Qalxanabənzər vəz (tiroid) xəstəliklərinin iki əsas forması var: hipotireoz – hormon azlığı (yorğunluq, çəki artımı, üşümə, qəbizlik, quru dəri) və hipertireoz – hormon artıqlığı (ürəkdöyünmə, arıqlama, tərləmə, əsəbilik, əl titrəməsi). Diaqnoz sadə qan analizi ilə qoyulur: ilk addım TSH (tireotrop hormon), lazım olduqda sərbəst T4 analizidir. Böyüklərdə TSH üçün tez-tez istinad edilən aralıq təxminən 0,4–4,0 mIU/L-dir, lakin norma laboratoriyadan, yaşdan və hamiləlikdən asılı olaraq dəyişir – nəticəni həmişə analiz blankındakı aralıqla və həkimlə birlikdə qiymətləndirin. Azərbaycanda 2001-ci ildə qəbul edilmiş qanunla qida məqsədli duzun yodlaşdırılması məcburidir. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Qalxanabənzər vəz nə iş görür
Boynun ön hissəsində, qırtlağın altında yerləşən kəpənək formalı bu vəz T4 (tiroksin) və T3 (triyodtironin) hormonlarını hazırlayır. Bu hormonlar maddələr mübadiləsinin sürətini, ürək ritmini, bədən istiliyini, bağırsaq fəaliyyətini, uşaqlarda isə böyümə və beyin inkişafını tənzimləyir. Vəzin işini beyindəki hipofiz vəzi TSH vasitəsilə idarə edir: hormon az olduqda TSH yüksəlir, çox olduqda isə aşağı düşür. Hormon istehsalı üçün yod mütləq lazımdır – ona görə yod çatışmazlığı birbaşa tiroid problemlərinə gətirib çıxarır. Tiroid xəstəlikləri qadınlarda kişilərə nisbətən bir neçə dəfə daha çox rast gəlinir.
Hipotireoz və hipertireoz əlamətləri
Hər iki vəziyyət yavaş-yavaş inkişaf edə bilər və əlamətləri tez-tez "yorğunluq", "stress" və ya "yaşla bağlı dəyişiklik" kimi qəbul olunur. Əsas fərqlər aşağıdakı cədvəldə verilib:
| Əlamət | Hipotireoz (az hormon) | Hipertireoz (çox hormon) |
|---|---|---|
| Enerji | Yorğunluq, yuxululuq, ləngimə | Narahatlıq, əsəbilik, yuxusuzluq |
| Çəki | İzah olunmayan çəki artımı | Normal iştahla arıqlama |
| İstilik | Üşümə, soyuğa dözümsüzlük | Tərləmə, istiyə dözümsüzlük |
| Ürək | Nəbzin yavaşlaması | Ürəkdöyünmə, aritmiya |
| Bağırsaq | Qəbizlik | Tez-tez ishal |
| Dəri və saç | Quru dəri, saç tökülməsi, üzdə ödem | Nazik dəri, saçın incəlməsi |
| Digər | Depressiv əhval, aybaşı pozuntusu, yaddaş zəifliyi | Əllərdə titrəmə, əzələ zəifliyi, gözlərin önə çıxması (Qreyvs xəstəliyində) |
Hipotireozun ən çox rast gəlinən səbəbi autoimmun Haşimoto tireoiditi, hipertireozun ən çox rast gəlinən səbəbi isə yenə autoimmun xəstəlik olan Qreyvs (Bazedov) xəstəliyidir. Boyunda şişkinlik (zob), udqunma və ya nəfəsalmada çətinlik hər iki halda görülə bilər.
TSH, T4 və digər analizlər: normalar necə oxunur
Tiroid funksiyasının yoxlanılması adətən aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır. Göstərilən aralıqlar yalnız orientirdir – hər laboratoriya öz metoduna uyğun istinad aralığını blankda göstərir.
- TSH – əsas skrininq analizidir. Yüksək TSH adətən hipotireozu, aşağı TSH isə hipertireozu göstərir. Böyüklər üçün çox vaxt təxminən 0,4–4,0 mIU/L aralığı istinad kimi götürülür; bəzi laboratoriyalarda yuxarı hədd 4,5–5,0-dək ola bilər.
- Sərbəst T4 (FT4) – TSH anormal olduqda baxılır. Yüksək TSH + aşağı FT4 açıq hipotireoz, yüksək TSH + normal FT4 isə "subklinik" hipotireoz adlanır.
- Sərbəst T3 (FT3) – xüsusilə hipertireoz şübhəsində əlavə olunur.
- Anti-TPO antitelləri – Haşimoto kimi autoimmun prosesi təsdiqləməyə kömək edir.
- TSH-reseptor antitelləri (TRAb) – Qreyvs xəstəliyinin diaqnozunda istifadə olunur.
- Tiroid USM-i – vəzin ölçüsünü, quruluşunu və düyünləri göstərir.
Biotin (B7 vitamini) tərkibli əlavələr bəzi laboratoriya testlərinin nəticəsini təhrif edə bilər, ona görə analizdən əvvəl qəbul etdiyiniz vitamin və dərmanları həkimə bildirin. Bir dəfəlik sərhəd nəticəsi ilə özünüzə diaqnoz qoymayın: həkim adətən analizi bir neçə həftədən sonra təkrarlamağı tövsiyə edir.
Haşimoto tireoiditi və qalxanabənzər vəz düyünləri
Haşimoto tireoiditi immun sistemin qalxanabənzər vəzə hücum etdiyi xroniki xəstəlikdir. Uzun müddət əlamətsiz keçə, illər ərzində isə vəzin hormon istehsalını azaldaraq hipotireoza səbəb ola bilər. Diaqnozda TSH, FT4, anti-TPO və USM nəticələri birlikdə qiymətləndirilir. Hipotireoz inkişaf etdikdə müalicə adətən sintetik tiroksin (levotiroksin) ilə aparılır; dərmanın dozası yalnız endokrinoloq tərəfindən analiz nəticəsinə görə təyin edilir və mütəmadi nəzarət tələb edir.
Düyünlər vəz toxumasında yaranan bərk və ya mayeli törəmələrdir və yaşla çox geniş yayılır: Amerika Tiroid Assosiasiyasının (ATA) məlumatına görə 60 yaşa qədər insanların təxminən yarısında müayinə və ya USM ilə aşkarlana bilən düyün olur. Onlar çox vaxt başqa səbəbdən edilən USM zamanı təsadüfən tapılır. Düyünlərin böyük əksəriyyəti (90%-dən çoxu) xoşxassəlidir. Buna baxmayaraq, ölçüsü və USM xüsusiyyətlərindən asılı olaraq həkim incə iynə aspirasiya biopsiyası təyin edə bilər. Sürətlə böyüyən düyün, səsin xırıldaması, udqunma çətinliyi və boyunda limfa düyünlərinin böyüməsi gecikdirilmədən yoxlanılmalıdır.
Yod çatışmazlığı və yodlu duz: Azərbaycanda vəziyyət
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) görə yod çatışmazlığı dünyada qarşısı alına bilən əqli geriliyin əsas səbəblərindən biridir. ÜST böyüklər üçün gündə təxminən 150 mikroqram, hamilə və əmizdirən qadınlar üçün isə təxminən 250 mikroqram yod tövsiyə edir. Torpağında və suyunda yod az olan dağlıq və dağətəyi ərazilər tarixən endemik zob bölgələri sayılır. Azərbaycanda da bəzi dağlıq rayonlarda endemik zobun yayıldığı elmi ədəbiyyatda qeyd olunub; konkret rayonlar üzrə müasir göstəriciləri Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi mənbələrindən dəqiqləşdirin.
Bu problemə qarşı Azərbaycan Respublikasında 27 dekabr 2001-ci ildə "Yod çatışmazlığı xəstəliklərinin kütləvi profilaktikası məqsədi ilə duzun yodlaşdırılması haqqında" Qanun (№ 242-IIQ) qəbul edilib. Qanuna görə qida və yem məqsədilə istifadə olunan duz yodlaşdırılmalıdır, duzda yodun miqdarını müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyən edir, yodlaşdırılmamış qida duzunun istehsalı, satışı və idxalı isə qadağandır (bu müddəa 1 yanvar 2003-cü ildən qüvvədədir). Qanunun aktual mətnini e-qanun.az portalında oxuya bilərsiniz.
- Qablaşdırmada "yodlaşdırılmış duz" yazısını yoxlayın.
- Duzu qapalı qabda, işıqdan və rütubətdən uzaq saxlayın – yod açıq havada tədricən buxarlanır.
- Duzu yeməyin sonunda əlavə etmək yodun itkisini azaldır.
- Yodlu duz duzu çox yemək üçün səbəb deyil: ÜST gündə 5 qramdan az duz tövsiyə edir.
- Yod tabletlərini həkimə müraciət etmədən qəbul etməyin – artıq yod da tiroid funksiyasını poza bilər.
Hamiləlikdə qalxanabənzər vəz
Hamiləliyin ilk həftələrində dölün beyin inkişafı tamamilə ananın tiroid hormonlarından asılıdır. Müalicə olunmayan hipotireoz preeklampsiya, vaxtından əvvəl doğuş və düşük riskini artıra bilər. Hamiləlikdə TSH normaları trimestrə görə dəyişir və adi böyüklər aralığından fərqlənir, ona görə nəticəni mütləq mama-ginekoloq və ya endokrinoloqla birlikdə qiymətləndirin. Artıq levotiroksin qəbul edən qadın hamiləliyi planlaşdırırsa və ya hamilə qaldığını öyrənibsə, dərhal həkimə xəbər verməlidir: bu dövrdə dozanın dəyişdirilməsi adətən lazım olur. Doğuşdan sonrakı aylarda müvəqqəti tireoidit (postpartum tireoidit) yarana bilər – yorğunluq, ürəkdöyünmə və ya depressiv əhval varsa, analiz verin.
Endokrinoloqa nə vaxt getməli və İTS ilə analiz
Aşağıdakı hallarda ailə həkiminə və ya endokrinoloqa müraciət edin:
- Bir neçə həftədir davam edən izahsız yorğunluq, çəki dəyişməsi, ürəkdöyünmə və ya əl titrəməsi;
- Boyunda şişkinlik, düyün, udqunma və ya səs dəyişikliyi;
- Ailədə tiroid və ya digər autoimmun xəstəlik (məsələn, 1-ci tip diabet);
- Hamiləlik planlaşdırılması, sonsuzluq və ya təkrarlanan düşüklər;
- Analizdə anormal TSH nəticəsi.
Ürəkdöyünmə ilə birlikdə yüksək hərarət, qarışıq şüur, şiddətli qusma və ya huşun bulanması kimi əlamətlər nadir, lakin təhlükəli tiroid böhranına işarə ola bilər – belə hallarda dərhal 103-ə zəng edin.
İcbari tibbi sığorta (İTS) sistemində müayinə adətən qeydiyyatda olduğunuz poliklinikanın ailə həkimindən başlayır: həkim göndəriş yazaraq laboratoriya analizlərinə və dar ixtisaslı mütəxəssisə, o cümlədən endokrinoloqa yönləndirə bilər. Hansı hormon analizlərinin və USM-in xidmətlər zərfinə daxil olduğunu, eləcə də yaxın tibb müəssisəsini İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin rəsmi saytından və ya poliklinikanızdan dəqiqləşdirin. Özəl laboratoriyalarda analiz göndərişsiz də verilə bilər, lakin nəticəni yenə həkimə göstərmək lazımdır.
Tez-tez verilən suallar
TSH analizini ac qarına vermək lazımdırmı?
Adətən ciddi tələb deyil, lakin bir çox laboratoriya səhər saatlarını tövsiyə edir. Levotiroksin qəbul edirsinizsə, dərmanı analizdən əvvəl yoxsa sonra içməyi həkimdən soruşun.
TSH normadan bir az yüksəkdirsə, mütləq dərman lazımdır?
Həmişə yox. Yüngül yüksəlmə müvəqqəti ola bilər; həkim adətən analizi təkrarlayır, FT4 və anti-TPO-ya baxır və qərarı əlamətlərə görə verir.
Haşimoto tam sağalırmı?
Haşimoto xroniki autoimmun xəstəlikdir, lakin hipotireoz düzgün müalicə və nəzarətlə yaxşı idarə olunur və insanlar normal həyat sürə bilir.
Düyün aşkarlanıbsa, bu xərçəng deməkdir?
Xeyr, düyünlərin 90%-dən çoxu xoşxassəlidir. Lakin onun xarakterini endokrinoloq USM və lazım olarsa biopsiya ilə müəyyən etməlidir.
Dəniz duzu yodlu duzu əvəz edirmi?
Adətən yox: təbii dəniz duzunda yod azdır. Qablaşdırmada yodlaşdırıldığı göstərilməyibsə, yod mənbəyi kimi ona güvənməyin.
Hamiləlikdə tiroid analizi verməliyəmmi?
Risk faktorunuz (ailə tarixçəsi, əvvəlki tiroid problemi, autoimmun xəstəlik) varsa, bəli. Qərarı hamiləliyə nəzarət edən həkimlə birlikdə verin.
Mənbə: ÜST – Iodine deficiency, ÜST – Salt reduction, NHS – Underactive thyroid, NHS – Overactive thyroid, American Thyroid Association – Thyroid function tests, American Thyroid Association – Thyroid nodules, Mayo Clinic – Hashimoto's disease, Duzun yodlaşdırılması haqqında Qanun (№ 242-IIQ, FAOLEX), e-qanun.az, İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi, Səhiyyə Nazirliyi
Şərhlər