Stokholmdakı Karolinska İnstitutunun Nobel Assambleyası 5 oktyabr 2026-cı ildə fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatının bu ilki sahiblərini açıqlayıb: amerikalı alim Karl Deisseroth (Stenford Universiteti), almaniyalı tədqiqatçılar Peter Hegemann (Berlin Humboldt Universiteti) və Georg Nagel (Vürtsburq Universiteti) "sinir hüceyrələri üçün molekulyar açarın kəşfinə görə" mükafatlandırılıblar. Üç alimin birgə yaratdığı optogenetika metodu beyindəki ayrı-ayrı neyronları işıq vasitəsilə "yandırıb-söndürməyə" imkan verir və son iyirmi ildə neyroelmin əsas alətlərindən birinə çevrilib. Mükafatın məbləği 12 milyon İsveç kronudur (təxminən 1,2 milyon ABŞ dolları) və laureatlar arasında bərabər bölünür.
Optogenetika nədir və necə işləyir?
Optogenetika genetika ilə optikanın birləşməsidir. 2000-ci illərin əvvəlində Hegemann və Nagel yaşıl yosun olan Chlamydomonas reinhardtii-də işığa həssas zülal – kanalrodopsin – aşkar ediblər. Bu birhüceyrəli orqanizm həmin zülal sayəsində işıq mənbəyinə doğru hərəkət edir. Sonra Deisseroth kanalrodopsin genini gəmiricilərin sinir hüceyrələrinə köçürüb və göstərib ki, mavi işıq impulsları ilə həmin neyronları millisaniyə dəqiqliyi ilə aktivləşdirmək mümkündür. İşıq düşən kimi kanalrodopsin açılır, yüklü hissəciklər hüceyrəyə daxil olur və elektrik siqnalı yaranır. Beləliklə, canlı beyində konkret hüceyrə tiplərini seçib onların davranışa təsirini birbaşa yoxlamaq mümkün olub. Əvvəllər alimlər neyronları yalnız elektrodlarla və ya kimyəvi maddələrlə təsirləndirə bilirdilər ki, bu da qonşu hüceyrələri də əhatə edirdi və dəqiqlik vermirdi.
Deisseroth 2005-ci ildə metodun ilk nəticələrini dərc edəndən sonra texnologiya sürətlə yayılıb. Sonrakı illərdə neyronları "söndürən" işığa həssas zülallar da tapılıb, beləcə tədqiqatçılar istənilən dövrəni həm aktivləşdirmək, həm də müvəqqəti dayandırmaq imkanı qazanıblar.
Nobel Assambleyasının qiymətləndirməsi
Assambleyanın açıqlamasında bildirilir ki, "optogenetika beyin haqqında anlayışımızı kökündən dəyişib". Nobel Assambleyasının baş katibi Tomas Perlmanın sözlərinə görə, metod canlı beyində ayrı-ayrı sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini açıb-bağlamağa imkan verir. Mükafatı öyrənən zaman yatmağa hazırlaşdığını deyən Deisseroth telefonunun çarpayısının yanında zəng çaldığını bildirib. Hər üç alim mükafatı dost kimi birlikdə almaqdan şərəf duyduqlarını vurğulayıblar.
Hansı xəstəliklərin tədqiqində istifadə olunur?
Optogenetika bu gün dünya üzrə minlərlə laboratoriyada tətbiq edilir. Metod öyrənmə, qorxu, asılılıq və hərəkət kimi davranışların hansı neyron dövrələri ilə bağlı olduğunu araşdırmağa kömək edir. Alimlər bunun sayəsində depressiya, şizofreniya, Parkinson və Alzheimer xəstəliklərinin mexanizmlərini daha dərindən öyrənirlər. Tədqiqatçılar metodun görmənin bərpası və koxlear implantların təkmilləşdirilməsi istiqamətində də perspektivli olduğunu qeyd edirlər. Bununla belə, optogenetika hazırda əsasən elmi tədqiqat alətidir; insanlarda klinik tətbiqlər hələ ilkin mərhələdədir və hər hansı müalicə qərarı yalnız həkim tərəfindən verilməlidir.
Laureatlar haqqında
- Karl Deisseroth – 54 yaş, Stenford Universitetinin psixiatrı və bioinjeneri; kanalrodopsini neyronlara tətbiq edən ilk alimdir.
- Peter Hegemann – 71 yaş, Berlin Humboldt Universitetinin biofiziki; yosunlarda işığa həssas zülalları onilliklərlə tədqiq edib.
- Georg Nagel – 73 yaş, Vürtsburq Universitetinin professoru; Hegemannla birlikdə kanalrodopsinin ion kanalı kimi işlədiyini sübut edib.
Nobel həftəsi davam edir
Tibb mükafatı ənənəvi olaraq Nobel həftəsini açır. Oktyabrın 6-da fizika, 7-də kimya, 8-də ədəbiyyat üzrə laureatlar elan olunur, 9-da isə Osloda Sülh mükafatının sahibi açıqlanacaq. İqtisadiyyat üzrə mükafat növbəti həftənin əvvəlində elan ediləcək. Mükafatların təqdimat mərasimi Alfred Nobelin vəfat günü olan 10 dekabrda Stokholm və Osloda keçiriləcək. Xatırladaq ki, 2025-ci ildə tibb üzrə Nobel mükafatı periferik immun tolerantlıqla bağlı kəşflərə görə Meri Brankou, Fred Ramsdel və Şimon Sakaquçiyə verilmişdi.
Mənbə: Nature, Al Jazeera
Şərhlər