Göz quruluğu sindromu – gözlərin kifayət qədər göz yaşı hasil etmədiyi, göz yaşının çox tez buxarlandığı və ya keyfiyyətinin pozulduğu vəziyyətdir. Əsas əlamətlər gözlərdə yanma, qum dənəsi hissi, qızartı, işığa həssaslıq və bulanıq görmədir. Ekran qarşısında uzun müddət işləmək bu şikayətləri gücləndirir: Amerika Oftalmologiya Akademiyasına (AAO) görə insan normalda dəqiqədə təxminən 15 dəfə göz qırpır, ekrana baxanda isə bu say yarıya qədər azala bilər. Ən sadə qorunma üsulu "20-20-20" qaydasıdır: hər 20 dəqiqədən bir ən azı 20 saniyə ərzində təxminən 6 metr (20 fut) uzaqlıqdakı obyektə baxın. AAO-ya görə ekran yorğunluğu gözə qalıcı zərər vermir, lakin ağır və müalicəsiz göz quruluğu ABŞ Milli Göz İnstitutunun (NEI) məlumatına görə buynuz qişanı zədələyə bilər. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – şikayətləriniz keçmirsə, göz həkiminə (oftalmoloqa) müraciət edin.
Göz quruluğunun və ekran yorğunluğunun əlamətləri
NEI, NHS və AAO-nun məlumatına görə göz quruluğu aşağıdakı şikayətlərlə özünü göstərə bilər:
- gözlərdə yanma, sancma və ya qaşınma;
- gözə nəsə düşübmüş kimi qum dənəsi hissi;
- gözlərin qızarması;
- işığa həssaslıq;
- xüsusilə oxuyanda və ekrana baxanda bulanıq görmə;
- gözün içində və ya ətrafında selik sapları;
- paradoksal şəkildə gözlərin həddindən artıq yaşarması.
Sonuncu əlamət çoxlarını təəccübləndirir. AAO izah edir ki, quruluqdan qıcıqlanan göz reflektor olaraq daha çox yaş ifraz edir, lakin bu yaş gözün səthini lazımi qədər nəmləndirmir. Ekran yorğunluğunda (bəzən "kompüter görmə sindromu" adlandırılır) bu əlamətlərə çox vaxt gözlərdə ağırlıq, baş ağrısı, boyun və çiyin gərginliyi də qoşulur.
Səbəblər: gözlər niyə quruyur?
AAO-ya görə göz yaşı üç təbəqədən ibarətdir: buxarlanmanın qarşısını alan yağ təbəqəsi, gözü yuyub təmizləyən su təbəqəsi və yaşın gözün səthinə yapışmasını təmin edən selik təbəqəsi. Bu təbəqələrdən hər hansı birinin pozulması quruluğa səbəb olur. Əsas risk amilləri və onlara qarşı ilkin tədbirlər:
| Səbəb | Necə təsir edir | Nə etmək olar |
|---|---|---|
| Ekran, uzun oxu | Göz qırpma azalır, göz yaşı tez buxarlanır | Müntəzəm fasilələr, "20-20-20" qaydası, şüurlu göz qırpma |
| Kondisioner, isitmə, külək, toz | Hava quruyur, buxarlanma artır | Nəmləndirici, hava axınını üzdən yayındırmaq |
| Kontakt linza | Quruluq və qıcıqlanmanı artırır | Uzun ekran işində eynək taxmaq, linzanı vaxtında çıxarmaq |
| 50 yaşdan yuxarı | Yaşla göz yaşı istehsalı azalır | Müntəzəm göz müayinəsi |
| Menopauza, hormonal dəyişikliklər | Qadınlarda, xüsusən menopauzadan sonra daha çox rast gəlinir | Şikayətləri həkimlə müzakirə etmək |
| Siqaret, tüstü, alkoqol | Gözün səthini qıcıqlandırır | Siqaretdən imtina, tüstülü mühitdən uzaq durmaq |
| Bəzi dərmanlar | Antihistaminlər, sidikqovucular, beta-blokatorlar, bəzi antidepressantlar quruluq yarada bilər | Dərmanı özbaşına dayandırmamaq, həkimə demək |
| Göz qapağı və ümumi xəstəliklər | Blefarit, meybomi vəzilərinin disfunksiyası, Şöqren sindromu, lupus | Oftalmoloq müayinəsi, əsas xəstəliyin müalicəsi |
NEI həmçinin A vitamini və omeqa-3 yağ turşularının çatışmazlığını, AAO isə LASIK kimi refraktiv göz əməliyyatlarını risk amilləri sırasında göstərir.
"20-20-20" qaydası və göz fasilələri
AAO və NEI ekran qarşısında işləyənlərə eyni sadə vərdişi tövsiyə edir: hər 20 dəqiqədən bir, ən azı 20 saniyə ərzində, təxminən 6 metr uzaqlıqdakı obyektə baxın. Bu zaman yaxına fokuslanan göz əzələləri dincəlir, siz isə avtomatik olaraq daha çox göz qırpırsınız. Qaydanı unutmamaq üçün telefonda və ya kompüterdə xatırlatma qura bilərsiniz.
Faydalı əlavə vərdişlər:
- ekrana baxarkən vaxtaşırı şüurlu şəkildə tam göz qırpın;
- hər saatda qısa müddət ayağa qalxıb hərəkət edin;
- gözlər quruyanda onları ovuşdurmayın.
Mavi işıq barədə: AAO-ya görə ekranlardan gələn mavi işığın gözə zərər verdiyinə dair elmi sübut yoxdur və Akademiya kompüter işi üçün xüsusi mavi işıq filtrli eynək tövsiyə etmir. Ekran yorğunluğu mavi işıqla deyil, uzun müddət fasiləsiz baxmaqla bağlıdır. Lakin axşam saatlarında ekran işığı yuxu ritminə təsir edə bilər, buna görə AAO yatmazdan 1–2 saat əvvəl ekrandan istifadəni azaltmağı və gecə rejimini aktivləşdirməyi məsləhət görür.
Süni göz yaşı və digər müalicə üsulları
NEI-yə görə yüngül göz quruluğunun ən geniş yayılmış müalicəsi süni göz yaşı damcılarıdır; onlar reseptsiz satılır, nəmləndirici gel və məlhəmlər də mövcuddur. AAO qeyd edir ki, damcılar gün ərzində 6 dəfədən çox istifadə olunursa və ya konservantlara allergiya varsa, konservantsız növə üstünlük verilməlidir, çünki konservantlar gözü qıcıqlandıra bilər. Hansı preparatın sizə uyğun olduğunu və necə istifadə ediləcəyini həkim və ya əczaçı ilə müəyyənləşdirin.
NHS evdə göz qapaqlarının gündəlik təmizlənməsini məsləhət görür: ilıq (isti olmayan) suda isladılmış dəsmalı göz ətrafına bir neçə dəqiqə qoyun, göz qapaqlarını barmaqla yavaşca masaj edin, sonra ilıq suda isladılmış pambıqla qapaq kənarlarını silin. Bu, xüsusən meybomi vəzilərinin tıxanması ilə bağlı quruluqda kömək edir.
Ağır hallarda oftalmoloq göz yaşı istehsalını artıran resept dərmanları, göz yaşının axıb getməsinin qarşısını alan kiçik tıxaclar və ya əsas xəstəliyin müalicəsini təklif edə bilər. Qəbul etdiyiniz dərman quruluq yaradırsa, onu özbaşına dayandırmayın – əvəzetmə barədə həkiminizlə danışın.
Ekran ayarları və iş yeri ergonomikası
- Məsafə: AAO ekrandan təxminən 63 sm (25 düym), yəni qol uzunluğu qədər aralı oturmağı tövsiyə edir.
- Hündürlük: ekranı göz səviyyəsindən bir qədər aşağı yerləşdirin ki, ona azca aşağı baxasınız – bu zaman göz qapaqları gözü daha çox örtür və buxarlanma azalır.
- Parıltı: şüşə ekranlarda parıltını azaltmaq üçün mat filtr istifadə edin, ekranın parlaqlığını və kontrastını ətraf işığa uyğunlaşdırın, ekranın yaxınlığındakı güclü işığı azaldın.
- Hava: kondisioner və qızdırıcının hava axını birbaşa üzə yönəlməsin; quru otaqda nəmləndirici istifadə edin.
- Kontakt linza: uzun kompüter işində eynəyə keçmək quruluğu azalda bilər.
- Ümumi sağlamlıq: NEI kifayət qədər su içməyi və gecə 7–8 saat yatmağı məsləhət görür.
Uşaqlarda ekran və göz sağlamlığı
Uşaqlar da ekrana baxanda az göz qırpır, buna görə fasilə qaydaları onlar üçün də keçərlidir. AAO-ya görə ekranın uşaqların gözünə birbaşa zərər verdiyinə dair sübut yoxdur, lakin uzun ekran vaxtı və qapalı məkanda çox qalmaq miopiyanın (uzağı zəif görmə) artması ilə əlaqələndirilir, açıq havada oyun isə onun irəliləməsini ləngidə bilər. ÜST-ün tövsiyəsinə görə 1 yaşadək və 1 yaşlı uşaqlar üçün passiv ekran vaxtı tövsiyə edilmir, 2–4 yaşda isə gündə 1 saatdan çox olmamalıdır (az olması daha yaxşıdır). Miopiya barədə ətraflı məlumatı saytımızdakı ayrıca məqalədə oxuya bilərsiniz.
Nə vaxt oftalmoloqa müraciət etməli?
NHS-ə görə göz quruluğu adətən ciddi deyil. Lakin aşağıdakı hallarda həkimə müraciət edin:
- evdə görülən tədbirlərə baxmayaraq quruluq bir neçə həftə davam edir və ya güclənir;
- şikayətlər gündəlik işinizə mane olur, reseptsiz damcılar kömək etmir;
- göz qapaqlarının forması dəyişib;
- göz ağrılı və qırmızıdır, xüsusən kontakt linza taxırsınızsa – bu, infeksiya əlaməti ola bilər.
AAO xatırladır ki, xroniki quruluq bəzən göz qapağı xəstəliyinin və ya autoimmun xəstəliyin əlaməti ola bilər. NHS-ə görə görmədə qəfil dəyişiklik (dalğalı xətlər, işıq çaxmaları, görmə itkisi), işığa baxanda ağrı, güclü baş ağrısı və ürəkbulanma ilə müşayiət olunan qızartı, gözün zədələnməsi və ya gözə yad cisim düşməsi təcili haldır – dərhal 103-ə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.
Tez-tez verilən suallar
Göz quruluğu təhlükəlidirmi?
Əksər hallarda ciddi deyil və sadə tədbirlərlə yüngülləşir. Ağır və müalicəsiz quruluq isə buynuz qişanı zədələyə bilər, buna görə davamlı şikayətdə həkimə müraciət edin.
Ekran gözü korlayırmı?
AAO-ya görə ekran gözə qalıcı zərər vermir, lakin uzun müddət fasiləsiz baxmaq müvəqqəti yorğunluq və quruluq yaradır.
Mavi işıq filtrli eynək lazımdırmı?
AAO kompüter işi üçün belə eynəkləri tövsiyə etmir, çünki onların ekran yorğunluğunu azaltdığına dair kifayət qədər sübut yoxdur.
Gözlərim quruyur, amma yaşarır – necə olur?
Qıcıqlanan göz reflektor olaraq çoxlu yaş ifraz edir, lakin bu yaş səthi düzgün nəmləndirmir. Bu, göz quruluğunun tipik əlamətidir.
Süni göz yaşını özüm seçə bilərəmmi?
Reseptsiz satılsa da, uyğun növü və istifadə qaydasını əczaçı və ya həkimlə seçmək daha düzgündür, xüsusən kontakt linza taxırsınızsa və ya başqa göz xəstəliyiniz varsa.
Mənbə: AAO – What Is Dry Eye?, AAO – Digital Devices and Your Eyes, AAO – Blue Light, NEI – Dry Eye, NEI – Keep Your Eyes Healthy, NHS – Dry eyes, ÜST – Blindness and vision impairment, ÜST – 5 yaşadək uşaqlar üçün tövsiyələr
Şərhlər