İnsanlarda 8 əsas qan qrupu var: ABO sistemi üzrə O (I), A (II), B (III), AB (IV) və hər birinin Rh-müsbət (+) və ya Rh-mənfi (–) variantı. Eritrosit köçürülməsində O– universal donor, AB+ isə universal resipientdir: O– qanı bütün qruplara verilə bilər, AB+ olan şəxs bütün qruplardan qan ala bilər. Plazmada isə əksinədir – AB qrupu universal plazma donoru, O qrupu universal plazma resipientidir. Azərbaycanda ən çox rast gəlinən qruplar Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə O(I) Rh+ və A(II) Rh+-dır. Qan qrupunu istənilən laboratoriyada bir neçə dəqiqəlik sadə analizlə, yaxud Mərkəzi Qan Bankında donor olarkən pulsuz öyrənmək mümkündür; donor olmaq üçün 18–65 yaş, ən azı 50 kq çəki və tam sağlamlıq tələb olunur, bir dəfəyə 450 ml qan götürülür.
ABO və Rh sistemi: qan qrupları necə müəyyən olunur
Qan qrupu eritrositlərin səthindəki antigenlərə və plazmadakı anticisimlərə görə müəyyən edilir. ABO sistemində iki antigen var – A və B:
- A (II) qrupu – eritrositdə A antigeni, plazmada anti-B anticisimləri;
- B (III) qrupu – B antigeni, plazmada anti-A anticisimləri;
- AB (IV) qrupu – həm A, həm B antigeni, plazmada anticisim yoxdur;
- O (I) qrupu – antigen yoxdur, plazmada həm anti-A, həm anti-B var.
Rh sistemi isə eritrositdə RhD antigeninin olub-olmamasına əsaslanır: antigen varsa qan Rh-müsbət (Rh+), yoxdursa Rh-mənfi (Rh–) sayılır. Beləliklə, 4 ABO qrupu × 2 Rh variantı = 8 qan qrupu alınır: O+, O–, A+, A–, B+, B–, AB+, AB–. Dünyada ən geniş yayılmış qrup O+ (Böyük Britaniyada 35%, ABŞ-da təxminən 37%), ən nadir qrup isə AB– (1% və daha az) hesab olunur. Əhalinin təxminən 85%-i Rh-müsbətdir.
Hansı qrup kimə qan verə və kimdən ala bilər
Uyğunsuz qan köçürüləndə resipientin anticisimləri donor eritrositlərini parçalayır – bu, həyat üçün təhlükəli hemolitik reaksiyaya səbəb olur. Buna görə eritrosit kütləsi köçürülərkən aşağıdakı qayda tətbiq edilir: donorun eritrositlərində resipientdə olmayan antigen olmamalıdır.
| Resipientin qrupu | Hansı qruplardan qan ala bilər | Hansı qruplara qan verə bilər |
|---|---|---|
| O– | yalnız O– | hamısına (universal donor) |
| O+ | O–, O+ | O+, A+, B+, AB+ |
| A– | O–, A– | A–, A+, AB–, AB+ |
| A+ | O–, O+, A–, A+ | A+, AB+ |
| B– | O–, B– | B–, B+, AB–, AB+ |
| B+ | O–, O+, B–, B+ | B+, AB+ |
| AB– | O–, A–, B–, AB– | AB–, AB+ |
| AB+ | hamısından (universal resipient) | yalnız AB+ |
Rh-mənfi şəxslərə, xüsusən də doğuş yaşında olan qadınlara yalnız Rh-mənfi qan köçürülməlidir, çünki Rh+ qan onlarda anti-D anticisimlərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Praktikada xəstəxanalar təcili hallar istisna olmaqla, eyni qruplu qan köçürməyə üstünlük verir və hər köçürmədən əvvəl fərdi uyğunluq sınağı (cross-match) aparır.
Plazma uyğunluğu niyə tərsinədir
Plazma köçürülərkən anticisimlər donordan resipientə keçir, ona görə də qayda eritrositlərdəkinin əksinədir. AB qrupunun plazmasında anti-A və anti-B anticisimləri olmadığından o, bütün qruplara verilə bilər – AB universal plazma donorudur. O qrupunun plazmasında isə hər iki anticisim olduğundan yalnız O qrupuna verilə bilər; əvəzində O qrupu istənilən qrupun plazmasını qəbul edə bilər. Plazma üçün Rh faktoru adətən həlledici deyil, çünki plazmada eritrosit yoxdur.
| Resipient | Hansı qrupun plazmasını ala bilər |
|---|---|
| O | O, A, B, AB |
| A | A, AB |
| B | B, AB |
| AB | yalnız AB |
Qan qrupu irsən necə keçir: valideyn–uşaq cədvəli
Qan qrupu hər iki valideyndən bir allel almaqla müəyyən olunur. A və B allelləri dominant, O alleli resessivdir; buna görə A qruplu insanın genotipi AA və ya AO, B qruplu insanın BB və ya BO ola bilər. Rh-müsbətlik də dominantdır: iki Rh+ valideynin Rh– uşağı ola bilər (hər ikisi daşıyıcıdırsa), amma iki Rh– valideynin Rh+ uşağı ola bilməz.
| Valideynlər | Uşaqda mümkün qruplar | Mümkün olmayan qruplar |
|---|---|---|
| O + O | O | A, B, AB |
| O + A | O, A | B, AB |
| O + B | O, B | A, AB |
| O + AB | A, B | O, AB |
| A + A | O, A | B, AB |
| A + B | O, A, B, AB | – |
| A + AB | A, B, AB | O |
| B + B | O, B | A, AB |
| B + AB | A, B, AB | O |
| AB + AB | A, B, AB | O |
Cədvəl ümumi qanunauyğunluğu göstərir; çox nadir hallarda (məsələn, "Bombay fenotipi" və ya zəif A/B antigenləri) istisnalar olur. Qan qrupu ilə atalığı təsdiq və ya inkar etmək olmaz – bunun üçün DNT testi lazımdır.
Hamiləlikdə Rh konflikti və anti-D immunoqlobulin
Ana Rh-mənfi, döl isə atadan keçən genə görə Rh-müsbət olduqda ananın immun sistemi dölün eritrositlərinə qarşı anti-D anticisimləri hasil edə bilər. İlk hamiləlikdə bu adətən problem yaratmır, çünki anticisimlər əsasən doğuş zamanı qanların qarışması nəticəsində əmələ gəlir. Lakin növbəti Rh-müsbət hamiləlikdə anticisimlər cift vasitəsilə dölə keçərək yenidoğulmuşun hemolitik xəstəliyinə (anemiya, sarılıq, ağır hallarda ödem) səbəb ola bilər. Buna görə hamiləliyin ilk həftələrində hər qadının qan qrupu və Rh faktoru, Rh-mənfidirsə, həm də anticisim titri yoxlanılır. Qorunma üçün Rh-mənfi hamilələrə adətən 28-ci həftədə və Rh-müsbət uşaq doğulduqdan sonra 72 saat ərzində anti-D immunoqlobulin inyeksiyası edilir; eyni tədbir abort, uşaqsalma, uşaqlıqdankənar hamiləlik və amniosentezdən sonra da tətbiq olunur. Anti-D profilaktikası sayəsində Rh konflikti hazırda çox nadir hala çevrilib. Konkret sxemi müşahidə aparan həkim müəyyən edir.
Qan qrupunu necə və harada öyrənmək olar
Qan qrupu və Rh faktoru analizi ən sadə laboratoriya testlərindən biridir: barmaqdan və ya venadan götürülən qan nümunəsi standart reagentlərlə (anti-A, anti-B, anti-D) qarışdırılır və aqqlütinasiyaya görə nəticə 5–10 dəqiqəyə məlum olur. Azərbaycanda bunu belə etmək mümkündür:
- Dövlət tibb müəssisələrində – hamiləlik qeydiyyatı, cərrahiyyə əməliyyatına hazırlıq və hərbi çağırış zamanı qan qrupu mütləq təyin edilir və tibbi sənədlərə yazılır;
- Özəl laboratoriyalarda – analiz ucuzdur, qiyməti laboratoriyaya görə fərqlənir, dəqiq məbləği seçdiyiniz laboratoriyadan soruşun;
- Donor olaraq – Mərkəzi Qan Bankında və səyyar donor aksiyalarında qan verən hər kəsin qrupu pulsuz müəyyən edilir və donor kartına yazılır;
Qan qrupunu şəxsiyyət vəsiqəsində və ya sürücülük vəsiqəsində göstərmək Azərbaycanda məcburi deyil; nəticəni telefonunuzda və ya tibbi kartınızda saxlamaq təcili hallarda faydalıdır, lakin xəstəxana yenə də köçürmədən əvvəl qanı yenidən yoxlayır.
Azərbaycanda qan donorluğu: şərtlər və qaydalar
Ölkədə qan donorluğu Səhiyyə Nazirliyinin Milli Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzinin Mərkəzi Qan Bankı və regional qan bankları tərəfindən təşkil olunur; donorluq könüllü və ödənişsizdir. Mərkəzi Qan Bankının açıqladığı donor tələbləri belədir:
| Meyar | Tələb |
|---|---|
| Yaş | 18–65 (50 yaşdan yuxarı həkim fərdi qərar verir) |
| Çəki | ən azı 50 kq |
| Hemoqlobin | kişilər 13,5–18,0 q/dl, qadınlar 12,5–16,5 q/dl |
| Arterial təzyiq | sistolik 90–180, diastolik 60–100 mm c.s. |
| Bir dəfəyə götürülən həcm | 450 ml (plazma üçün 500 ml-ə qədər) |
| Tezlik | kişilər ildə 4, qadınlar ildə 3 dəfəyədək; iki qanvermə arasında ən azı 2 ay (60 gün) |
Donor olmaq üçün şəxsiyyət vəsiqəsi ilə Mərkəzi Qan Bankına (Bakı, Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzinin ərazisi) və ya rayon mərkəzlərində keçirilən səyyar aksiyalara gəlmək kifayətdir. Qanvermədən əvvəl sorğu anketi doldurulur, hemoqlobin və təzyiq ölçülür; götürülən qan hepatit B və C, HİV və sifilisə görə yoxlanılır. Son 3 gündə aspirin və digər qan durulducu dərmanlar, 48 saat ərzində spirtli içki qəbul etməmək, yüngül səhər yeməyi yemək və yaxşı yatmaq tövsiyə olunur. Hamiləlik və laktasiya dövrü, yaxın vaxtlarda döymə və pirsinq, cərrahi əməliyyat, xroniki infeksion və qan xəstəlikləri donorluğa müvəqqəti və ya daimi əks-göstərişdir. Qan verdikdən sonra 10–15 dəqiqə istirahət etmək, həmin gün ağır fiziki işdən çəkinmək və bol maye içmək lazımdır. Azərbaycan qanunvericiliyinə görə donora qan verdiyi gün və növbəti gün iş yerində ödənişli istirahət günü verilir; konkret güzəştləri "Qan, qan komponentləri donorluğu və qan xidməti haqqında" Qanundan və iş yerinizdən dəqiqləşdirin.
"Qan qrupu diyeti" mifi və digər yanlış inanclar
1990-cı illərdə populyarlaşan "qan qrupuna görə qidalanma" ideyası (O qrupu ət, A qrupu bitki mənşəli qida yeməlidir və s.) elmi cəhətdən təsdiqlənməyib. 2013-cü ildə "American Journal of Clinical Nutrition" jurnalında dərc olunan sistematik icmal və 2014-cü ildə Toronto Universitetinin 1 455 nəfərlik tədqiqatı göstərib ki, bu pəhrizlərin müşahidə olunan faydası qan qrupundan asılı deyil – sadəcə, emal olunmuş qidaların azaldılması ilə bağlıdır. Qan qrupunun xarakter və ya temperamenti müəyyən etməsi (Yaponiyada yayılmış "ketsueki-gata" inancı) də elmi əsassızdır.
Tez-tez verilən suallar
Ən nadir qan qrupu hansıdır?
AB Rh-mənfi (AB–) – dünya əhalisinin təxminən 1%-dən azında rast gəlinir. Azərbaycanda da Rh-mənfi qruplar, xüsusən AB– və B–, qan banklarında ən çox çatışmayan qruplardır.
O– qanı həqiqətən hamıya verilə bilərmi?
Bəli, eritrosit kütləsi kimi O– qan bütün 8 qrupa köçürülə bilər, ona görə də təcili hallarda qrup məlum olmayanda istifadə olunur. Lakin O– şəxsin özü yalnız O– qan ala bilər.
Valideynlərimin hər ikisi A qrupudur, mən O ola bilərəmmi?
Bəli. Hər iki valideyn AO genotipli daşıyıcıdırsa, uşağın O qrupu olma ehtimalı 25%-dir. İki O qruplu valideynin isə yalnız O qruplu uşağı ola bilər.
Hamiləyəm və Rh-mənfiyəm – nə etməliyəm?
Həkiminizə bildirin, anticisim titri yoxlanılsın və 28-ci həftədə, həmçinin Rh-müsbət uşaq doğulduqdan sonra 72 saat ərzində anti-D immunoqlobulin vurdurun. Bu, növbəti hamiləliklərdə Rh konfliktinin qarşısını alır.
Qan qrupu ömür boyu dəyişirmi?
Normal halda dəyişmir. Yalnız sümük iliyi transplantasiyasından sonra resipientin qan qrupu donorunkuna keçə bilər; bəzi onkoloji xəstəliklərdə antigenlər müvəqqəti zəif ifadə oluna bilər.
Neçə gündən bir qan vermək olar?
Mərkəzi Qan Bankının qaydalarına görə iki tam qanvermə arasında ən azı 2 ay keçməlidir; kişilər ildə 4, qadınlar 3 dəfəyədək qan verə bilər.
Mənbə: NHS – Blood groups, American Red Cross – Blood types, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı – World Blood Donor Day, Səhiyyə Nazirliyi – Mərkəzi Qan Bankı, AZƏRTAC
Şərhlər