İşdən çıxarılma zamanı kompensasiya – Azərbaycan Əmək Məcəlləsinə görə işçiyə son iş günü ödənilməli olan məbləğlərin cəmidir: istifadə olunmamış məzuniyyətə görə pul əvəzi, hesablanmış əmək haqqı və ixtisar və ya ləğv zamanı stajdan asılı olaraq orta aylıq əmək haqqının 1–2 misli həcmində işdənçıxarma müavinəti. Xəbərdarlıq müddəti 2–9 təqvim həftəsidir.
Aşağıda əmək müqaviləsinə xitamın əsasları, xəbərdarlıq və müavinət qaydaları, son haqq-hesab, elektron sistemdə xitam, işsizlikdən sığorta ödənişi və məhkəməyə müraciət müddətləri maddə nömrələri ilə izah olunur. Ümumi işçi hüquqları barədə əmək müqaviləsi və işçi hüquqları bələdçisində ətraflı oxuya bilərsiniz.
Əmək müqaviləsinə xitam hansı əsaslarla verilir?
Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinə görə müqaviləyə yalnız qanunda göstərilən əsaslarla xitam verilə bilər: tərəflərdən birinin təşəbbüsü, müqavilənin müddətinin bitməsi, əmək şəraitinin dəyişməsi, mülkiyyətçinin dəyişməsi, tərəflərin iradəsindən asılı olmayan hallar və müqavilədə razılaşdırılmış hallar. 76-cı maddə isə xitamın eyni vaxtda iki əsasla və ya qanunda olmayan əsasla rəsmiləşdirilməsini qadağan edir.
Öz arzusu ilə işdən çıxma (maddə 69)
İşçi işəgötürəni bir təqvim ayı əvvəl yazılı ərizə ilə xəbərdar etməklə müqaviləni ləğv edə bilər. Yaşa və ya əlilliyə görə təqaüdə çıxdıqda, təhsil müəssisəsinə daxil olduqda, başqa yaşayış yerinə köçdükdə, başqa işəgötürənlə müqavilə bağladıqda, seksual qısnamaya məruz qaldıqda və qanunda göstərilən digər hallarda müqavilə ərizədə yazılan gün ləğv edilə bilər. İşçi xəbərdarlıq müddəti bitənədək ərizəsini geri götürə bilər. İşçini təzyiqlə “öz arzusu ilə” ərizə yazmağa məcbur etmək qadağandır.
İşəgötürənin təşəbbüsü ilə (maddə 70)
- a) müəssisə ləğv edildikdə;
- b) işçilərin sayı və ya ştatlar ixtisar edildikdə;
- c) attestasiya nəticəsində işçinin tutduğu vəzifəyə uyğun gəlmədiyi müəyyən edildikdə;
- ç) işçi əmək vəzifələrini yerinə yetirmədikdə və ya 72-ci maddədə sadalanan kobud pozuntuya yol verdikdə;
- d) sınaq müddətində işçi özünü doğrultmadıqda;
- e) büdcədən maliyyələşən müəssisənin işçisi çalışmanın yaş həddinə çatdıqda.
Məcəllənin 71-ci maddəsinə görə işəgötürən xitamın zəruriliyini əsaslandırmalıdır. Həmkarlar ittifaqı üzvü olan işçinin müqaviləsi “b” və “ç” bəndləri ilə ləğv edilərkən ittifaq təşkilatının qabaqcadan razılığı tələb olunur (maddə 80).
İşdən çıxarılarkən xəbərdarlıq müddəti nə qədərdir?
İxtisar zamanı xəbərdarlıq müddəti həmin işəgötürəndəki stajdan asılıdır və 77-ci maddənin 1-ci hissəsində müəyyən edilib. İşəgötürən işçinin razılığı ilə xəbərdarlıq əvəzinə bir dəfəlik ödəniş də verə bilər (77.4).
| Həmin işəgötürəndə staj | Xəbərdarlıq müddəti (azı) | Xəbərdarlıq əvəzinə ödəniş (azı) | İşdənçıxarma müavinəti (azı) |
|---|---|---|---|
| 1 ilədək | 2 təqvim həftəsi | orta aylıq əmək haqqının 0,5 misli | 1 orta aylıq əmək haqqı |
| 1 ildən 5 ilədək | 4 təqvim həftəsi | 0,9 misli | 1,4 misli |
| 5 ildən 10 ilədək | 6 təqvim həftəsi | 1,4 misli | 1,7 misli |
| 10 ildən çox | 9 təqvim həftəsi | 2 misli | 2 misli |
Xəbərdarlıq müddətində işçi iş axtarmaq üçün hər iş həftəsində azı bir iş günü əmək haqqı saxlanılmaqla işdən azad edilir (77.2). Kollektiv və ya əmək müqaviləsində daha yüksək məbləğlər nəzərdə tutula bilər (77.6).
İşdən çıxma müavinəti kimlərə və nə qədər ödənilir?
İşdənçıxarma müavinəti yalnız müqavilə müəssisənin ləğvi və ya ixtisar (70-ci maddənin “a” və “b” bəndləri) ilə ləğv edildikdə ödənilir; məbləğ yuxarıdakı cədvəldəki kimi 1–2 orta aylıq əmək haqqıdır (77.3). Öz arzusu ilə və ya intizam pozuntusuna görə çıxarılan işçiyə bu müavinət düşmür.
77.7-ci maddə digər hallar üçün də müavinət nəzərdə tutur: əmək şəraitinin dəyişməsi, hərbi xidmətə çağırış və ya əmək qabiliyyətinin uzun müddət tam itirilməsi zamanı – azı 2 orta aylıq əmək haqqı; mülkiyyətçi dəyişdikdə – azı 3 misli; işçi vəfat etdikdə vərəsələrə – azı 3 misli.
Nümunə: orta aylıq əmək haqqı 1 200 ₼, həmin işəgötürəndə stajı 3 il olan işçi ixtisar edilir. Müavinət azı 1,4 × 1 200 = 1 680 ₼ olur. İşçi razılaşarsa, 4 həftəlik xəbərdarlıq əvəzinə azı 0,9 × 1 200 = 1 080 ₼ ödənilir.
İxtisar zamanı kimlərin üstünlük hüququ var?
İxtisar zamanı ilk növbədə ixtisası və peşəkarlıq səviyyəsi daha yüksək olan işçilər saxlanılır (maddə 78). Səviyyələr eyni olduqda üstünlük şəhid ailəsi üzvlərinə, müharibə iştirakçılarına, hərbçilərin həyat yoldaşlarına, iki və daha çox 16 yaşınadək uşağı olanlara, həmin müəssisədə əmək şikəstliyi və ya peşə xəstəliyi almış şəxslərə, məcburi köçkün və qaçqınlara verilir.
79-cu maddəyə görə işəgötürən hamilə qadınların, üç yaşınadək uşağı olan qadınların (və belə uşağı təkbaşına böyüdən kişilərin), müvəqqəti əmək qabiliyyətsizliyi dövründə olan, məzuniyyətdə və ya ezamiyyətdə olan işçilərin müqaviləsini 70-ci maddə ilə ləğv edə bilməz. Bu qadağa müəssisənin tam ləğvi halına şamil edilmir.
İstifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya necə hesablanır?
Xitamın səbəbindən asılı olmayaraq, işçiyə istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir (maddə 144.2). Əlavə, təhsil, yaradıcılıq və sosial məzuniyyətlərə görə kompensasiya verilmir (144.3). Hesablama 140-cı maddə ilə aparılır: son 12 ayın əmək haqqı cəmi 12-yə, alınan məbləğ 30,4-ə bölünür və istifadə olunmamış təqvim günlərinə vurulur.
Nümunə: orta aylıq əmək haqqı 1 200 ₼ və 21 gün istifadə edilməmiş məzuniyyət: 1 200 / 30,4 × 21 ≈ 828,95 ₼ (vergi və sosial tutulmalardan əvvəl). Məzuniyyət günlərinin sayı barədə əmək məzuniyyəti bələdçisinə baxın, tutulmaların hesablanması isə əmək haqqından tutulmalar yazısında izah olunub.
İşçi istəsə, istifadə etmədiyi məzuniyyəti götürə və işdən çıxma tarixi məzuniyyətin son günü sayıla bilər (maddə 143). Bu imkan 70-ci maddənin “a” və “ç” bəndləri ilə çıxarılma hallarına şamil edilmir.
Son haqq-hesab nə vaxt verilməlidir?
Son haqq-hesab işçinin sonuncu iş günü tam ödənilməlidir. 83-cü maddəyə görə xitam haqqında əmrin surəti və son haqq-hesab (məzuniyyət kompensasiyası, əmək haqqı və digər ödəmələr) son iş günü verilir; 172.4-cü maddə də işdən çıxan işçiyə düşən bütün ödənclərin həmin gün verilməsini tələb edir.
Ödəniş işəgötürənin təqsiri ilə gecikdirilərsə, 172.5-ci maddəyə əsasən hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı 1 faizi məbləğində ödənc verilməlidir.
Elektron əmək müqaviləsində xitam necə rəsmiləşdirilir?
2024-cü ilin 12 avqustundan qüvvədə olan dəyişikliklərə görə xitam əmri işəgötürən tərəfindən elektron informasiya sisteminə daxil edilib gücləndirilmiş elektron imza ilə imzalandığı andan hüquqi qüvvəyə minir. Qanunda başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, xitam tarixi əmrin imzalandığı tarixdən əvvələ salına bilməz.
- Xitam əsasını və maddə, bənd nömrəsini göstərən əmri tələb edin.
- e-sosial.az portalında müqavilənin statusunu və xitam tarixini yoxlayın.
- Son haqq-hesabın hesablanma cədvəlini (əmək haqqı, məzuniyyət, müavinət) yazılı istəyin.
- Kağız müqavilə ilə işləyənlər əmək kitabçasını son iş günü almalıdır.
İşsizlikdən sığorta ödənişi kimə və nə qədər verilir?
İşsizlikdən sığorta ödənişi müəssisə ləğv edildikdə, ixtisar zamanı və qanunda göstərilən digər bəzi hallarda işdən çıxan və işsiz kimi qeydiyyata alınan şəxslərə verilir. Öz arzusu ilə işdən çıxanlara bu ödəniş düşmür. Qeydiyyat Dövlət Məşğulluq Agentliyinin yerli orqanlarında və ya DOST mərkəzlərində aparılır; müraciətə 10 gün ərzində baxılır.
- Staj şərti: son 24 ayda 12 aydan çox sığorta stajı olanlara itirilmiş orta aylıq əmək haqqının 50 faizi; 1 ildən az olmayan, lakin 12 aydan az staj olduqda – minimum məbləğ.
- Müddət: ilk müraciətdə 6 ay, təkrar müraciətdə 3 ay; 24 ay ərzində cəmi 9 aydan çox olmamaqla.
- Azalma qaydası: ilk 2 ay 100 faiz, 3–4-cü aylar 80 faiz, 5–6-cı aylar 70 faiz, lakin minimumdan az olmamaqla.
- Hədlər: minimum ödəniş minimum aylıq əmək haqqına bərabərdir (sosial.gov.az-a görə 2026-cı ildə 400 ₼); maksimum əvvəlki ildə ölkə üzrə orta aylıq əmək haqqını keçə bilməz.
- Uşaq əlavəsi: 18 yaşınadək hər uşağa görə 5 faiz, ən çox 20 faiz.
Məsələn, orta aylıq əmək haqqı 1 200 ₼ olan şəxs üçün əsas məbləğ 600 ₼ olur: ilk iki ay 600 ₼, sonrakı iki ay 480 ₼, son iki ay 420 ₼. Müddətli müqavilənin bitməsi ilə bağlı halda xüsusi staj şərti tətbiq edilir və yalnız minimum məbləğ 3 ay ödənilir. Yeni iş axtarışı üçün Azərbaycanda iş tapmaq bələdçisi də faydalı ola bilər.
Qanunsuz işdən çıxarılmada məhkəməyə nə vaxt müraciət etmək olar?
İşə bərpa tələbi ilə məhkəməyə 1 təqvim ayı ərzində müraciət etmək lazımdır (maddə 296.2). Müddət işçiyə xitam əmrinin və ya haqq-hesab sənədlərinin verildiyi gündən başlayır (296.3). Ödənilməmiş əmək haqqı, kompensasiya kimi pul tələbləri üçün müddət 1 ildir (296.4).
Xəstəlik, ezamiyyət, yaxın qohumun vəfatı kimi üzürlü səbəblərlə buraxılmış müddət məhkəmə tərəfindən bərpa edilə bilər (296.6). Məhkəmə işçini işə bərpa edərsə, işəgötürən qərarı dərhal icra etməlidir (74.2).
Tez-tez verilən suallar
Öz arzumla çıxsam, müavinət alacağammı?
Xeyr. İşdənçıxarma müavinəti yalnız ləğv və ixtisar hallarında ödənilir. Amma istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya və hesablanmış əmək haqqı hər halda ödənilməlidir.
Ərizə verdikdən sonra nə qədər işləməliyəm?
Ümumi qayda bir təqvim ayıdır. Qanunda göstərilən üzürlü hallarda (yeni iş, təhsil, köçmə, təqaüd) müqavilə ərizədə yazdığınız gün ləğv edilə bilər.
İxtisar zamanı xəbərdarlıq edilmədisə nə etməli?
Xəbərdarlıq və ya onun əvəzinə ödəniş qanunla məcburidir. Əvvəlcə işəgötürənə yazılı müraciət edin, nəticə olmasa, 1 ay ərzində məhkəməyə iddia verin.
Son haqq-hesab gecikərsə nə olur?
İşəgötürənin təqsiri ilə gecikmədə hər gün üçün əmək haqqının azı 1 faizi həcmində əlavə ödənc tələb edə bilərsiniz (maddə 172.5).
Müddətli müqavilə bitəndə işsizlik ödənişi verilirmi?
Bəli, lakin xüsusi staj şərti ilə və yalnız minimum məbləğdə, 3 ay müddətinə. Dəqiq tələbi DOST mərkəzində və ya 142 çağrı mərkəzində dəqiqləşdirin.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi, “İşsizlikdən sığorta haqqında” Qanun (e-qanun.az), Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi – İşsizlikdən sığorta, Fortiori Law Firm – Əmək Məcəlləsinə 2024 dəyişiklikləri, Muhasibat.az – İxtisar zamanı müqavilənin ləğvi
Şərhlər