Azərbaycan təsviri sənətinin ən tanınmış adları XIX əsrdə Mirzə Qədim İrəvani (1825–1875) ilə başlayır, XX əsrdə Bəhruz Kəngərli, Əzim Əzimzadə, Səttar Bəhlulzadə, Mikayıl Abdullayev, Tahir Salahov və Toğrul Nərimanbəyovla davam edir. Onların əsərlərinin ən böyük toplusu Bakıda, Niyazi küçəsindəki Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyindədir: muzeydə 15 000-dən çox eksponat saxlanılır, Bəhlulzadəyə ayrıca zal ayrılıb. 1960–1970-ci illərin avanqardı üçün Bakı Müasir İncəsənət Muzeyinə (800-dən çox əsər), bugünkü sənət üçün YARAT Müasir İncəsənət Mərkəzinə baxın. Bəhlulzadə, Əzimzadə və Salahovun Bakıda, Kəngərlinin isə Naxçıvanda xatirə muzeyləri fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanın məşhur rəssamları: qısa cədvəl
Aşağıdakı cədvəldə 12 rəssamın həyat illəri, üslubu və ən çox tanınan əsərləri verilib. Əsər adları Azərbaycan dilinə tərcümədir, muzey kataloqlarında fərqli yazıla bilər.
| Rəssam | İllər | Üslub, janr | Məşhur əsərləri |
|---|---|---|---|
| Mirzə Qədim İrəvani | 1825–1875 | portret, divar rəsmi, şüşə üzərində rəsm | "Dərviş", "Rəqqasə", "Abbas Mirzənin portreti" |
| Bəhruz Kəngərli | 1892–1922 | realist portret və mənzərə | "Qaçqınlar" seriyası (1918–1920), "İlandağ" mənzərələri |
| Əzim Əzimzadə | 1880–1943 | karikatura, satirik qrafika | "Molla Nəsrəddin" karikaturaları, "Kasıbların toyu" (1931), "Keçmişin kölgələri" (1937) |
| Ələkbər Rzaquliyev | 1903–1974 | qrafika, linoqravüra | "Köhnə Bakı" seriyası |
| Səttar Bəhlulzadə | 1909–1974 | mənzərə, milli impressionizm | "Torpaq arzusu" (1961), "Göygöl" (1964), "Kəpəzin göz yaşları" (1965) |
| Maral Rəhmanzadə | 1916–2008 | qrafika, litoqrafiya, linoqravüra | "Neft" (1947), "Mənim Vətənim" və "Azərbaycan" seriyaları |
| Mikayıl Abdullayev | 1921–2002 | tematik tablo, portret | "Mingəçevir işıqları" (1948), "Hindistan boyunca" seriyası, "Xaçmaz qızları" (1982) |
| Böyükağa Mirzəzadə | 1921–2007 | sənaye mənzərəsi, teatr rəssamlığı | "Rezervuarlar" (1953), "Axşam" (1958) |
| Cavad Mircavadov | 1923–1992 | qeyri-konformist, simvolik-qroteks | "Yük atı" (1959), "Toy" (1973), "Məkkəyə səyahət" (1985–1986) |
| Vəcihə Səmədova | 1924–1965 | portret, mənzərə, məişət janrı | "Leyla Bədirbəylinin portreti" (1953), "Xəbər gözləyərkən" (1963) |
| Tahir Salahov | 1928–2021 | "sərt üslub" realizmi | "Növbədən qayıdanlar" (1957), "Qara Qarayevin portreti" (1960), "Təmirçilər" (1961) |
| Toğrul Nərimanbəyov | 1930–2013 | dekorativ-fiqurativ boyakarlıq | "Ana" (1963), "Muğam" (1965), "Bolluq" (1968–1969) |
XIX əsr və XX əsrin əvvəli: İrəvani, Kəngərli, Əzimzadə
Mirzə Qədim İrəvani İrəvanda doğulub, Tiflisdə təhsil alıb. O, Azərbaycan rəssamlığında realist dəzgah boyakarlığının banilərindən sayılır. 1850-ci illərə yaxın İrəvandakı Sərdar sarayının daxili divar rəsmlərini yenidən çəkib. Sarayın 1914-cü ildə sökülməsindən sonra onun bəzi əsərləri Gürcüstan İncəsənət Muzeyinə aparılıb. Rəssamın 1954-cü ildə öyrənilən 23 əsərindən 20-si Bakıdakı Milli İncəsənət Muzeyindədir. 2025-ci ildə rəssamın 200 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd olunub, muzeydə "Mirzə Qədim İrəvani: 200 illik bədii irs" sərgisi açılıb.
Bəhruz Kəngərli Azərbaycanın ilk peşəkar akademik rəssamlarından biridir. 1918–1920-ci illərdə yaratdığı "Qaçqınlar" seriyası didərgin düşmüş uşaq və qadınların portretlərindən ibarətdir. İlandağı günün müxtəlif saatlarında çəkdiyi mənzərələr impressionizmin təsirini göstərir. Əsərləri Bakıda Milli İncəsənət Muzeyində və Naxçıvanda saxlanılır.
Əzim Əzimzadə özü öyrənmiş satirik rəssam idi. O, "Molla Nəsrəddin" jurnalının baş rəssamı olub, Cəlil Məmmədquluzadə ilə yaxından çalışıb. Varlılarla kasıbların həyatını qarşılaşdıran akvarel seriyası və 26 əsərdən ibarət "Keçmişin kölgələri" toplusu ən məşhur işləridir. Bakıdakı Rəssamlıq Məktəbi onun adını daşıyır.
Sovet dövrünün ustaları: Bəhlulzadə, Abdullayev, Salahov, Nərimanbəyov
Səttar Bəhlulzadə 1909-cu ildə Bakı yaxınlığındakı Əmircan kəndində doğulub. O, Azərbaycan mənzərə boyakarlığının ən böyük ustalarından və milli impressionizmin banisi sayılır. Əvvəl realist üslubda işləyib, sonra parlaq rəngli, ekspressiv, bəzən fantastik obrazlara keçib. Xalq rəssamı adını 1963-cü ildə alıb.
Mikayıl Abdullayev 1956–1971-ci illərdə Hindistan və başqa ölkələrə səfərlərindən sonra "Hindistan boyunca" seriyasını yaradıb. Bakı metrosunun "Nizami" stansiyasındakı bədii pannonun müəllifidir. SSRİ xalq rəssamı adını 1963-cü ildə alıb.
Tahir Salahov 1960-cı illərin "sərt üslub" cərəyanının əsas simalarındandır: qırmızı, qara və boz rənglərdən ibarət sərt palitra ilə işləyib. "Növbədən qayıdanlar" əsəri 1957-ci ildə Moskvada nümayiş olunub. Qara Qarayevin portreti Tretyakov qalereyasında, "Təmirçilər" (1961) və "Korrida" (1969) Bakıdakı Milli İncəsənət Muzeyindədir. 1973–1992-ci illərdə SSRİ Rəssamlar İttifaqının birinci katibi olub.
Toğrul Nərimanbəyov parlaq rəngli, dekorativ əsərləri ilə tanınır. "Muğam" (1965) onun ən məşhur tablolarından sayılır. O, həm də opera müğənnisi kimi çıxış edib. 1993-cü ildən Parisdə yaşayıb, 2013-cü ildə orada vəfat edib.
Qrafika, qeyri-konformizm və ilk qadın rəssamlar
- Ələkbər Rzaquliyev Stalin repressiyaları dövründə üç dəfə həbs olunub, 23 ildən çox sürgündə qalıb. Qayıtdıqdan sonra əsasən ağ-qara linoqravüra texnikasında işləyib. XX əsrin əvvəlindəki Bakını təsvir edən "Köhnə Bakı" seriyası 150-dən çox çapdan ibarətdir.
- Maral Rəhmanzadə Azərbaycan qrafikasının ən tanınmış qadın ustalarındandır, litoqrafiya və rəngli linoqravüra texnikalarında işləyib. Neft sənayesinə həsr olunmuş "Neft" (1947) litoqrafiya seriyası və 1960-cı illərin "Mənim Vətənim", "Azərbaycan" linoqravüra seriyaları ilə tanınır.
- Vəcihə Səmədova Azərbaycanın ilk peşəkar qadın boyakar rəssamı sayılır. Leyla Bədirbəylinin portreti Milli İncəsənət Muzeyində nümayiş olunub. Rəssamlar İttifaqının sərgi zallarından biri onun adını daşıyır.
- Böyükağa Mirzəzadə neft sənayesi mövzusunda mənzərələr çəkib, 20 tamaşanın səhnə tərtibatını hazırlayıb. "Rezervuarlar" (1953) və "Axşam" (1958) Milli İncəsənət Muzeyindədir.
- Cavad Mircavadov sovet dövründə rəsmi sənət qurumlarının qəbul etmədiyi qeyri-konformist rəssam idi. Metal, daş, qum, bitum və sement kimi materiallarla təcrübə aparıb. "Məkkəyə səyahət" əsəri 2013-cü ildə "Sotheby's" hərracında satılıb.
Əsərləri harada görmək olar: muzeylər və qalereyalar
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi 1936-cı ildə yaradılıb, 1943-cü ildə Rüstəm Mustafayevin adını alıb. Muzey Niyazi küçəsi 9/11 ünvanında iki qonşu XIX əsr binasında yerləşir, 60-dan çox zalda təxminən 3 000 əsər nümayiş olunur. Burada Mir Möhsün Nəvvab, Kəngərli, Əzimzadə, Salahov, Abdullayev və Nərimanbəyovun əsərləri var. Muzeyin rəsmi saytına görə iş saatları belədir: çərşənbə axşamı, cümə axşamı və cümə 10:00–18:00, çərşənbə 12:00–21:00, şənbə və bazar 11:00–19:00, bazar ertəsi qapalıdır.
Bakı Müasir İncəsənət Muzeyi 20 mart 2009-cu ildə Yusif Səfərov küçəsi 5 ünvanında açılıb. Kolleksiyada 800-dən çox əsər var: Rasim Babayev, Əşrəf Murad, Fazil Nəcəfov kimi 1960–1970-ci illər avanqard rəssamlarının əsərləri, həmçinin Pikasso, Dali və Şaqalın işləri. Turizm portallarına görə muzey çərşənbə axşamından şənbəyə 11:00–20:00 açıqdır, böyüklər üçün bilet 5 manatdır.
YARAT 2011-ci ildə rəssam Aida Mahmudova tərəfindən qurulub. Onun əsas sərgi məkanı olan YARAT Müasir İncəsənət Mərkəzi 24 mart 2015-ci ildə Bayılda, Dövlət Bayrağı Meydanı yaxınlığında, 2 000 kvadratmetrlik keçmiş sovet hərbi-dəniz binasında açılıb. İçərişəhərdəki ARTIM məkanında gənc rəssamların eksperimental işləri göstərilir.
Ev-muzeylər:
- Səttar Bəhlulzadənin ev-muzeyi – Bakı, Suraxanı rayonu, Əmircan qəsəbəsi. Təmirdən sonra 23 may 2014-cü ildə yenidən açılıb.
- Əzim Əzimzadənin ev-muzeyi – Bakı, Dilarə Əliyeva küçəsi, 1968-ci ildən fəaliyyət göstərir, 2 000-dən çox eksponatı var.
- Tahir Salahovun ev-muzeyi – Bakı, İlyas Əfəndiyev küçəsi 3, İçərişəhər yaxınlığında. 2012-ci ildə açılıb, bazar ertəsindən başqa hər gün 10:00–18:00 işləyir.
- Bəhruz Kəngərli muzeyi – Naxçıvan şəhəri, Atatürk küçəsi 20, 18 iyun 2002-ci ildə açılıb.
Paytaxtdan kənarda Qazaxdakı Dövlət Rəsm Qalereyası da regional kolleksiyalardan biridir. Azərbaycan xalçaçılığı da təsviri sənətin mühüm qolu sayılır, bu barədə ayrıca yazımız var.
Muzeyə getməzdən əvvəl bilməli olduqlarınız
- İş saatları, bilet qiymətləri və müvəqqəti sərgilər dəyişə bilər, onları muzeylərin rəsmi saytlarından və sosial şəbəkə səhifələrindən yoxlayın.
- Rəssamların bütün əsərləri daim nümayiş olunmur: Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasının təxminən 12 000 əsəri fonddadır.
- Bəzi məşhur tablolar Azərbaycandan kənardadır, məsələn, Salahovun Qara Qarayev portreti Moskvadadır.
- Foto çəkmə qaydalarını girişdə soruşun.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın ilk peşəkar rəssamı kimdir?
XIX əsrdə Mirzə Qədim İrəvani realist dəzgah boyakarlığının banilərindən sayılır. XX əsrin əvvəlində Bəhruz Kəngərli ilk peşəkar akademik rəssamlardan biri olub.
Səttar Bəhlulzadənin əsərlərini harada görmək olar?
Bakıdakı Milli İncəsənət Muzeyində ona ayrıca zal ayrılıb. Əmircandakı ev-muzeyində də əsərləri nümayiş olunur.
Tahir Salahovun ev-muzeyi harada yerləşir?
Bakıda, İlyas Əfəndiyev küçəsi 3, İçərişəhər yaxınlığında. Muzey 2012-ci ildə açılıb, bazar ertəsi qapalıdır.
Azərbaycanın ilk peşəkar qadın rəssamı kimdir?
Mənbələr Vəcihə Səmədovanı (1924–1965) ilk peşəkar qadın boyakar rəssam kimi göstərir. Qrafikada isə Maral Rəhmanzadə ən tanınmış qadın ustalardandır.
Müasir Azərbaycan incəsənətini harada görmək olar?
Bakı Müasir İncəsənət Muzeyində və YARAT Müasir İncəsənət Mərkəzində. Sərgi proqramlarını hər iki məkanın rəsmi saytından izləyin.
Mənbə: Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi – İrəvani 200, Milli İncəsənət Muzeyi – Böyükağa Mirzəzadə, Vikipediya – Milli İncəsənət Muzeyi, Vikipediya – Bakı Müasir İncəsənət Muzeyi, Vikipediya – YARAT, iTicket – YARAT, Azerbaijan.travel – Tahir Salahov ev-muzeyi, Eurasia.travel – Müasir İncəsənət Muzeyi, Vikipediya – Mirzə Qədim İrəvani, Vikipediya – Bəhruz Kəngərli, Vikipediya – Əzim Əzimzadə, Vikipediya – Səttar Bəhlulzadə, Vikipediya – Bəhlulzadə ev-muzeyi, Vikipediya – Tahir Salahov, Vikipediya – Toğrul Nərimanbəyov, Vikipediya – Cavad Mircavadov, Vikipediya – Vəcihə Səmədova, Azerbaijan International – Ələkbər Rzaquliyev
Şərhlər