Azərbaycanda əmək müqaviləsi yalnız elektron formada – Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin elektron informasiya sistemində (e-sosial) bağlananda hüquqi qüvvəyə minir (Əmək Məcəlləsi, maddə 7 və 49). Sınaq müddəti ən çoxu 3 ay, həftəlik iş vaxtı 40 saat, əlavə iş saatı ikiqat ödənilir. İşçi öz ərizəsi ilə işdən çıxanda 1 təqvim ayı əvvəl xəbərdarlıq edir; ştat ixtisarında işəgötürən stajdan asılı olaraq 2–9 həftə əvvəl xəbərdar etməli və orta aylıq əmək haqqının 1–2 mislində müavinət ödəməlidir (maddə 77). Qanunsuz işdən çıxarılma halında məhkəməyə 1 təqvim ayı ərzində müraciət olunur (maddə 296), müqaviləsiz işçi saxlayan işəgötürənə isə hər nəfər üçün 2 000 manatdan başlayan maliyyə sanksiyası və inzibati cərimələr tətbiq edilir.
Müqavilənin məzmunu və elektron qeydiyyatı (maddə 43, 7, 49)
Əmək Məcəlləsinin 43-cü maddəsinə görə müqavilədə mütləq bu məlumatlar göstərilməlidir: işçinin adı, soyadı, ünvanı və FİN-i; işəgötürənin adı və VÖEN-i; iş yerinin ünvanı və vəzifə; bağlanma və işə başlama günü; müddət; əmək funksiyası; iş və istirahət vaxtı, əmək haqqı, məzuniyyət müddəti, əməyin mühafizəsi və sosial sığorta şərtləri; tərəflərin öhdəlikləri; əsas, yoxsa əlavə iş yeri olması. Müqavilənin şərtləri işçinin razılığı olmadan birtərəfli dəyişdirilə bilməz (maddə 43.4), Məcəllədə nəzərdə tutulan təminatların səviyyəsi isə müqavilə ilə azaldıla bilməz (maddə 43.3).
Müqavilə müddətsiz və ya müddətli bağlanır; müddət göstərilməyibsə, müddətsiz sayılır, fasiləsiz 5 ildən artıq davam edən müddətli müqavilə isə müddətsizə çevrilir (maddə 45). Daimi xarakterli iş üçün müddətli müqavilə bağlamaq olmaz (47-ci maddədəki istisnalar xaricində).
Məcəllənin 7-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək münasibətləri müqavilə elektron informasiya sistemində elektron sənəd formasında bağlandıqda yaranır; kağız müqavilə yalnız siyahısı Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilən dövlət orqanlarının vəzifələri üçün saxlanılıb (maddə 7.2-1). Müqavilə və ona dəyişikliklər tərəflərin gücləndirilmiş elektron imzası ilə imzalandığı tarixdən qüvvəyə minir (maddə 49.1); xitam əmri də sistemə daxil edilib imzalandığı tarixdən qüvvədədir və keçmiş tarixlə rəsmiləşdirilə bilməz (maddə 49.5).
Müqavilənizin qeydə alınıb-alınmadığını e-sosial.az və ya "myGov" portalındakı şəxsi kabinetdən, həmçinin 142 Çağrı Mərkəzinə zəng etməklə yoxlaya bilərsiniz. İşə qəbul, keçirilmə və xitam barədə məlumatlar artıq kağız əmək kitabçasında yox, elektron sistemdə qeydə alınır (maddə 87); əmək kitabçası yalnız 7.2-1-ci maddədəki dövlət orqanlarında qalıb. Sığorta stajınızı və adınıza ödənilən sosial sığorta haqlarını da e-sosial.az-dakı fərdi hesab bölməsindən izləyə bilərsiniz.
Sınaq müddəti: 3 ay, 3 gün xəbərdarlıq (maddə 51–53)
İşçinin peşəkarlıq səviyyəsini yoxlamaq üçün müqavilədə sınaq müddəti müəyyən edilə bilər: ən çoxu 3 ay, 6 ayadək müddətli müqavilədə isə ən çoxu 2 həftə (maddə 51.1). Sınaq müddəti müqavilədə yazılmayıbsa, işçi sınaqsız qəbul edilmiş sayılır (maddə 51.3); xəstəlik və orta əmək haqqı saxlanılan digər dövrlər sınaq müddətinə daxil edilmir (maddə 51.2). Sınaq bitənədək hər iki tərəf digərinə 3 gün əvvəl yazılı xəbərdarlıq etməklə müqaviləni poza bilər; heç bir tərəf xitam tələb etməyibsə, işçi sınaqdan keçmiş sayılır və bundan sonra yalnız Məcəllədəki ümumi əsaslarla işdən çıxarıla bilər (maddə 53). Sınaqda "özünü doğrultmama" əsaslandırılmış əmrlə rəsmiləşdirilməlidir (maddə 53.4).
52-ci maddəyə görə sınaq müddəti müəyyən edilə bilməz: 18 yaşına çatmayanlara; müsabiqə yolu ilə vəzifə tutanlara; hamilə və 3 yaşınadək uşağı olan qadınlara, 3 yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilərə; təhsil müəssisəsini bitirdiyi ildə ixtisası üzrə ilk dəfə işə girənlərə; ödənişli seçkili vəzifəyə seçilənlərə; 2 ayadək müddətə müqavilə bağlayanlara.
İş vaxtı və əlavə iş: 40 saat, ikiqat ödəniş
Gündəlik normal iş vaxtı 8 saatdan, həftəlik iş vaxtı 40 saatdan çox ola bilməz; iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsi tətbiq edilir (maddə 89–90). İş vaxtından artıq iş yalnız işəgötürənin əmri və işçinin razılığı ilə mümkündür (maddə 99.1); hər işçi dalbadal gələn iki iş günü ərzində 4 saatdan, ağır və zərərli işlərdə 2 saatdan çox əlavə işə cəlb edilə bilməz (maddə 100). Əlavə işin hər saatı vaxtamuzd sistemdə saatlıq tarif maaşının ən azı ikiqat məbləğində ödənilir və əlavə istirahət günü ilə əvəz edilməsinə yol verilmir (maddə 165). Minimum aylıq əmək haqqı 2025-ci ilin 1 yanvarından 400 manatdır; cari məbləği sosial.gov.az-dan dəqiqləşdirin.
İşdən öz ərizəsi ilə çıxma: 1 ay qaydası (maddə 69)
İşçi işəgötürəni bir təqvim ayı əvvəl yazılı (kağız və ya elektron sistem vasitəsilə) ərizə ilə xəbərdar etməklə müqaviləyə xitam verə bilər. Ay bitdikdən sonra işçi işə çıxmamaq və son haqq-hesabını tələb etmək hüququna malikdir (maddə 69.2). Pensiyaya çıxma, təhsilə qəbul, başqa yaşayış yerinə köçmə, başqa işəgötürənlə razılaşma və seksual qısnama hallarında işçi ərizəsində göstərdiyi gün işdən çıxa bilər (maddə 69.3). Xəbərdarlıq müddəti bitənədək işçi ərizəsini geri götürə bilər – işəgötürən həmin yerə yeni işçi götürdüyünü rəsmi bildirməyibsə (maddə 69.4). İşçini hədə-qorxu ilə ərizə yazmağa məcbur etmək qadağandır (maddə 69.7).
İşəgötürən tərəfindən xitam: əsaslar, xəbərdarlıq və müavinət
İşəgötürən müqaviləyə yalnız 70-ci maddədəki əsaslarla xitam verə bilər: müəssisənin ləğvi (a); işçilərin sayının və ya ştatların ixtisarı (b); attestasiya komissiyasının qərarı ilə vəzifəyə uyğun gəlməmə (c); əmək funksiyasının yerinə yetirilməməsi və ya 72-ci maddədəki kobud pozuntular – üzrsüz səbəbdən bütün günü işə gəlməmə, sərxoş halda işə gəlmə, maddi ziyan vurma, kommersiya sirrinin yayılması və s. (ç); sınaqda özünü doğrultmama (d); büdcə təşkilatında çalışmanın yaş həddinə çatma (e). İşəgötürən hər halda xitamın zəruriliyini əsaslandırmalıdır (maddə 71.3). Hamilə və 3 yaşınadək uşağı olan qadınların, 3 yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin müqaviləsinə işəgötürənin təşəbbüsü ilə xitam vermək qadağandır (maddə 79).
Ştat ixtisarı zamanı xəbərdarlıq müddəti və işdənçıxarma müavinəti işçinin həmin işəgötürəndəki stajından asılıdır (maddə 77.1 və 77.3). Köhnə "2 ay əvvəl xəbərdarlıq" qaydası 2017-ci ildən qüvvədə deyil:
| Həmin işəgötürəndə staj | Xəbərdarlıq müddəti (azı) | Müavinət (orta aylıq əmək haqqına nisbətən, azı) | Xəbərdarlıq əvəzinə birdəfəlik ödəniş (77.4) |
|---|---|---|---|
| 1 ilədək | 2 təqvim həftəsi | 1 misli | 0,5 misli |
| 1–5 il | 4 təqvim həftəsi | 1,4 misli | 0,9 misli |
| 5–10 il | 6 təqvim həftəsi | 1,7 misli | 1,4 misli |
| 10 ildən çox | 9 təqvim həftəsi | 2 misli | 2 misli |
Xəbərdarlıq dövründə işçi hər həftə azı bir iş günü əmək haqqı saxlanılmaqla iş axtarmaq üçün azad edilir (maddə 77.2); müavinət müəssisənin ləğvində də ödənilir (maddə 77.3). İxtisarda şəhid ailəsi üzvlərinə, müharibə iştirakçılarına, 16 yaşınadək iki və daha çox uşağı olanlara, məcburi köçkünlərə işdə saxlanma üstünlüyü verilir (maddə 78).
Qanunsuz işdən çıxarılma: məhkəməyə 1 ay
Fərdi əmək mübahisələrinə birbaşa məhkəmələr baxır (maddə 294.1); məhkəməyə qədər "Mediasiya haqqında" Qanuna uyğun ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur (maddə 294.5). İşçi hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən – xitam əmrinin verildiyi və ya elektron kabinetə göndərilib SMS/e-poçtla bildirildiyi gündən – 1 təqvim ayı ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər; əmək haqqı və digər pul tələbləri üzrə müddət 1 ildir (maddə 296). İşçi iddia verərkən dövlət rüsumunu qabaqcadan ödəmir (maddə 298). Xitam qaydaları pozulubsa, məhkəmə işçini məcburi iş buraxma müddətinin orta əmək haqqı ödənilməklə vəzifəsinə bərpa edir və vəkil xərcləri, mənəvi ziyan daxil olmaqla dəymiş zərəri işəgötürəndən tuta bilər (maddə 300).
Qeyri-rəsmi işləmə: işçi üçün risklər, işəgötürən üçün cərimələr
Müqaviləsiz işləyən şəxsin əmək haqqı, məzuniyyəti, xəstəlik və işsizlik müavinəti, istehsalat qəzasından sığortası hüquqi cəhətdən qorunmur; adına sosial sığorta haqqı ödənilmədiyi üçün pensiya stajı yığılmır, bank krediti üçün rəsmi gəlir arayışı da almaq olmur. Qeyri-dövlət sektorunda sığorta haqqı işçinin maaşından 200 manatadək 3 %, yuxarı hissədən 10 % tutulur, işəgötürən əlavə 22 % və 15 % ödəyir; hər tərəfdən 0,5 % işsizlikdən və 2 % icbari tibbi sığorta da gəlir. Daimi xarakterli işin xidmət (mülki-hüquqi) müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilməsinə yol verilmir (maddə 7.2-3).
İşəgötürənə tətbiq olunan sanksiyalar: Vergi Məcəlləsinin 58.10-cu maddəsi ilə müqavilə qüvvəyə minmədən işə cəlb edilən hər şəxs üçün təqvim ili ərzində birinci dəfə 2 000, ikinci dəfə 4 000, üçüncü və sonrakı dəfə 6 000 manat maliyyə sanksiyası; İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.1-ci maddəsi ilə fiziki şəxslərə 1 000–2 000, vəzifəli şəxslərə 3 000–5 000, hüquqi şəxslərə 20 000–25 000 manat cərimə; 10 və daha çox işçi müqaviləsiz işlədildikdə Cinayət Məcəlləsinin 162-1-ci maddəsi ilə 7 000–10 000 manat cərimə və ya 2 ilədək azadlıqdan məhrumetmə, təkrar halda 3–7 il. Əmək qanunvericiliyinə nəzarəti Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti həyata keçirir: şikayəti 142 Çağrı Mərkəzinə zəng etməklə, e-gov.az portalındakı "Əmək hüquqlarının pozulması ilə bağlı şikayət" xidməti, DOST mərkəzləri və nazirliyin saytı vasitəsilə vermək olar.
Tez-tez verilən suallar
Sınaq müddətində işdən çıxarılan işçiyə müavinət ödənilir?
Xeyr, 77-ci maddədəki işdənçıxarma müavinəti sınaqda özünü doğrultmama əsasına (maddə 70 "d") şamil edilmir. Lakin işlənmiş günlərin əmək haqqı və istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya tam ödənilməlidir, xəbərdarlıq isə azı 3 gün əvvəl yazılı olmalıdır.
İşəgötürən ərizəmi 1 ay gözləmədən imzalaya bilər?
Yalnız sizin razılığınızla. Ərizədə konkret çıxma günü göstərmisinizsə və işəgötürən razıdırsa, həmin gün xitam verilə bilər; göstərməmisinizsə, xəbərdarlıq müddəti bitənədək xitam verilməsinə yol verilmir (maddə 69.5).
Müddətli müqaviləm bitdi, amma işləməyə davam edirəm – statusum nədir?
Müddət bitməsinə azı 1 həftə qalmış heç bir tərəf yazılı xəbərdarlıq etməyibsə, müqavilə eyni müddətə uzanmış sayılır (maddə 73.1). Fasiləsiz 5 ildən çox davam edən müddətli müqavilə isə müddətsizə çevrilir (maddə 45.5).
İşdən çıxarılma əmrindən 1 ay keçib – məhkəməyə müraciət edə bilərəm?
Ümumi qayda ilə yox, amma xəstəlik, ezamiyyət, yaxın qohumun vəfatı kimi üzrlü səbəb varsa, məhkəmə ötürülmüş müddəti bərpa edə bilər (maddə 296.6). Ödənilməmiş əmək haqqı tələbi üçün isə müddət 1 ildir.
Əmək müqaviləm qeydə alınmayıbsa, nə etməliyəm?
Əvvəlcə işəgötürəndən müqavilənin elektron sistemdə rəsmiləşdirilməsini yazılı tələb edin, sonra 142 Çağrı Mərkəzinə və ya e-gov.az üzərindən Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə şikayət edin. Müfəttişlik yoxlama aparır, işəgötürənə sanksiya tətbiq edir və münasibətin əmək münasibəti kimi rəsmiləşdirilməsini tələb edir.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi (e-qanun.az), Dövlət Vergi Xidməti, DVX – qeyri-rəsmi məşğulluq haqqında buklet, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi, Caspian Legal Center – sosial sığorta dərəcələri
Şərhlər