Şəkər diabeti 2026: əlamətlər, qan şəkəri normaları, HbA1c cədvəli və diaqnoz

Şəkər diabeti qanda qlükozanın (şəkərin) davamlı yüksək olması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir. ADA (Amerika Diabet Assosiasiyası) və ÜST meyarlarına görə acqarına qan şəkəri 7,0 mmol/l (126 mg/dl) və yuxarı, qlükoza yükündən 2 saat sonra 11,1 mmol/l (200 mg/dl) və yuxarı, HbA1c isə 6,5% və yuxarı olduqda diabet diaqnozu qoyulur. Normal acqarına göstərici 5,6 mmol/l-dən (100 mg/dl) aşağıdır; 5,6–6,9 mmol/l aralığı prediabet sayılır. ÜST-nin məlumatına görə dünyada diabetlə yaşayanların sayı 1990-cı ildəki 200 milyondan 2022-ci ildə 830 milyona çatıb. Azərbaycanda Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən qeydiyyatda olan diabet xəstələrinin sayı 2023-cü ildə 320 min nəfəri ötüb. Məqalə məlumat xarakterlidir; diaqnoz və müalicə üçün həkiminizlə məsləhətləşin.

Şəkər diabeti nədir və hansı tipləri var?

Mədəaltı vəzin ifraz etdiyi insulin hormonu qlükozanın qandan hüceyrələrə keçməsini təmin edir. İnsulin kifayət qədər ifraz olunmadıqda və ya orqanizm ona cavab vermədikdə qanda şəkər yığılır – bu, hiperqlikemiyadır.

1-ci tip diabet – immun sistemi mədəaltı vəzin insulin ifraz edən beta-hüceyrələrini məhv edir. Əsasən uşaq və gənc yaşda başlayır, əlamətlər həftələr ərzində sürətlə inkişaf edir. Xəstə ömür boyu insulin inyeksiyasına möhtacdır. ÜST-yə görə dünyada təxminən 9 milyon insanda 1-ci tip diabet var.
2-ci tip diabet – bütün hallarının 95%-dən çoxunu təşkil edir. Orqanizm insulinə qarşı müqavimət (insulinrezistentlik) göstərir, sonradan insulin ifrazı da azalır. Adətən 40 yaşdan sonra, artıq çəki və az hərəkətli həyat tərzi fonunda illər ərzində tədricən formalaşır; çox vaxt uzun müddət əlamətsiz keçir.
Hestasion (hamiləlik) diabeti – hamiləlik dövründə ilk dəfə aşkarlanan hiperqlikemiyadır; doğuşdan sonra adətən keçir, lakin gələcəkdə 2-ci tip diabet riskini artırır.
Prediabet – qan şəkəri normadan yüksək, lakin diabet həddinə çatmayan vəziyyətdir. Həyat tərzi dəyişiklikləri ilə geri qaytarıla bilər.

Qan şəkəri normaları: ADA və ÜST cədvəli

Aşağıdakı cədvəldə ADA-nın diaqnostik meyarları həm mmol/l, həm də mg/dl ilə verilib (1 mmol/l ≈ 18 mg/dl). Azərbaycandakı laboratoriyalar əksər hallarda mmol/l vahidindən istifadə edir.

Göstərici	Norma	Prediabet	Diabet
Acqarına qlükoza (plazma, 8 saat ac)	< 5,6 mmol/l (< 100 mg/dl)	5,6–6,9 mmol/l (100–125 mg/dl)	≥ 7,0 mmol/l (≥ 126 mg/dl)
OGTT – 75 q qlükozadan 2 saat sonra	< 7,8 mmol/l (< 140 mg/dl)	7,8–11,0 mmol/l (140–199 mg/dl)	≥ 11,1 mmol/l (≥ 200 mg/dl)
HbA1c (qlikohemoqlobin)	< 5,7% (< 39 mmol/mol)	5,7–6,4% (39–47 mmol/mol)	≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol)
Təsadüfi (günün istənilən vaxtı) qlükoza	–	–	≥ 11,1 mmol/l + klassik əlamətlər

ADA qeyd edir ki, simptomlar və ya çox yüksək göstərici olmadıqda diaqnoz üçün test adətən başqa gün təkrar edilməlidir. ÜST acqarına 6,1–6,9 mmol/l aralığını "pozulmuş acqarına qlikemiya" adlandırır – yəni ÜST-nin alt həddi ADA-dan bir qədər yüksəkdir. Hansı meyarın tətbiq olunduğunu həkiminizdən soruşun.

Diabeti olan şəxslər üçün hədəf göstəricilər fərdi müəyyən edilir: ADA əksər böyüklər üçün HbA1c-nin 7%-dən aşağı saxlanmasını tövsiyə edir, lakin yaş, yanaşı xəstəliklər və hipoqlikemiya riskindən asılı olaraq hədəf dəyişə bilər.

Şəkər diabetinin əlamətləri

ÜST və NHS-in (Böyük Britaniya Milli Səhiyyə Xidməti) qeyd etdiyi əsas əlamətlər:

daimi susuzluq və ağızda quruluq;
tez-tez, xüsusilə gecə sidiyə getmə;
səbəbsiz çəki itkisi (xüsusilə 1-ci tipdə);
davamlı yorğunluq və zəiflik;
görmənin bulanıqlaşması;
yaraların gec sağalması, tez-tez təkrarlanan dəri və göbələk infeksiyaları;
əl-ayaqda keyləşmə və ya qarışqa gəzməsi hissi;
iştahın artması.

1-ci tipdə əlamətlər bir neçə həftə ərzində kəskin ortaya çıxır və ketoasidoz (ürəkbulanma, qusma, nəfəsdə aseton qoxusu, qarın ağrısı) təcili yardım tələb edir. 2-ci tipdə isə NHS-in bildirdiyi kimi, xəstələrin bir qismində heç bir əlamət olmur – buna görə risk qrupunda olanların müntəzəm yoxlanması vacibdir.

Risk faktorları: kimlər diabetə daha meyllidir?

Artıq çəki və piylənmə, xüsusilə qarın nahiyəsində yağ toplanması.
Az hərəkətli həyat tərzi – ÜST həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəallıq tövsiyə edir.
Ailə anamnezi – valideyn və ya qardaş-bacıda 2-ci tip diabet.
45 yaşdan yuxarı olmaq.
Prediabet və ya keçmişdə hestasion diabet; 4 kq-dan ağır uşaq doğmaq.
Yüksək arterial təzyiq, yüksək xolesterin və trigliseridlər.

Diaqnostika: hansı testlər aparılır?

Acqarına qlükoza – ən azı 8 saat ac qaldıqdan sonra venadan qan götürülür. Barmaqdan qlükometrlə ölçülən göstərici nəzarət üçündür, diaqnoz üçün laboratoriya analizi tələb olunur.

OGTT (oral qlükoza tolerantlıq testi) – acqarına qan götürüldükdən sonra 75 q qlükoza həll edilmiş su içilir və 2 saat sonra təkrar ölçülür. Prediabet və hamiləlik diabetinin aşkarlanmasında "qızıl standart" sayılır. Hamilələrdə test adətən 24–28-ci həftələrdə aparılır.

HbA1c – son 2–3 ayın orta qan şəkərini göstərir, ac qalmaq tələb olunmur. Anemiya, hemoqlobinopatiyalar (o cümlədən talassemiya) və hamiləlikdə nəticə yanlış ola bilər.

Əlavə analizlər – C-peptid və insulin səviyyəsi, 1-ci tipi təsdiqləmək üçün autoantikorlar (GAD, IA-2), sidikdə keton və albumin, lipid profili, böyrək funksiyası. ADA 35 yaşdan yuxarı bütün böyüklərin, risk faktoru olanların isə daha erkən yaşdan 3 ildə bir skrininq keçməsini tövsiyə edir.

Azərbaycanda diabet: statistika və dövlət dəstəyi

Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına görə ölkədə qeydiyyatda olan diabet xəstələrinin sayı 2016-cı ildə 212 577 (o cümlədən 28 924 nəfər 1-ci tip, 183 653 nəfər 2-ci tip), 2019-cu ilin sonunda isə 267 273 nəfər olub; həmin il 1 717 uşaq qeydiyyatda idi. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən 2023-cü ildə bu rəqəm 320 mini keçib – yəni 2010-cu illə (120 min) müqayisədə təxminən 3 dəfə artım. Beynəlxalq Diabet Federasiyasının (IDF) hesablamalarına görə real yayılma daha yüksəkdir, çünki 2-ci tip diabetlilərin xeyli hissəsi diaqnozdan xəbərsizdir.

Azərbaycanda 2003-cü il 23 dekabr tarixli "Şəkərli diabet xəstəliyi olan şəxslərə dövlət qayğısı haqqında" Qanun (№ 563-IIQ) qüvvədədir. Qanuna əsasən qeydiyyatda olan xəstələr insulin, şəkərsalıcı dərmanlar, inyeksiya vasitələri və özünənəzarət vasitələri (qlükometr və test zolaqları) ilə dövlət hesabına təmin olunur. Nazirlik 2019-cu ildə 160 117 qlükometr və 581 680 qutu test zolağı paylandığını, uşaqların isə qələm-inyektorlarla insulin analoqları aldığını bildirib. Dövlət büdcəsində diabet proqramına ayrılan vəsait 2018-ci ildə 36 milyon manatdan 2024-cü ildə 58,3 milyon manata yüksəlib.

2021-ci ildən tətbiq olunan icbari tibbi sığorta çərçivəsində endokrinoloq qəbulu, qlükoza, HbA1c və digər laboratoriya analizləri Xidmətlər Zərfinə daxildir və dövlət tibb müəssisələrində (TƏBİB) pulsuz göstərilir. Dərman və qlükometr təminatı isə ərazi poliklinikasında endokrinoloqun yazdığı resept əsasında aparılır. Hansı dərman və sarf materiallarının hazırda siyahıda olduğunu Səhiyyə Nazirliyi və ya İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin (its.gov.az) rəsmi mənbələrindən dəqiqləşdirin.

14 noyabr – Ümumdünya Diabet Günü

Ümumdünya Diabet Günü 1991-ci ildən ÜST və Beynəlxalq Diabet Federasiyasının təşəbbüsü ilə hər il 14 noyabrda – insulini kəşf edən Frederik Bantinqin doğum günündə qeyd olunur. Simvolu mavi dairədir. Həmin gün Azərbaycanda da pulsuz qan şəkəri ölçmə aksiyaları və maarifləndirmə tədbirləri keçirilir.

Qidalanma prinsipləri və qlikemik indeks

Qlikemik indeks (Qİ) qidanın qan şəkərini nə qədər sürətlə qaldırdığını 0–100 şkalası ilə göstərir: 55 və aşağı – aşağı, 56–69 – orta, 70 və yuxarı – yüksək Qİ. Aşağı Qİ-li qidalar (paxlalılar, tam taxıl, əksər tərəvəz, alma, armud, süd məhsulları) şəkəri tədricən qaldırır; yüksək Qİ-li qidalar (ağ çörək, ağ düyü, kartof püresi, şirin içkilər, qarpız, şirniyyat) kəskin sıçrayış yaradır.

ADA-nın "boşqab metodu": boşqabın yarısı nişastasız tərəvəz, dörddə biri zülal, dörddə biri tam taxıl və ya nişastalı qida.
Şəkərli içkilər, meyvə şirələri və emal olunmuş qidalardan imtina; lifli qidaların (tərəvəz, paxlalılar, yulaf) payını artırmaq.
Doymuş yağlar və trans-yağları məhdudlaşdırmaq, zeytun yağı, balıq və qoz-fındığa üstünlük vermək.
Porsiyaları nəzarətdə saxlamaq, yeməyi atlamamaq; insulin alanlar üçün karbohidrat sayma bacarığı vacibdir.

Fərdi pəhriz planını endokrinoloq və ya dietoloq tərtib etməlidir.

Fəsadlar: nəzarətsiz diabet nəyə gətirib çıxarır?

ÜST-yə görə diabet 2021-ci ildə dünyada birbaşa 1,6 milyon ölümə səbəb olub və bu ölümlərin 47%-i 70 yaşdan əvvəl baş verib. Uzunmüddətli yüksək şəkər damar və sinirləri zədələyir:

Ürək-damar xəstəlikləri – infarkt və insult riski 2–3 dəfə artır.
Diabetik nefropatiya – böyrək çatışmazlığının aparıcı səbəblərindəndir.
Diabetik retinopatiya – böyüklərdə korluğun əsas səbəblərindən biri.
Neyropatiya və diabetik ayaq – hissiyyat itkisi, yaralar, ampütasiya riski.
Kəskin fəsadlar – hipoqlikemiya (şəkərin 3,9 mmol/l-dən aşağı düşməsi), ketoasidoz, hiperosmolyar koma.

HbA1c-nin 3–6 ayda bir, göz dibi, böyrək və ayaqların ildə bir dəfə yoxlanması fəsadları xeyli gecikdirir.

Tez-tez verilən suallar

Acqarına qan şəkəri 6,2 mmol/l-dir – bu diabetdir?

Xeyr, 5,6–6,9 mmol/l aralığı ADA meyarına görə prediabetdir. Həkim adətən HbA1c və ya OGTT ilə təkrar yoxlama təyin edir; həyat tərzi dəyişikliyi ilə bu göstərici normaya qayıda bilər.

Yeməkdən 2 saat sonra qan şəkəri neçə olmalıdır?

Sağlam insanda 7,8 mmol/l-dən (140 mg/dl) aşağı. 7,8–11,0 mmol/l pozulmuş qlükoza tolerantlığını, 11,1 mmol/l və yuxarı isə diabeti göstərir.

HbA1c nədir və nə üçün vacibdir?

HbA1c eritrositlərdəki hemoqlobinin qlükoza ilə birləşmiş faizidir və son 2–3 ayın orta şəkərini əks etdirir. 6,5% və yuxarı diabet, 5,7–6,4% prediabet deməkdir. Test üçün ac qalmaq lazım deyil.

1-ci tip diabetlə 2-ci tip diabetin əsas fərqi nədir?

1-ci tipdə insulin ümumiyyətlə ifraz olunmur və insulin inyeksiyası həyati vacibdir; 2-ci tipdə insulin var, lakin orqanizm ona zəif cavab verir, müalicə pəhriz, hərəkət və tabletlərlə başlayır, lazım gəldikdə insulin əlavə edilir.

Azərbaycanda insulin pulsuzdur?

Bəli, 2003-cü il Qanununa əsasən qeydiyyatda olan diabet xəstələri insulin, şəkərsalıcı dərman və özünənəzarət vasitələri ilə dövlət hesabına təmin olunur. Bunun üçün yaşayış yeri üzrə poliklinikada endokrinoloqun qeydiyyatına düşmək lazımdır; konkret dərman siyahısını rəsmi mənbədən dəqiqləşdirin.

Prediabet geri qaytarıla bilər?

Bəli. Tədqiqatlara və ÜST-yə görə çəkinin 5–7% azaldılması, həftədə 150 dəqiqə fiziki fəallıq və sağlam qidalanma 2-ci tip diabetin inkişaf riskini xeyli azaldır.

Mənbə: ÜST – Diabet fakt vərəqi, ÜST – 2024 hesabatı, ADA – Diaqnoz meyarları, NHS – 2-ci tip diabetin əlamətləri, Səhiyyə Nazirliyi – Qanun № 563-IIQ, AZƏRTAC, JAMnews, Tibb Qəzeti