Kredit faizi – bankın hər ay ödənilməmiş əsas borc qalığına hesabladığı haqdır: aylıq faiz = qalıq × illik faiz / 12. Məsələn, 10 000 ₼, 24 ay və illik 18% şərti ilə annuitet qrafikdə aylıq ödəniş 499,24 ₼, ümumi faiz təxminən 1 982 ₼ olur; diferensial qrafikdə faiz 1 875 ₼-dir.
Bu yazı məlumat xarakterlidir və maliyyə məsləhəti deyil. Aşağıda hər iki ödəniş qrafikinin düsturu, Python ilə yoxlanılmış nümunə, nominal və faktiki illik faiz fərqi, vaxtından əvvəl ödəmə qaydası və Mərkəzi Bankın tələbləri izah olunur. Bazardakı faizlər üçün bank kreditləri və faizlər bələdçisinə baxa bilərsiniz.
Kredit faizi necə hesablanır?
Faiz hər ay yalnız qalan əsas borca hesablanır. “Banklar haqqında” Qanunun 36.6-cı maddəsinə görə faizlər, o cümlədən gecikmə faizləri və digər haqlar borcun qaytarıldığı günədək ödənilməmiş əsas borc qalığına hesablanır. Aylıq dərəcə illik nominal faizin 12-yə bölünməsi ilə tapılır: 18% / 12 = 1,5%.
- P – kreditin məbləği (10 000 ₼);
- r – aylıq faiz dərəcəsi (0,015);
- n – ayların sayı (24);
- A – aylıq ödəniş.
Birinci ay faiz 10 000 × 0,015 = 150 ₼ təşkil edir. Əsas borc azaldıqca hər ayın faizi də azalır. Qrafiklər arasındakı fərq əsas borcun hansı sürətlə qaytarılmasındadır.
Annuitet ödəniş: düstur və nümunə
Annuitet qrafikdə aylıq ödəniş bütün müddət boyu eyni qalır. Düstur belədir: A = P × r / (1 − (1 + r)^(−n)) – yəni A = 10 000 × 0,015 / (1 − 1,015^(−24)) ≈ 499,24 ₼.
İlk aylarda ödənişin böyük hissəsi faizə, son aylarda isə əsas borca gedir. Nümunədə ilk 12 ayda 1 436,36 ₼, son 12 ayda isə cəmi 545,42 ₼ faiz ödənilir.
| Ay | Aylıq ödəniş | Əsas borc | Faiz | Qalıq |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 499,24 ₼ | 349,24 ₼ | 150,00 ₼ | 9 650,76 ₼ |
| 2 | 499,24 ₼ | 354,48 ₼ | 144,76 ₼ | 9 296,28 ₼ |
| 12 | 499,24 ₼ | 411,39 ₼ | 87,85 ₼ | 5 445,47 ₼ |
| 24 | 499,24 ₼ | 491,86 ₼ | 7,38 ₼ | 0 ₼ |
Cəmi ödəniş təxminən 11 981,8 ₼, o cümlədən faiz ≈ 1 981,8 ₼ olur. Hesablamalar Python skripti ilə ay-ay qrafik qurularaq yoxlanılıb.
Diferensial ödəniş qrafiki necə işləyir?
Diferensial qrafikdə əsas borc bərabər hissələrlə, faiz isə qalığa görə ödənilir, ona görə aylıq məbləğ hər ay azalır. Düstur: ödəniş(k) = P / n + qalıq(k) × r. Nümunədə əsas borc hissəsi 10 000 / 24 = 416,67 ₼-dir.
| Ay | Aylıq ödəniş | Əsas borc | Faiz | Qalıq |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 566,67 ₼ | 416,67 ₼ | 150,00 ₼ | 9 583,33 ₼ |
| 2 | 560,42 ₼ | 416,67 ₼ | 143,75 ₼ | 9 166,67 ₼ |
| 12 | 497,92 ₼ | 416,67 ₼ | 81,25 ₼ | 5 000,00 ₼ |
| 24 | 422,92 ₼ | 416,67 ₼ | 6,25 ₼ | 0 ₼ |
Ümumi faiz P × r × (n + 1) / 2 = 10 000 × 0,015 × 25 / 2 = 1 875 ₼ olur, yəni annuitetdən təxminən 107 ₼ az. Lakin ilk ödəniş 566,67 ₼ olduğundan başlanğıcda aylıq yük daha ağırdır.
Annuitet yoxsa diferensial: fərqlər
Eyni məbləğ, müddət və faizdə diferensial qrafik ümumilikdə daha az faiz deməkdir, annuitet isə sabit və başlanğıcda daha aşağı aylıq ödəniş verir. Diferensial qrafikin təklif olunub-olunmadığını müqavilədən əvvəl bankdan soruşmaq lazımdır.
| Göstərici | Annuitet | Diferensial |
|---|---|---|
| Aylıq ödəniş | sabit, 499,24 ₼ | 566,67 ₼-dən 422,92 ₼-ə qədər azalır |
| Ümumi faiz | ≈ 1 981,8 ₼ | 1 875 ₼ |
| Ümumi ödəniş | ≈ 11 981,8 ₼ | 11 875 ₼ |
| Kimə uyğundur | sabit gəliri olan, büdcəni dəqiq planlayanlar | başlanğıcda yüksək ödəniş edə bilənlər |
Aylıq ödənişin gəlirə nisbətini qiymətləndirmək üçün ailə büdcəsi necə qurulur yazısından istifadə edə bilərsiniz.
Nominal və faktiki illik faiz dərəcəsi (FİFD) fərqi
Nominal illik faiz yalnız faiz dərəcəsidir, faktiki illik faiz dərəcəsi (FİFD) isə komissiya və digər məcburi xərcləri də daxil edərək kreditin real illik dəyərini göstərir. Mülki Məcəllənin 746-1 və 746-2-ci maddələrinə görə istehlak krediti müqaviləsində və müqavilədən əvvəlki məlumatda həm illik faiz, həm də FİFD göstərilməlidir.
FİFD bütün pul axınlarının (alınan məbləğ müsbət, ödənişlər mənfi) cari dəyərini sıfra bərabərləşdirən dərəcədir. Komissiyasız da aylıq faizin mürəkkəb təsiri səbəbindən 18% nominal faiz (1 + 0,015)^12 − 1 ≈ 19,56% faktiki dərəcəyə bərabərdir.
- 1% birdəfəlik komissiya (100 ₼ tutulur, əlinizə 9 900 ₼ çatır) – FİFD ≈ 20,8%;
- 2% birdəfəlik xərc (məsələn, 1% komissiya + 1% krediti şərtləndirən sığorta) – FİFD ≈ 22,05%.
Kredit risklərinin idarə edilməsi Qaydalarının 2-ci əlavəsinə görə FİFD-yə qanunla məcburi olan, lakin müqavilə şərti olmayan xərclər (məsələn, notarius), krediti şərtləndirməyən sığorta, gecikmə cərimələri və vaxtından əvvəl ödəmə komissiyası daxil edilmir. Bank kreditin verilməsini sığortaya bağlayırsa, həmin sığorta adətən FİFD-də nəzərə alınır. Kredit kartlarında FİFD fərqli qaydada hesablanır – bu barədə kredit kartı və taksit kartı bələdçisində oxuyun.
Krediti vaxtından əvvəl ödəmək: cərimə varmı?
İstehlak kreditini istənilən vaxt, əvvəlcədən xəbərdarlıq etmədən tam və ya qismən qaytarmaq olar; kompensasiya yalnız müqavilədə nəzərdə tutulubsa və məhdud həddə tutula bilər. Bu qaydalar 2023-cü ilin 24 fevralında imzalanmış qanunla Mülki Məcəlləyə əlavə edilmiş 746-3 – 746-5-ci maddələrdədir.
- İmtina hüququ (746-3): pul alındıqdan sonra 30 gün ərzində səbəb göstərmədən müqavilədən imtina etmək olar; yalnız əsas borc və həmin günədək faiz qaytarılır.
- Vaxtından əvvəl ödəmə (746-4): qalan dövrün faizi və haqları mütənasib azalır.
- Kompensasiya həddi: müqavilənin bitməsinə 1 ildən çox qalıbsa – ödənilən məbləğin ən çox 1%-i, 1 il və ya az qalıbsa – ən çox 0,5%-i; kompensasiya qalan dövrün faizindən çox ola bilməz.
- Gecikmə faizi (746-5): müqavilə faizindən ən çox 5 faiz bəndi yüksək ola bilər və 180 gündən artıq hesablanmır.
Nümunə: annuitet kreditdə 12-ci ödənişdən sonra qalıq 5 445,47 ₼-dir. Bu zaman müqavilənin bitməsinə 12 ay qaldığı üçün kompensasiya ən çox 0,5%, yəni 27,23 ₼ ola bilər, ödənilməyəcək faiz isə 545,42 ₼ təşkil edir. Bu qaydalar daşınmaz əmlakla bağlı kreditlərə, minimum aylıq əmək haqqından az və onun 300 mislindən çox olan kreditlərə şamil edilmir.
Mərkəzi Bankın istehlak kreditləri üzrə tələbləri
Mərkəzi Bank borcalanın ödəmə qabiliyyətini borc yükünün gəlirə nisbəti (BGN əmsalı) ilə ölçməyi tələb edir. Kredit risklərinin idarə edilməsi Qaydalarına görə banklar BGN üçün maksimum hədləri öz kredit siyasətində müəyyən etməli və hər istehlak kreditində bu əmsalı qiymətləndirməlidir.
- BGN – borcalanın bütün aylıq kredit ödənişlərinin aylıq gəlirinə nisbətidir: məsələn, 1 000 ₼ gəlir və 499 ₼ ödənişdə BGN ≈ 50%.
- 2022-ci ildən BGN-i 45–60% olan istehlak kreditləri üçün 200%, 60–70% olanlar üçün 230% risk çəkisi tətbiq edilir, bu da yüksək borc yükü olan kreditləri banklar üçün bahalaşdırır.
- Mərkəzi Bank İdarə Heyətinin 15 sentyabr 2026-cı il tarixli 39/3 nömrəli qərarına görə 9 noyabr 2026-cı ildən zəmanətli istehlak kreditlərində zaminin BGN əmsalı 70%-i keçə bilməz.
- Gəlir sənədlə (iş yerindən arayış, pensiya, müavinət, əmanət faizi) və ya dövlət informasiya sistemləri ilə təsdiqlənə bilirsə, bank modelə əsaslanan proqnoz gəlirdən istifadə edə bilməz.
Kredit Bürosundakı gecikmələr də qərara təsir edir; hesabatınızı kredit tarixçəsini yoxlamaq bələdçisindəki addımlarla pulsuz əldə edə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
10 000 manat 24 aylıq 18%-lə kreditin aylıq ödənişi nə qədərdir?
Annuitet qrafikdə 499,24 ₼, ümumi faiz ≈ 1 982 ₼. Diferensial qrafikdə ilk ödəniş 566,67 ₼, ümumi faiz 1 875 ₼ olur.
FİFD niyə elan olunan faizdən yüksəkdir?
Çünki faiz aylıq ödənilir və FİFD-yə komissiya, krediti şərtləndirən sığorta kimi xərclər də daxil edilir. 18% nominal faiz komissiyasız da ≈ 19,56% FİFD-yə bərabərdir.
Bank vaxtından əvvəl ödəməyə görə cərimə tuta bilərmi?
İstehlak kreditində yalnız müqavilədə yazılıbsa və qalan müddətdən asılı olaraq ödənilən məbləğin ən çox 1% və ya 0,5%-i həcmində kompensasiya tutula bilər.
Qismən vaxtından əvvəl ödəmədə aylıq məbləğ azalırmı?
Bu, müqaviləyə və bankın təklifinə bağlıdır: ya aylıq ödəniş azalır, ya da müddət qısalır. Ödənişdən əvvəl yeni qrafiki yazılı tələb edin.
Annuitet və diferensial hansı daha sərfəlidir?
Ümumi faiz baxımından diferensial ucuzdur, amma ilk aylarda yük ağırdır. Seçim gəlirinizin sabitliyindən və aylıq büdcə imkanından asılıdır.
Mənbə: Mülki Məcəlləyə dəyişiklik haqqında Qanun (president.az, 2023), Banklarda kredit risklərinin idarə edilməsi Qaydaları (e-qanun.az), “Banklar haqqında” Qanun (cbar.az), Marja.az – Mərkəzi Bankın 39/3 nömrəli qərarı, Trend.az – Mərkəzi Bankın yeni kredit tələbləri, Fed.az – BGN üzrə risk çəkiləri (2022)
Şərhlər