Bələdiyyə Azərbaycanda seçkili yerli özünüidarə orqanıdır və dövlət hakimiyyəti orqanları sisteminə daxil deyil. Onun əsas işləri yerli sosial, iqtisadi və ekoloji proqramlar, abadlıq və yaşıllaşdırma, bələdiyyə yolları, qəbiristanlıqlar, bələdiyyə torpaqları və yerli büdcədir. Bələdiyyələr fiziki şəxslərin əmlak və torpaq vergisini, bələdiyyə mülkiyyətindəki müəssisələrin mənfəət vergisini və bəzi yerli ödənişləri toplayır. 2024-cü ilin birləşmə islahatından sonra ölkədə 685 bələdiyyə fəaliyyət göstərir: 74 şəhər, 98 qəsəbə və 513 kənd bələdiyyəsi. Son bələdiyyə seçkiləri 29 yanvar 2025-ci ildə keçirilib, bələdiyyə üzvlərinin səlahiyyət müddəti beş ildir. Bələdiyyəyə şəxsən, yazılı formada və ya e-belediyye.gov.az portalı və "E-Bələdiyyə" mobil tətbiqi vasitəsilə müraciət etmək olar.
Bələdiyyənin hüquqi statusu
Yerli özünüidarənin əsasları Konstitusiyada və 2 iyul 1999-cu il tarixli "Bələdiyyələrin statusu haqqında" qanunda (698-IQ) müəyyən edilib. Qanuna görə bələdiyyə qanunla müəyyən edilmiş ərazidə yerli özünüidarə formasıdır, öz mülkiyyəti və yerli büdcəsi olur, yerli əhəmiyyətli məsələləri müstəqil həll edir. Bələdiyyə hüquqi şəxsdir, möhürü və bank hesabı var. Qanunun 14-cü maddəsi açıq yazır: bələdiyyələr və onların orqanları dövlət hakimiyyəti orqanları sisteminə daxil deyil.
Bələdiyyə bələdiyyə üzvlərindən ibarət kollegial orqandır. Üzvlərin sayı Seçki Məcəlləsi ilə müəyyən edilir və 5-dən 19-a qədər olur. Üzvlər öz aralarından bələdiyyə sədrini seçir, qərarlar iclaslarda sadə səs çoxluğu ilə qəbul olunur. Yerli vergilərlə bağlı qərarlar üçün isə üzvlərin üçdə iki səsi lazımdır. İclaslar ayda ən azı bir dəfə keçirilməlidir. Bələdiyyə üzvü seçicilərinə altı ayda bir dəfədən az olmayaraq hesabat verir.
Bələdiyyələrin fəaliyyətinə inzibati nəzarəti Ədliyyə Nazirliyi (Bələdiyyələrlə iş üzrə baş idarə) həyata keçirir və hər il Milli Məclisə hesabat verir. Bələdiyyələr qərarlarını qəbul etdikdən sonra 3 iş günü ərzində elektron formada nəzarət orqanının informasiya sisteminə yerləşdirməlidir.
2024-cü il birləşmə islahatı: bələdiyyələrin sayı necə azaldı
2024-cü ilin aprelində "Bələdiyyələrin statusu haqqında" qanuna dəyişiklik edildi. Bundan sonra əhalisi 3000 nəfərdən və ya ev təsərrüfatlarının sayı 1000-dən az olan bələdiyyələrin yaradılmasına yalnız sosial-iqtisadi, tarixi və digər yerli xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla yol verilir. Ardınca 18 oktyabr 2024-cü il tarixli "Azərbaycan Respublikasında bələdiyyələrin birləşməsi yolu ilə yeni bələdiyyələrin yaradılması haqqında" qanun (50-VIIQ) qəbul olundu və 25 noyabr 2024-cü ildə qüvvəyə mindi. Bu qanunla bir çox kənd və qəsəbə bələdiyyəsi birləşdirildi. Məsələn, Bakının Xəzər rayonunda Mərdəkan və Şağan bələdiyyələri birləşərək Mərdəkan bələdiyyəsini yaratdı. Müstəqil tədqiqatçıların hesablamasına görə islahatdan əvvəl ölkədə 1606 bələdiyyə var idi.
| Bələdiyyə növü | Sayı (e-belediyye.gov.az) |
|---|---|
| Şəhər bələdiyyəsi | 74 |
| Qəsəbə bələdiyyəsi | 98 |
| Kənd bələdiyyəsi | 513 |
| Cəmi | 685 |
Birləşmə zamanı əmlak, maliyyə və digər məsələləri həll etmək üçün komissiyalar yaradılıb. Yeni bələdiyyələrin tərkibi 2025-ci ilin yanvar seçkilərində formalaşıb.
Bələdiyyələrin səlahiyyətləri: nəyə cavabdehdirlər
Qanunun 4–6-cı maddələri bələdiyyənin üç əsas proqram növünü göstərir. Bu proqramlar dövlət proqramlarını əvəz etmir, onları tamamlayır, bələdiyyə dövlət orqanlarının işinə müdaxilə edə bilməz.
- Yerli sosial müdafiə və sosial inkişaf: aztəminatlı, yaşlı, xəstə və valideyn himayəsindən məhrum uşaqlara dövlətin verdiyi yardımdan əlavə yardım, bələdiyyə yollarının tikintisi və saxlanması, yerli su təchizatı və kanalizasiyanın təşkili, idmana və mədəniyyətə dəstək.
- Qəbiristanlıqlar: mövcud qəbiristanlıqların qorunması və abadlaşdırılması, yeni sahələrin ayrılması, aztəminatlı ailələrdən olan mərhumların dəfninə yardım qanuna görə proqramlarda mütləq nəzərdə tutulmalıdır.
- Yerli iqtisadi inkişaf: aqrar sahə, nəqliyyat, rabitə və digər sahələrdə yerli layihələr, bələdiyyə torpaqlarından səmərəli istifadə.
- Yerli ekoloji proqramlar: ərazinin yaşıllaşdırılması və abadlaşdırılması, məişət tullantılarının yığılması və daşınması, su, hava və torpağın çirklənmədən qorunması.
- Bələdiyyə mülkiyyəti və torpaqları: bələdiyyə əmlakının və torpaqlarının icarəyə, istifadəyə və ya mülkiyyətə verilməsi.
Bələdiyyənin gəlirləri yerli vergilərdən, əmlakın icarəsi və satışından, dövlət büdcəsindən verilən dotasiya və subvensiyalardan formalaşır. Bələdiyyə yerli büdcəni müstəqil təsdiq edir və onu yarımillik və illik hesabatlarla iclasa təqdim edir.
Yerli vergilər və ödənişlər
"Yerli (bələdiyyə) vergilər və ödənişlər haqqında" qanuna (27 dekabr 2001, 244-IIQ) görə hazırda yerli vergilər bunlardır: fiziki şəxslərin torpaq vergisi, binalara, su və hava nəqliyyatı vasitələrinə görə fiziki şəxslərin əmlak vergisi və bələdiyyə mülkiyyətində olan hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi. Yerli əhəmiyyətli tikinti materialları üzrə mədən vergisi 2021-ci ilin dekabrında qəbul edilmiş dəyişikliklə yerli vergilərin siyahısından çıxarılıb.
| Növ | Əsas qayda (Vergi Məcəlləsi) |
|---|---|
| Əmlak vergisi (bina) | Yaşayış sahəsinin 30 kv.m-dən artıq hissəsi üçün hər kv.m-ə Bakıda 0,4 manat (0,7–1,5 əmsalı ilə), Gəncə, Sumqayıt və Abşeronda 0,3 manat, digər şəhər və rayon mərkəzlərində 0,2 manat, kənd və qəsəbələrdə 0,1 manat |
| Torpaq vergisi (fiziki şəxs) | Kənd təsərrüfatı torpaqları və yaşayış, həyətyanı və bağ sahələri üçün yaşayış məntəqəsinə görə fərqli dərəcələr |
| Ödəniş müddəti | Bərabər hissələrlə 15 avqust və 15 noyabradək; tədiyə bildirişi 1 avqustadək elektron göndərilir |
| Mehmanxana ödənişi | Hər qonaq üçün sutkada 1,1 manatdan çox olmamaqla |
| Dayanacaq ödənişi | Hər nəqliyyat vasitəsi üçün sutkada 0,1 manatdan çox olmamaqla |
Yerli ödənişlərə bələdiyyə əmlakı üzərində reklam daşıyıcısının yerləşdirilməsinə, bələdiyyənin ayırdığı yerlərdə ticarət və xidmətə görə ödənişlər də aiddir. Pensiyaçılar və qanunla müəyyən edilmiş digər kateqoriyalar üçün əmlak vergisi 30 manat azaldılır, bina kirayəyə verilibsə bu güzəşt tətbiq olunmur. Yerli vergiləri bələdiyyə nağd qəbul edə bilməz: ödəniş bank, poçt və ya nağdsız vasitələrlə edilir. 2027-ci il yanvarın 1-dək tədiyə bildirişləri həm elektron, həm kağız formada verilir. Əmlak vergisinin hesablanması barədə ətraflı məlumat saytımızdakı ayrıca yazıdadır.
Bələdiyyəyə necə müraciət etmək olar
Qanunun 30-cu maddəsinə görə hər kəs bələdiyyəyə fərdi və ya kollektiv qaydada müraciət edə bilər. Müraciətlərə "Vətəndaşların müraciətləri haqqında" qanunla müəyyən edilmiş qaydada baxılır. Qanunda iki xüsusi müddət də var:
- torpaq sahəsi almaq istəyən şəxslərin ərizələrinə bələdiyyə 15 iş günü ərzində baxır;
- yerli vergi və ödənişlər üzrə borc barədə arayış yazılı müraciətdən sonra 1 iş günü ərzində verilir.
Elektron yolla müraciət üçün Azərbaycan Bələdiyyələrinin Milli Assosiasiyalarının e-belediyye.gov.az portalından istifadə olunur. Portalda vergi və ödəniş obyektlərinizi, vergi borcunuzu görmək, onlayn ödəniş etmək, əmlak vergisini kalkulyatorla hesablamaq və bələdiyyəyə təklif göndərmək mümkündür. 7 oktyabr 2026-cı ildə eyni funksiyaları olan "E-Bələdiyyə" mobil tətbiqi App Store və Google Play-də istifadəyə verilib. Tətbiqə "mygov ID" ilə daxil olmaq, ödəniş qəbzini almaq, uçot məlumatlarının dəqiqləşdirilməsi üçün müraciət göndərmək və müraciətin statusunu izləmək olar.
Sakinlərin başqa təsir vasitələri də var. Səsvermə hüququ olan sakinlərin ən azı 25 faizi bələdiyyə iclasının çağırılmasını tələb edə bilər. Bələdiyyə hər il yanvarın üçüncü həftəsində seçicilərə ötən ilin işi barədə yazılı hesabat verməli və onu bələdiyyə binasının qarşısındakı lövhədə yerləşdirməlidir. Bələdiyyənin qərar və hərəkətlərindən inzibati qaydada Ədliyyə Nazirliyinə və ya məhkəməyə şikayət vermək olar.
Bələdiyyə seçkiləri: sonuncu və növbəti
Bələdiyyə seçkiləri Seçki Məcəlləsinə əsasən ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasında gizli səsvermə ilə keçirilir. Seçkiləri Mərkəzi Seçki Komissiyası (MSK) təyin edir. Sonuncu bələdiyyə seçkiləri 29 yanvar 2025-ci ildə 118 seçki dairəsində 685 bələdiyyəyə keçirilib. MSK-nın 14 fevral 2025-ci ildə təsdiq etdiyi yekun protokola görə 8039 bələdiyyə üzvü seçilib, seçici fəallığı 31,42 faiz olub. Yeni seçilmiş bələdiyyənin ilk iclası nəticələr elan edildikdən sonra 5 iş günü ərzində keçirilir. Üzvlərin səlahiyyət müddəti beş il olduğundan növbəti seçkilər bu müddət başa çatanda keçirilməlidir. Dəqiq tarixi MSK ayrıca qərarla elan edir. Üzvün yeri vaxtından əvvəl boşalarsa, həmin ərazidə təkrar seçki keçirilir.
Bakıda bələdiyyə və icra hakimiyyəti: fərq nədir
Bakıda sakinlər çox vaxt rayon icra hakimiyyəti ilə bələdiyyəni qarışdırır. Rayon icra hakimiyyəti dövlət orqanıdır: başçısını Prezident təyin edir, dövlət büdcəsindən maliyyələşir və dövlət siyasətini yerlərdə həyata keçirir. Bələdiyyə isə sakinlərin seçdiyi orqandır, yerli büdcə ilə işləyir və yalnız qanunla ona verilmiş yerli məsələlərə baxır. Bakıda bələdiyyələr rayon və qəsəbə səviyyəsində fəaliyyət göstərir, məsələn, Yasamal, Əhmədli və ya Mərdəkan bələdiyyəsi. Şəhər üzrə ayrıca vahid bələdiyyə yoxdur. Əsas magistral yollar, ictimai nəqliyyat, elektrik, qaz və su şəbəkələri dövlət qurumlarının və dövlət şirkətlərinin səlahiyyətindədir. Bələdiyyəyə isə adətən əmlak və torpaq vergisi, bələdiyyə torpaqları, yerli abadlıq, dayanacaq ödənişi və sosial yardım məsələləri ilə müraciət olunur.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanda neçə bələdiyyə var?
685 bələdiyyə: 74 şəhər, 98 qəsəbə və 513 kənd bələdiyyəsi. Say 2024-cü ilin birləşmə qanunundan sonra azalıb.
Bələdiyyə hansı vergiləri toplayır?
Fiziki şəxslərin əmlak və torpaq vergisini, bələdiyyə mülkiyyətindəki müəssisələrin mənfəət vergisini, habelə mehmanxana, dayanacaq, reklam və ticarət yeri üçün yerli ödənişləri.
Bələdiyyə vergi borcumu necə öyrənə bilərəm?
e-belediyye.gov.az portalında və ya "E-Bələdiyyə" tətbiqində "Vergi borcunu öyrən" bölməsindən. Bələdiyyəyə yazılı müraciət etsəniz, arayış 1 iş günü ərzində verilməlidir.
Son bələdiyyə seçkiləri nə vaxt olub?
29 yanvar 2025-ci ildə. Bələdiyyə üzvləri beş il müddətinə seçilir, növbəti seçkilərin tarixini MSK təyin edir.
Bələdiyyə ilə icra hakimiyyəti eyni qurumdurmu?
Xeyr. İcra hakimiyyəti dövlət orqanıdır, bələdiyyə isə seçkili yerli özünüidarə orqanıdır və dövlət orqanları sisteminə daxil deyil.
Bələdiyyənin qərarından harada şikayət etmək olar?
Ədliyyə Nazirliyinə (inzibati nəzarət orqanı) və ya məhkəməyə. Əvvəlcə bələdiyyənin özünə yazılı müraciət etmək məsləhətdir.
Mənbə: "Bələdiyyələrin statusu haqqında" qanun, "Yerli (bələdiyyə) vergilər və ödənişlər haqqında" qanun, Bələdiyyələrin birləşməsi haqqında qanun (2024), Vergi Məcəlləsi, E-Bələdiyyə portalı, "E-Bələdiyyə" tətbiqi, Mərkəzi Seçki Komissiyası, Report.az – seçkilərin yekunları, Ədliyyə Nazirliyi – Bələdiyyələrlə iş üzrə baş idarə
Şərhlər