Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və tərəfdaşları oktyabrın 8-də hamiləliyin hipertenziv pozğunluqları, o cümlədən preeklampsiya və eklampsiya ilə mübarizə üzrə "2026–2035-ci illər və sonrası üçün qlobal yol xəritəsi"ni təqdim edib. Sənəd Ana-Döl Tibbi Cəmiyyətinin (SMFM) qlobal konfransında açıqlanıb və hamiləlik dövründə yüksək qan təzyiqi ilə bağlı ölümlərin azaldılması üçün tədqiqat, dərman təminatı, klinik rəhbər sənədlər və səhiyyə sistemləri üzrə əlaqələndirilmiş tədbirlər nəzərdə tutur.
ÜST-ün məlumatına görə, hipertenziv pozğunluqlar dünyada hamiləliklərin təxminən 10–15%-ni ağırlaşdırır. Bu pozğunluqlar qlobal ana ölümlərinin təxminən 16%-nə, yəni hər il təqribən 42 min qadının ölümünə, həmçinin 500 mindən çox ölüdoğulma və yenidoğulmuş ölümünə səbəb olur. Təşkilat bildirir ki, bu pozğunluqlar hamilə qadınlar və onların körpələri üçün ölüm və ağır xəstəlik səbəbləri arasında ilk sıralardadır.
Problem nədir: sadə müayinələrə çıxış yoxdur
ÜST qeyd edir ki, bir çox ölkədə qadınlar hələ də qan təzyiqinin ölçülməsi, sidikdə zülalın yoxlanılması kimi əsas müayinələrə və aspirin, antihipertenziv preparatlar və maqnezium-sulfat kimi vacib dərmanlara etibarlı çıxışa malik deyillər. Zəif göndəriş sistemləri, təlim keçmiş tibb işçilərinin çatışmazlığı və məhdud təcili mamalıq xidmətləri həyat qurtaran yardımı daha da gecikdirir.
"Preeklampsiya istənilən hamiləlikdə inkişaf edə bilər. Onun ölümlə nəticələnib-nəticələnməməsi qadının qan təzyiqinin vaxtında yoxlanılmasından və vəziyyət ağırlaşanda keyfiyyətli təcili yardımın əlçatan olmasından asılıdır", – deyə ÜST-ün Cinsi, Reproduktiv, Ana, Uşaq, Yeniyetmə Sağlamlığı və Yaşlanma Departamentinin direktoru Paskal Allotey bildirib. Onun sözlərinə görə, yol xəritəsi tədqiqat, dərmanlar, klinik rəhbərlik, səhiyyə sistemləri və siyasi iradəni bir araya gətirir ki, qadının hamiləlikdən sağ çıxma şansı onun harada yaşamasından asılı olmasın.
Yol xəritəsi nəyi nəzərdə tutur
Sənəd altı əsas istiqamət üzrə fəaliyyətləri əhatə edir: tədqiqat və innovasiya, qlobal klinik rəhbər sənədlər, dərman və diaqnostika vasitələrinə çıxış, tətbiq, təbliğat və hesabatlılıq. ÜST yol xəritəsində problemin miqyası ilə preeklampsiya və eklampsiyanın profilaktikası və ya müalicəsi üçün xüsusi olaraq hazırlanmış və tənzimləyici orqanlar tərəfindən təsdiqlənmiş dərmanların azlığı arasında nəzərəçarpan innovasiya boşluğunu vurğulayır. Təşkilatın sözlərinə görə, tədqiqat investisiyaları əsasən diaqnostikaya yönəlib, yeni profilaktik və müalicə vasitələrinə isə xroniki olaraq az vəsait ayrılır.
Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün ÜST 140-dan çox tərəfdaşı bir araya gətirərək hamiləlikdə hipertenziv pozğunluqların proqnozlaşdırılması, aşkarlanması və müalicəsi üzrə gələcək investisiyalara istiqamət verəcək 20 prioritet tədqiqat sualı müəyyənləşdirib.
Risk kimlər üçün daha yüksəkdir
ÜST bildirir ki, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə antenatal qulluq, dərmanlar, diaqnostika, təlim keçmiş tibb işçiləri və təcili xidmətlərdəki boşluqlar səbəbindən qadınların ağır fəsadlarla üzləşmə və ya ölüm ehtimalı daha yüksəkdir. Yoxsulluq, humanitar böhranlar və coğrafi təcrid şəraitində yaşayan qadınlar xüsusilə yüksək risk altındadır.
Preeklampsiyanın nəticələri doğuşdan sonra da davam edir. Hamiləliyin hipertenziv pozğunluqlarını keçirmiş qadınlarda sonrakı həyatda xroniki hipertoniya, ürək-damar xəstəlikləri, insult və böyrək xəstəlikləri riski artır. Hamiləlik dövründə bu vəziyyətə məruz qalmış uşaqlarda isə vaxtından əvvəl doğulma ilə bağlı risklər, uzunmüddətli perspektivdə isə ürək-damar və metabolik xəstəliklərin riski yüksək olur.
Arxa plan
ÜST hökumətləri, donorları, tədqiqatçıları, tibb işçilərini, sənayeni, vətəndaş cəmiyyətini və inkişaf tərəfdaşlarını vahid məqsəd – sübuta əsaslanan müdaxilələrin və gələcək innovasiyaların ən çox ehtiyacı olan qadın və körpələrə çatdırılması – ətrafında birləşməyə çağırır. Yol xəritəsi ilə yanaşı, "The Lancet" jurnalında Qlobal Preeklampsiya Sammitinin nəticələrinə dair məqalə də dərc olunub.
Xatırladaq ki, ÜST bu həftə ana və uşaq sağlamlığı üzrə bir neçə sənəd açıqlayıb: oktyabrın 7-də təşkilat uşaq və yeniyetmələrdə piylənmənin idarə olunmasına dair ilk qlobal rəhbər sənədi dərc edib. ÜST-ün 2026-cı il üçün Ümumdünya Sağlamlıq Günü mövzusu "Sağlamlıq üçün birlikdə. Elmin yanında ol" şüarı altında keçir və elmin sağlamlığın qorunmasında təməl rolunu vurğulayır.
Mənbə: ÜST (WHO)
Şərhlər