Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə görə 2026-cı ildə hər bir işçiyə ödənişli əsas məzuniyyət ildə ən azı 21 təqvim günü verilməlidir (maddə 114.2). Kənd təsərrüfatı işçiləri, dövlət qulluqçuları, rəhbər və mütəxəssis kateqoriyasına aid işçilər, həkimlər, orta tibb işçiləri və əczaçılar üçün əsas məzuniyyət 30 təqvim günüdür (maddə 114.3). Bunun üzərinə əmək stajına görə 2, 4 və ya 6 gün, uşaqlı qadınlara 2 və ya 5 gün əlavə məzuniyyət gəlir. Məzuniyyət pulu son 12 təqvim ayının orta aylıq əmək haqqını 30,4-ə bölməklə tapılan bir günlük məbləğin məzuniyyət günlərinə vurulması ilə hesablanır (maddə 140) və məzuniyyətə ən geci 3 gün qalmış ödənilməlidir.
Əsas məzuniyyət müddəti: 21 və 30 gün kimlərə verilir
Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsi əsas məzuniyyətin minimum müddətini müəyyən edir. Ümumi qayda 21 təqvim günüdür və işəgötürən bundan az məzuniyyət verə bilməz. Əmək və ya kollektiv müqavilədə daha uzun müddət nəzərdə tutula bilər. Aşağıdakı kateqoriyalar üçün əsas məzuniyyət 30 təqvim günüdür:
- kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında çalışan işçilər;
- inzibati vəzifələrdə çalışan dövlət qulluqçuları, vahid tarif-ixtisas sorğu kitabçalarına görə rəhbər və mütəxəssis kateqoriyasına aid edilən işçilər;
- təhsil müəssisələrinin pedaqoji iş aparmayan rəhbər işçiləri və inzibati-tədris heyəti, məktəbdənkənar uşaq müəssisələrinin rəhbərləri;
- təhsil müəssisələrinin metodistləri, istehsalat təlimi ustaları, kitabxanaçıları, laborantları, dayələri;
- elmi dərəcəsi olmayan elmi işçilər;
- həkimlər, orta tibb işçiləri və əczaçılar.
Natamam iş günü və ya natamam iş həftəsi ilə işləyən işçilərə məzuniyyət tam iş vaxtı ilə işləyənlərlə eyni müddətdə verilir (maddə 114.4). Mövsümi işçilərə isə hər iş ayına görə ən azı 2 təqvim günü hesabı ilə mövsümün sonunda məzuniyyət verilir.
Daha uzun məzuniyyət hüququ olan kateqoriyalar
| Kateqoriya | Məzuniyyət müddəti | Maddə |
|---|---|---|
| Bütün işçilər (minimum) | 21 təqvim günü | 114.2 |
| Dövlət qulluqçuları, rəhbər və mütəxəssislər, həkimlər, kənd təsərrüfatı işçiləri | 30 təqvim günü | 114.3 |
| 16 yaşınadək işçilər | ən azı 42 təqvim günü | 119.1 |
| 16–18 yaşlı işçilər | ən azı 35 təqvim günü | 119.1 |
| Əlilliyi olan işçilər | ən azı 42 təqvim günü | 119.2 |
| Uşaq evləri və məktəbəqədər müəssisələrin tərbiyəçi, metodist, loqoped və psixoloqları | 42 təqvim günü | 118.2 |
| Müəllimlər, elmlər doktoru olan elmi işçilər, pedaqoji iş aparan rəhbərlər | 56 təqvim günü | 118.1 |
| Müharibə veteranları, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları, dövlət təltifi alanlar | ən azı 46 təqvim günü | 120 |
Əlavə məzuniyyət: iş stajı, uşaqlı qadınlar və əmək şəraiti
Əsas məzuniyyətin üzərinə üç növ əlavə məzuniyyət gəlir. Əmək stajına görə əlavə məzuniyyət (maddə 116) işçinin eyni müəssisədə həmin işəgötürənlə faktiki işlədiyi dövrə əsasən hesablanır:
- 5 ildən 10 ilədək staj – 2 təqvim günü;
- 10 ildən 15 ilədək staj – 4 təqvim günü;
- 15 ildən çox staj – 6 təqvim günü.
Uşaqlı qadınlara (maddə 117) əsas və əlavə məzuniyyətdən asılı olmayaraq 14 yaşınadək iki uşağı olduqda 2 təqvim günü, üç və daha çox uşağı və ya əlilliyi olan uşağı olduqda 5 təqvim günü əlavə məzuniyyət verilir. Eyni hüquq uşaqlarını təkbaşına böyüdən atalara və övladlığa götürənlərə də aiddir. Uşaqlardan biri təqvim ilinin sonunadək 14 yaşını tamamlasa belə, həmin il üçün hüquq saxlanılır.
Yeraltı işlərdə, zərərli və ağır əmək şəraitində, habelə yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni və fiziki gərginliklə bağlı işlərdə çalışanlara əmək şəraitinə görə ən azı 6 təqvim günü əlavə məzuniyyət verilir (maddə 115). Siyahı Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyən mütəxəssislərə də 5 təqvim günü əlavə məzuniyyət nəzərdə tutulub (maddə 118-1).
Diqqət: staja görə və uşaqlı qadınlara verilən əlavə məzuniyyətlər 118, 119, 120 və 121-ci maddələrdə göstərilən işçilərə, yəni onsuz da 35–56 gün məzuniyyəti olan pedaqoji işçilərə, yetkinlik yaşına çatmayanlara, əlilliyi olan şəxslərə və veteranlara verilmir. Əsas məzuniyyət 115 və 116-cı maddələr üzrə əlavə məzuniyyətlərlə cəmlənərək bir yerdə verilir (maddə 136).
Məzuniyyət pulunun hesablanması: düstur və nümunə
Məzuniyyət haqqı Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsinə əsasən məzuniyyətin hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əmək haqqına görə hesablanır. Hesablamaya vəzifə maaşı, əlavələr və mükafatlar daxildir, əməyin ödənilməsi sisteminə aid olmayan birdəfəlik ödənişlər isə nəzərə alınmır (maddə 139). Addımlar belədir:
- Son 12 təqvim ayının əmək haqqı cəmlənir və 12-yə bölünür – orta aylıq əmək haqqı tapılır.
- Orta aylıq əmək haqqı 30,4-ə (ayın təqvim günlərinin orta illik sayı) bölünür – bir günlük əmək haqqı tapılır.
- Bir günlük məbləğ məzuniyyətin təqvim günlərinin sayına vurulur.
Nümunə: İşçinin son 12 ayda hər ay 1 200 manat əmək haqqı olub. Orta aylıq əmək haqqı 14 400 ÷ 12 = 1 200 manat. Bir günlük əmək haqqı 1 200 ÷ 30,4 = 39,47 manat. 21 günlük məzuniyyət üçün məzuniyyət pulu 39,47 × 21 = 828,95 manat, 30 günlük məzuniyyət üçün 39,47 × 30 = 1 184,21 manat olur. Maaş il ərzində dəyişibsə, 12 ayın faktiki cəmi götürülür.
12 aydan az işləmiş işçinin orta aylıq əmək haqqı faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına görə hesablanır (maddə 140.2). Qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə olduğu, işçinin təşəbbüsü olmadan ödənişsiz məzuniyyətdə olduğu və ya təqsiri olmadan boşdayanma səbəbindən işləmədiyi aylar yaxın tam işlənmiş aylarla əvəz olunur. Məzuniyyət pulu məzuniyyət başlanmazdan ən geci 3 gün əvvəl ödənilməlidir; gec ödənildikdə işçinin tələbi ilə məzuniyyətin başlanğıcı pulun faktiki verildiyi gündən hesablana bilər (maddə 140.5–140.6). Məzuniyyət haqqından gəlir vergisi və sosial ayırmalar adi əmək haqqı kimi tutulur.
Bayram günləri, məzuniyyətin hissələrə bölünməsi və başqa vaxta keçirilməsi
Məzuniyyət dövrünə düşən iş günü hesab olunmayan bayram günləri, ümumxalq hüzn günü (20 Yanvar) və səsvermə günü məzuniyyət günü sayılmır və ödənilmir, lakin məzuniyyət həmin günlərin sayı qədər uzadılır (maddə 114.6). Qurban və ya Ramazan bayramı başqa bayram günü ilə üst-üstə düşdükdə üst-üstə düşən günlər bir gün kimi nəzərə alınır. Şənbə və bazar günləri isə təqvim günü olduğu üçün məzuniyyətə daxildir.
Məzuniyyət işçinin arzusu və işəgötürənin razılığı ilə hissələrə bölünə bilər, bu şərtlə ki, hissələrdən biri ən azı 2 təqvim həftəsi olsun (maddə 137.1). Qalan hissə həmin iş ili bitənədək, təqvim ilinin sonunadək və ya işçinin arzusu ilə növbəti ilin məzuniyyətinə birləşdirilərək verilir.
Birinci iş ili üçün məzuniyyət hüququ əmək müqaviləsi bağlandıqdan 6 ay sonra yaranır (maddə 131). Hamilə qadınlar, 18 yaşınadək işçilər, əlilliyi olan şəxslər, hərbi qulluqçuların həyat yoldaşları və bəzi digər kateqoriyalar 6 ay gözləmədən məzuniyyət ala bilər. Məzuniyyət əmri məzuniyyətə ən azı 5 gün qalmış verilir (maddə 138), işəgötürənin məzuniyyət verməməsi isə qadağandır (maddə 135).
İstifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya
İşçi hələ işlədiyi dövrdə məzuniyyətin pulla əvəz edilməsi qadağandır (maddə 144.1). Lakin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işdən çıxma səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə heç bir şərt və məhdudiyyət qoyulmadan kompensasiya ödənilməlidir (maddə 144.2). Kompensasiya məzuniyyət pulu ilə eyni qaydada – son 12 ayın orta əmək haqqı əsasında – hesablanır (maddə 140.4) və işdən çıxma günü tam ödənilir.
İşçi istəsə, işdən çıxarkən kompensasiya əvəzinə istifadə etmədiyi məzuniyyəti götürə bilər; bu halda işdən çıxma tarixi məzuniyyətin son günü sayılır (maddə 143). Bu imkan yalnız müəssisənin ləğvi (70-ci maddənin a bəndi) və əmək intizamını kobud pozmağa görə işdən çıxarılma (ç bəndi) hallarında tətbiq edilmir. Əmək şəraitinə görə (115), uşaqlı qadınlara (117) və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyənlərə (118-1) verilən əlavə məzuniyyətlərə, təhsil, yaradıcılıq və sosial məzuniyyətlərə görə kompensasiya verilmir (maddə 144.3). Əksinə, iş ili bitməmiş məzuniyyətini tam istifadə edib işdən çıxan işçidən artıq ödənilmiş məzuniyyət haqqının müvafiq hissəsi tutula bilər.
Nümunə: 3 il işləyib bir dəfə də məzuniyyətə çıxmamış, orta aylıq əmək haqqı 1 200 manat olan işçi işdən çıxarkən 3 × 21 = 63 gün üçün 39,47 × 63 = 2 486,61 manat kompensasiya alır.
Ödənişsiz məzuniyyət
Ödənişsiz məzuniyyət işçinin xahişi ilə və ya tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə verilir (maddə 129). Qarşılıqlı razılıqla verilən ödənişsiz məzuniyyətin müddəti 6 aydan çox ola bilməz. 130-cu maddə isə işçinin xahişi ilə işəgötürənin verməyə borclu olduğu halları və müddətləri sadalayır:
- ailə, məişət və digər sosial məsələləri həll etmək üçün – 7 təqvim gününədək;
- arvadı doğuşla əlaqədar məzuniyyətdə olan kişilərə – 14 təqvim gününədək;
- 16 yaşınadək uşağı olan qadınlara və tək valideynlərə – 14 təqvim gününədək;
- əlilliyi olan işçilərə – 1 təqvim ayınadək;
- müharibə veteranlarına və ərazi bütövlüyü uğrunda xəsarət alanlara – 14 təqvim gününədək;
- ali məktəblərə qəbul imtahanına buraxılanlara – 14 gün, orta ixtisas məktəblərinə – 7 gün;
- doktoranturada təhsil alanlara – 1 təqvim ayınadək;
- ailənin xəstə üzvünə qulluq edənə tibb müəssisəsinin rəyi ilə – 14 təqvim gününədək.
İşçinin öz təşəbbüsü ilə götürdüyü ödənişsiz məzuniyyət ayları orta əmək haqqı hesablanarkən tam işlənmiş aylarla əvəz edilmir, yəni məzuniyyət pulunu azaldır.
Tez-tez verilən suallar
2026-cı ildə minimum məzuniyyət neçə gündür?
Əmək Məcəlləsinin 114.2-ci maddəsinə görə ən azı 21 təqvim günü. Dövlət qulluqçuları, rəhbər və mütəxəssislər, həkimlər üçün 30 gün, müəllimlər üçün 56 gündür.
Məzuniyyət pulu maaşdan niyə az olur?
Çünki bir günlük məbləğ orta aylıq maaşın 30,4-ə bölünməsi ilə tapılır və 21 günə vurulur: 21 gün üçün məzuniyyət pulu aylıq maaşın təxminən 69 faizi qədər olur. Qalan günlər üçün isə işə qayıtdıqdan sonra adi əmək haqqı hesablanır.
Məzuniyyəti bir həftəlik hissələrlə götürmək olarmı?
Olar, lakin hissələrdən biri mütləq ən azı 14 təqvim günü olmalıdır; qalan günlər işəgötürənlə razılaşmaqla daha qısa hissələrə bölünə bilər (maddə 137).
Məzuniyyətə bayram günü düşərsə nə olur?
Bayram günü məzuniyyət günü sayılmır və ödənilmir; məzuniyyət həmin günlərin sayı qədər uzadılır (maddə 114.6).
İşdən çıxanda neçə illik məzuniyyət kompensasiyası alına bilər?
İstifadə edilməmiş bütün iş illərinin əsas məzuniyyəti üçün, məhdudiyyət qoyulmadan (maddə 144.2). Staja görə əlavə məzuniyyət də kompensasiya olunur, əmək şəraitinə və uşaqlara görə əlavə məzuniyyətlər isə olunmur.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi (e-qanun.az), Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi
Şərhlər