, pərdəsiz, cüt simlər | Ansambl, klassik Şərq musiqisi |
| Simli (dartımlı) | Qanun | Trapes formalı taxta qutu, 70-dən çox sim, barmaqlara taxılan dırnaqlarla çalınır | Ansambl, xalq çalğı alətləri orkestri |
| Nəfəs | Balaban | Tut, qoz, ərik və ya armud ağacından 30 sm-ə qədər gövdə, qoşa qamışlı, önündə 8 deşik | Muğam, toy və mərasim musiqisi |
| Nəfəs | Zurna | Qoz, tut və ya ərik ağacından genişlənən boru, qoşa qamış, gur səs | Açıq havada el şənlikləri, nağara ilə |
| Nəfəs | Tütək | 28–30 sm uzunluğunda taxta və ya qamış borucuq, yumşaq səs | Çoban musiqisi, solo |
| Nəfəs | Ney | Tək parça qamışdan 55–60 sm boru, önündə 5, arxada 1 deşik | Qədim və müasir ansambllar |
| Zərb | Qaval | Dairəvi taxta çənbər, bir üzü dəri, içində metal halqalar | Muğam üçlüyü, xanəndə ifası |
| Zərb | Nağara | Silindr formalı taxta gövdə, iki üzü dəri; əllə və ya çubuqla çalınır | Toy, rəqs, zurna ilə |
| Zərb | Qoşa nağara | Bir-birinə bərkidilmiş iki kiçik nağara, iki çubuqla çalınır | Ansambl, rəqs musiqisi |
| Zərb | Dümbək | Qədəh formalı gövdə (saxsı və ya taxta), bir üzü dəri | Rəqs musiqisi, ritm müşayiəti |
Tar: tarixi, quruluşu və UNESCO statusu
Tar Azərbaycanın musiqi rəmzi sayılır. UNESCO-nun təsvirinə görə, alətin gövdəsi tut ağacından, qolu qoz ağacından, aşıqları (kökləmə mexanizmi) armud ağacından hazırlanır; içi boş, "8" rəqəminə bənzəyən gövdənin üzü öküz ürəyinin nazik pərdəsi ilə örtülür. Ustalıq adətən ailə daxilində şagirddən-şagirdə, ifaçılıq isə həm şifahi ənənə ilə, həm də musiqi təhsili müəssisələrində ötürülür. Bu səbəbdən UNESCO 2012-ci ildə tarı yalnız alət kimi deyil, "sənətkarlıq və ifaçılıq sənəti" kimi siyahıya salıb.
Sadıqcan və Azərbaycan tarı
Mirzə Sadıq Əsəd oğlu – Sadıqcan (1846–1902) Şuşada doğulub. Ona qədər istifadə olunan beşsimli fars tarı böyük idi və dizin üstündə çalınırdı. Sadıqcan alətin gövdəsini yüngülləşdirib, onu sinəyə qaldıraraq çalmağa başlayıb, pərdələrin sayını 27–28-dən 22-yə endirib və rezonans simləri əlavə edərək sim sayını artırıb. Sonradan alət 11 simli formada sabitləşib və "Azərbaycan tarı" adı ilə tanınıb. Bu islahat tara həm muğam, həm də sonralar Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operasından başlayaraq opera və orkestr musiqisində yer açıb. Şuşada Sadıqcanın evi tarix-memarlıq abidəsi kimi qeydiyyatdadır.
Kamança, saz, ud və qanun
Kamança kamanla çalınan yeganə klassik milli alətdir. Gövdəsi qoz və ya tut ağacından oyulur, üzü balıq və ya digər nazik dəri ilə örtülür, aşağıdakı metal şiş aləti dizin üstündə dayandırmağa imkan verir. Tarixən 3, 4 və hətta 5 simli kamançalar olub, müasir ifada 4 simli variant üstünlük təşkil edir. Kamança 2017-ci ildə UNESCO-nun 12-ci sessiyasında Azərbaycan və İranın birgə nominasiyası ilə siyahıya daxil edilib.
Saz aşıq sənətinin əsas alətidir; aşıq həm çalır, həm oxuyur, həm də dastan danışır. Azərbaycan aşıq sənəti 2009-cu ildə UNESCO siyahısına salınıb. Ud qədim mənbələrdə "bərbət" adı ilə xatırlanır və pərdəsiz qolu sayəsində mikrotonal çalarlara imkan verir. Qanun isə dizin və ya stolun üstünə qoyularaq barmaqlara taxılan metal dırnaqlarla çalınır; xalq çalğı alətləri orkestrlərinin ayrılmaz hissəsidir.
Nəfəs və zərb alətləri: balaban, zurna, qaval, nağara
Balaban yumşaq, kədərli tembri ilə tanınır və həm muğamda, həm də toy musiqisində istifadə olunur. Qoşa qamışı (dilçəyi) olan bu alətin uzunluğu 30 sm-ə qədərdir. Zurna isə əksinə, gur səsli açıq hava alətidir və ənənəvi olaraq nağara ilə birlikdə el şənliklərində, toylarda çalınır. Tütək və ney ən qədim nəfəs alətlərindən sayılır; Mingəçevirdə aparılmış arxeoloji qazıntılarda sümükdən hazırlanmış nəfəs alətləri tapılıb.
Zərb alətləri arasında qaval xüsusi yer tutur: xanəndə muğam oxuyarkən qavalı üzünün qarşısında tutaraq həm ritmi verir, həm də səsini akustik olaraq gücləndirir. Nağara toy və rəqs musiqisinin əsasıdır, qoşa nağara ansambllarda incə ritmik naxışlar yaradır, dümbək isə rəqs musiqisində müşayiət aləti kimi işlədilir.
Muğam haqqında ayrıca, ətraflı məqaləmiz var; burada qeyd edək ki, Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə UNESCO siyahısına daxil edilib və tar–kamança–qaval üçlüyü onun klassik ifa formasıdır.
Məşhur ifaçılar
Milli alətlərin bugünkü şöhrəti bir neçə nəsil ustadın adı ilə bağlıdır:
- Qurban Pirimov (1880–1965) – XX əsr tar məktəbinin banilərindən, uzun illər məşhur xanəndələri müşayiət edib.
- Bəhram Mənsurov (1911–1985) – muğam ifaçılığının ustadı, Mənsurovlar musiqi sülaləsinin nümayəndəsi.
- Hacı Məmmədov – virtuoz tarzən, orkestr və solo ifası ilə tanınıb.
- Ramiz Quliyev – müasir tar ifaçılığının tanınmış nümayəndəsi, tarı dünya səhnələrində təqdim edib.
- Habil Əliyev (1927–2015) – kamança ifaçılığında yeni üslub yaradan virtuoz.
- Alim Qasımov – dünyaca tanınan xanəndə, oxuyarkən qavalda özünü müşayiət edir; 1999-cu ildə UNESCO-nun Musiqi Mükafatına layiq görülüb.
- Əlixan Səmədov (1964) – balaban ifaçısı, balabanı caz və dünya musiqisi layihələrində tanıdıb.
Harada görmək olar: Musiqi Mədəniyyəti Muzeyi
Ayrıca "Milli Musiqi Alətləri Muzeyi" adlı müstəqil müəssisə yoxdur; alətlərin ən böyük kolleksiyası 1967-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyindədir. Muzey 1967–1996-cı illərdə İçərişəhərdə, 1996–2015-ci illərdə Rəşid Behbudov küçəsində fəaliyyət göstərib, 2015-ci ildən isə Bakıda, Neftçilər prospekti 49-da yerləşən Muzey Mərkəzindədir. Rəsmi saytın məlumatına görə, fondda 60 mindən çox eksponat var: tar, kamança, saz, dəf, qoşa nağara, zurna, ney, həmçinin nadir əsa-tar və əsa-saz, qrammofonlar və vallar. Muzeyin "Xalq çalğı alətləri daimi sərgisi" adlı filialı da fəaliyyət göstərir. Bilet qiyməti biletsatış platformalarında 2–5 manat göstərilir, iş saatları adətən 10:00–18:00-dır – səfərdən öncə muzeyin saytından dəqiqləşdirin.
Harada öyrənmək olar və alətlərin təxmini qiymətləri
Milli alətləri öyrənməyin bir neçə pilləsi var:
- Uşaq musiqi məktəbləri və incəsənət məktəbləri – Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində, demək olar ki, hər rayonda var; adətən 6–9 yaşlı uşaqlar dinləmə ilə qəbul olunur.
- Musiqi kollecləri – məsələn, Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kolleci; doqquzuncu sinifdən sonra orta ixtisas təhsili verir.
- Ali təhsil – Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası, Azərbaycan Milli Konservatoriyası və Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində milli çalğı alətləri ixtisası üzrə təhsil var. Qəbul qabiliyyət imtahanı ilə aparılır.
- Özəl kurslar və fərdi müəllimlər – böyüklər üçün ən çevik variantdır; aylıq ödəniş müəllimdən asılı olaraq təxminən 60–200 manat arasında dəyişir.
Alət alarkən usta işini, gövdə ağacını və membranın vəziyyətini yoxlayın; ilk alət üçün müəllimin məsləhəti ilə orta səviyyəli model seçmək daha doğrudur. Aşağıdakı qiymətlər Bakı bazarı və elan saytları əsasında təxminidir:
| Alət | Başlanğıc səviyyə | Peşəkar / usta işi |
|---|---|---|
| Tar | 150–400 ₼ | 600–2 500 ₼ və daha çox |
| Kamança | 200–400 ₼ | 600–1 500 ₼ |
| Saz | 150–350 ₼ | 500–1 000 ₼ |
| Balaban | 30–80 ₼ | 100–250 ₼ |
| Qaval | 80–150 ₼ | 200–400 ₼ |
| Nağara | 100–200 ₼ | 250–500 ₼ |
Antik və sədəf naxışlı tarlar kolleksiya əşyası kimi bir neçə min manata satıla bilər.
Tez-tez verilən suallar
Tar UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
"Tar sənətkarlığı və ifaçılıq sənəti" 2012-ci ildə UNESCO-nun Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Kamança UNESCO-ya hansı ölkələrlə birlikdə təqdim olunub?
Kamança hazırlama və ifa sənəti 2017-ci ildə Azərbaycan və İranın birgə nominasiyası ilə siyahıya salınıb.
Azərbaycan tarının neçə simi var?
Müasir Azərbaycan tarının 11 simi və 22 pərdəsi var; bu forma Sadıqcanın islahatları əsasında yaranıb.
Muğam üçlüyünə hansı alətlər daxildir?
Tar, kamança və qaval; qavalı adətən xanəndə özü çalır.
Böyük yaşda tar öyrənmək olarmı?
Bəli. Özəl kurs və fərdi müəllimlə əsas ifa bacarıqlarını 6–12 ay ərzində mənimsəmək mümkündür.
Milli alətləri Bakıda harada görmək olar?
Neftçilər prospekti 49-dakı Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyində və onun xalq çalğı alətləri sərgisində.
Mənbə: UNESCO – Tar sənətkarlığı və ifaçılığı, UNESCO – Kamança qərarı (12.COM), XİN – UNESCO qeyri-maddi irs siyahısı, Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyi, Azərbaycan Turizm Bürosu, Mədəniyyət Nazirliyi, Vikipediya – Sadıqcan, Vikipediya – Azərbaycan musiqi alətləri
Şərhlər