Azərbaycan nağılları: 26 xalq nağılının qısa məzmunu və ibrəti

Azərbaycan nağılları – xalqın əsrlər boyu ağızdan-ağıza ötürdüyü, müəllifi olmayan hekayətlərdir: Cırtdan, Tıq-tıq xanım, Məlikməmməd, Göyçək Fatma, Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm və başqaları. Bu səhifədə 26 xalq nağılının qısa məzmunu öz sözlərimizlə verilib, hər birinin ibrəti göstərilib. Nağıllar heyvan, sehrli, məişət və uşaqlar üçün qısa nağıllar qruplarına bölünüb.

Növləri · Qısa nağıllar · Heyvan nağılları · Sehrli nağıllar · Məişət nağılları · Müəllif nağılları · Yaşa görə cədvəl · Suallar

Azərbaycan xalq nağılları: növləri və toplanması

Folklorşünaslıqda Azərbaycan nağılları adətən üç əsas qrupa bölünür: heyvanlar haqqında nağıllar, sehrli nağıllar və məişət nağılları. Uşaqlar üçün ayrıca qısa, təkrarlanan nəqarətli nağıllar da var. Ən sevilən qəhrəmanlardan biri Cırtdandır – adı "balaca" mənasını verir, o isə fərasəti və cəsarəti ilə tanınır.

Nağılların yazıya alınması XIX əsrin sonlarından başlayıb: məsələn, 1883-cü ildə Tiflisdə çıxan rusdilli toplu Salahlı kəndində yazıya alınmış nağılları dərc edib. Sovet dövründə 1935-ci ildə H. Zeynallının, 1955-ci ildə Ə. Axundovun tərtib etdiyi nağıl topluları çıxıb, müstəqillik illərində isə A. Nəbiyevin rəhbərliyi ilə beşcildlik "Azərbaycan nağılları" (2001–2006) nəşr olunub. Bir çox nağıl 1920–1930-cu illərdə toplandığı üçün eyni nağılın fərqli bölgələrdə fərqli variantları var. Sehrli nağıllardakı təkgözlü div obrazı isə daha qədim qatlardan – Kitabi-Dədə Qorqud boylarındakı Təpəgözdən tanışdır.

Uşaqlar üçün qısa nağıllar

• Tıq-tıq xanım. Balaca Tıq-tıq xanım ev süpürərkən bir sikkə tapır, onunla bəzək alıb bəzənir və damda oturur. Yoldan keçən elçilərin hər birindən soruşur ki, küsüşsək, məni nə ilə vurarsan; hamı ağır şeylər sayır, yalnız Siçan bəy "yumşaq quyruğumla" deyir və Tıq-tıq xanım ona ərə gedir. Bəzi variantlarda nağıl Siçan bəyin qazana düşməsi və Tıq-tıq xanımın onun üçün yanıqlı ağı deməsi ilə bitir. İbrət: yumşaq söz və nəzakət zor göstərməkdən daha qiymətlidir.
• Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm. Keçi otlağa gedəndə üç balasına tapşırır ki, qapını yalnız onun mahnısını eşidəndə açsınlar. Canavar səsini incəldib keçinin mahnısını oxuyur, Şəngülüm ilə Şüngülümü aparır, gizlənən Məngülüm isə salamat qalır. Ana keçi buynuzlarını itilədib canavarla döyüşə çıxır, onu məğlub edir və balalarını xilas edir. İbrət: tanımadığın adama qapı açma; ana məhəbbəti qorxudan güclüdür.
• Cırtdan. Kənd uşaqları meşədə azıb gecəni divin evində keçirməli olur, div isə onları yemək fikrinə düşür. Ən balaca, amma ən fərasətli uşaq Cırtdan yatmır, divi müxtəlif istəklərlə məşğul edib vaxt qazanır və dostlarını gizlicə evdən çıxarır. Sonra o, bir neçə dəfə divə kələk gəlib onu tamam məğlub edir. İbrət: boy kiçik olsa da, ağıl və cəsarət böyük ola bilər.
• Xoruzla padşah. Xoruz zibilliyi eşərkən bir qızıl tapır, padşah onu xoruzun əlindən alır. Xoruz hər gün sarayın damına çıxıb qızılını istəyir; padşah onu quyuya, oda, xəzinəyə atdırır, xoruz isə hər dəfə hiylə ilə çıxış yolu tapır. Sonda o, öz qızılı ilə birgə xəzinədən daha çoxunu da götürüb evə qayıdır. İbrət: haqqını axıra qədər tələb edən gec-tez ona çatır.

Heyvanlar haqqında nağıllar

• Şir, canavar və tülkü. Üç heyvan birgə ova çıxır və öküz, qoç, dovşan tutur. Canavar ovu "ədalətlə" bölüb öküzü şirə, qoçu özünə, dovşanı tülküyə verəndə şir onu cəzalandırır. Tülkü isə hər üç ovu şirə – səhər, günorta və axşam yeməyi kimi – ayırır və "bunu canavarın başına gələndən öyrəndim" deyir. İbrət: başqasının səhvindən dərs çıxaran ağıllıdır.
• Tülkü və xoruz. Ac tülkü ağacda oturan xoruzu aşağı çağırır, heyvanlar arasında əbədi barışıq elan olunduğunu söyləyir. Xoruz uzağa baxıb deyir ki, bu xəbəri yəqin itlər də gətirir, onlar da bu tərəfə qaçır. Tülkü "itlər hələ bu xəbəri eşitməyib" deyib aradan çıxır. İbrət: şirin dilə və yalançı vədlərə aldanma.
• İlan, kəndli və tülkü. Kəndli təhlükədən qaçan ilanı xurcununa qoyub xilas edir, amma ilan çıxan kimi onu çalmaq istəyir. Mübahisəyə hakim seçilən tülkü özünü inanmayan kimi göstərir və ilandan əvvəlki yerinə necə sığdığını göstərməsini xahiş edir. İlan xurcuna girən kimi kəndli onun ağzını bağlayır. İbrət: nankorluq cəzasız qalmır; ağıl gücdən üstündür.
• Dovşan və şir. Meşədəki heyvanlar şirə hər gün növbə ilə bir yem göndərir. Növbə dovşana çatanda o, qəsdən gec gəlir və deyir ki, yolda başqa bir şir onu saxladı. Şir rəqibini görmək istəyir, dovşan onu quyunun başına gətirir, şir sudakı öz əksinə hücum edib quyuya düşür. Bu süjet Şərqdə "Kəlilə və Dimnə" ənənəsindən geniş yayılıb. İbrət: zəif olan ağılla güclünün öhdəsindən gələ bilər.
• Pişik və siçanlar. Siçanlar pişikdən qorunmaq üçün yığıncaq keçirir. Biri təklif edir ki, pişiyin boynuna zınqırov asılsın, səsini eşidən kimi qaçsınlar; hamı sevinir. Qoca siçan soruşur: "Yaxşı, bəs zınqırovu kim asacaq?" – və yığıncaq susur. İbrət: məsləhət vermək asandır, işi görmək çətin.

Sehrli nağıllar: divlər, pərilər və qəhrəmanlar

• Məlikməmməd. Padşahın bağındakı alma ağacının bəhrəsini hər il bir div aparır. Kiçik şahzadə Məlikməmməd keşik çəkib divi yaralayır, iz ilə quyuya enir və divlərin əsir saxladığı üç qızı xilas edir, amma paxıl qardaşları ipi kəsib onu qaranlıq dünyada qoyurlar. Orada o, suyu kəsən əjdahanı öldürür, Zümrüd quşunun balalarını ilandan qoruyur, quş da onu işıqlı dünyaya çıxarır; yolda ət çatmayanda Məlikməmməd öz budundan kəsib quşa verir. İbrət: yaxşılıq itmir, paxıllıq isə sahibini rüsvay edir.
• Göyçək Fatma. Fatma ögey anası və ögey bacısı Tükəzin əlində əziyyət çəkir, ona sehrli sarı inək kömək edir. Div qarının evinə düşəndə Fatma ədəbli davranıb gözəlliklə mükafatlandırılır, kobud Tükəz isə cəzasını alır. Bayramda itirdiyi başmaq sayəsində şahzadə onu axtarıb tapır, ögey ana Fatmanı təndirdə gizlədəndə xoruz həqiqəti car çəkir. İbrət: xeyirxahlıq və səbir sonda öz bəhrəsini verir. Bu nağılı çox vaxt "Azərbaycan Zoluşkası" adlandırırlar.
• Yaxşı ilə Yaman. Yaxşı və Yaman adlı iki yol yoldaşı səfərə çıxır. Susuz qalan Yaxşıya Yaman suyu yalnız gözlərinin müqabilində verir və onu kor qoyub gedir. Gecə ağacın altında qalan Yaxşı heyvanların söhbətindən gözü açan yarpağın və padşah qızının dərmanının sirrini öyrənir, sağalır, xoşbəxt olur; onu yamsılayan Yaman isə həmin ağacın altında öz cəzasını tapır. İbrət: pisliyin axırı pislik, yaxşılığın axırı yaxşılıqdır.
• Şahzadə Qəmbər. Şahzadə bir tacirdən quş alır və quşun içindən sehrli üzük çıxır. Üzüyün gücü ilə saray tikir və padşah qızı ilə evlənir. Üzük əlindən çıxıb sarayı və arvadını itirəndə ona sadiq doqquz it və bir pişik kömək edir, şahzadə hər şeyi geri qaytarır. İbrət: sədaqət və vəfa ən çətin gündə özünü göstərir.
• Əbil-Qasım və Əbil-Məmməd. Nağılda qanadlı qızıl at və sehrli alma motivləri var. Əbil-Qasım padşahın tövləsində sadə mehtər kimi çalışır, sınaqlardan keçərək padşahın kiçik qızı ilə evlənir və sonda taxta sahib olur. İbrət: zəhmətkeş və təvazökar insanın yolu açıq olur.
• Şərif. Atasının vəsiyyətinə əməl edən kiçik oğul Şərif onun qəbrini keşikləyir. Sonra ona sataşanları məğlub edir, üç şahzadə qızın əlini qazanır, arvadını qaçıran Qaradanı da yenib onu geri qaytarır. İbrət: valideyn vəsiyyətinə sadiqlik insanı ucaldır.
• Oxayla Əhməd. Tənbəl kimi tanınan gənc Əhməd əfsanəvi Oxayın sirlərini öyrənir. Bu biliklə padşahın qoyduğu çətin şərtləri yerinə yetirir və şahzadə qızla evlənir. İbrət: öyrənməyə can atan tənbəl də dəyişə bilər.
• Məlik Məmməd və Məlik Cümşüd. Sehrli almadan iki qardaş dünyaya gəlir. Məlik Cümşüd şəhəri əjdahadan xilas edir, qartal balalarını ilandan qoruyur və sonda xain Nadir ilə Usubu məğlub edir. Bu, Məlikməmməd süjetinin XIX əsrdə qeydə alınmış qədim variantlarından biridir. İbrət: xəyanət gec-tez üzə çıxır.
• Keçəl və div. Kasıb Keçəl meşədə divlə qarşılaşır. Div daşı əzib toz edəndə Keçəl cibindəki pendiri sıxıb "daşdan su çıxartdım" deyir, div qorxur. Gecə div onu öldürmək istəyir, amma Keçəl yorğanın altına kötük qoyub özü küncdə yatır; səhər sağ-salamat qalxanda div qorxudan qaçır. İbrət: ağıl və soyuqqanlılıq güclünü də yenə bilər.

Məişət nağılları: ağıl, zəhmət və ədalət

• Şah Abbas və çoban qızı. Şah Abbas dərviş paltarında gəzərkən ağıllı bir çoban qızını bəyənir. Qız deyir ki, əlində sənəti olmayan kişiyə ərə getməz, şah da toxuculuq öyrənir. Sonralar yad yerdə tələyə düşəndə toxuduğu parçanın naxışına gizli xəbər salır və bu sənət onu xilas edir. İbrət: "Sənət qızıl bilərzikdir" – sənət insanı ən çətin gündə qoruyur.
• Gizlədilən qoca. Padşah əmr edir ki, qocalar yük olduğu üçün ölkədən uzaqlaşdırılsın. Bir oğul atasını gizlədir; ölkənin başına çətin bir tapmaca gələndə, məsələn, kül ilə ip hörmək tələb olunanda, cavabı gizlədilən qocanın məsləhəti ilə tapır. Padşah ağsaqqal ağlının qiymətini anlayıb əmrini geri götürür. İbrət: ağsaqqalın təcrübəsi xəzinədən qiymətlidir.
• Qoca bağban və padşah. Padşah görür ki, çox yaşlı bir kişi illərlə bar verməyən qoz ağacı əkir və soruşur ki, bunun barını görəcəksənmi. Qoca deyir: "Babalarımız əkdi, biz yedik; biz əkək, nəvələrimiz yesin." Padşah cavabdan razı qalıb ona qızıl bağışlayanda qoca gülür: "Gördün, mənim ağacım elə bu gün bar verdi." İbrət: gələcək nəsil üçün görülən iş heç vaxt boşa getmir.
• Ağıllı qız. Padşah kasıb kəndliyə yerinə yetirilməsi mümkünsüz görünən tapşırıqlar verir: "nə geyimli, nə çılpaq; nə hədiyyəli, nə hədiyyəsiz gəl". Kəndlinin qızı hər tapşırığa ağıllı çıxış yolu tapır, məsələn, tora bürünüb gəlir və əlindəki quşu buraxır. Padşah onun fərasətinə heyran qalır. İbrət: çətin sualın açarı güc yox, fikirdir.
• Bağdakı xəzinə. Ölüm ayağında olan əkinçi oğullarına deyir ki, bağda xəzinə basdırıb. Oğullar bütün bağı qazıb-eşir, xəzinə tapmırlar, amma yumşaldılmış torpaq həmin il misli görünməmiş məhsul verir. İbrət: əsl xəzinə zəhmətdir.
• Bir dəstə çubuq. Qoca ata oğullarını çağırıb onlara bir dəstə çubuq verir. Heç biri dəstəni sındıra bilmir, çubuqları tək-tək isə asanlıqla qırırlar. Ata deyir: "Birlikdə olsanız, sizi heç kim sındıra bilməz." İbrət: birlik güc gətirir, ayrılıq zəiflədir.
• Tənbəl. Elə tənbəl bir adam var idi ki, işləməkdənsə ac qalmağı üstün tuturdu. Camaat onu qorxutmaq üçün "basdırmağa" aparanda yolda bir kişi ona yazığı gəlib bir torba quru çörək təklif edir. Tənbəl soruşur: "Çörək islanıb?" – "Yox." – "Onda aparın." İbrət: tənbəllik insanı öz xeyrini görməyəcək hala salır.
• Taledən qaçmaq olmaz. Şahzadəyə məlum olur ki, qisməti kasıb bir çobanın xəstə qızıdır. O, bu taledən qaçmaq üçün çox yol gedir, amma hadisələr onu hər dəfə həmin qıza qaytarır. İbrət: insanın qədri var-dövlət ilə ölçülmür; qismətdən qaçmaq olmaz.

Məişət nağıllarının çoxu bir məsəllə bitir və həmin ifadələr zamanla dilimizə keçib. Onların mənasını atalar sözləri və mənaları yazımızda mövzulara görə tapa bilərsiniz.

Müəllif nağılları: xalq nağılı ilə qarışdırmayın

Bəzi əsərlər uşaqlar arasında nağıl kimi tanınsa da, xalq yaradıcılığı deyil, konkret yazıçının əsəridir. Onların mətnləri müəllifə məxsusdur, ona görə də burada yalnız qısa məlumat veririk.

Nağılı uşağa necə oxumalı: yaşa görə cədvəl

Amerika Pediatriya Akademiyası 2014-cü ildə həkimlərə tövsiyə edib ki, valideynləri uşağa körpəlikdən başlayaraq kitab oxumağa həvəsləndirsinlər. Aşağıdakı cədvəl rəsmi norma deyil, nağılların uzunluğu və mövzusuna görə hazırlanmış praktik bələdçidir.

Qorxulu səhnələr. Div, ögey ana, canavar kimi obrazlar kiçik uşağı qorxuda bilər. 2–4 yaşda bu səhnələri yumşaldaraq danışın və nağılı xoşbəxt sonluqla bitirin. Nağıldan sonra işığı birdən söndürməyin, bir neçə dəqiqə söhbət edin.

Ekran əvəzinə nağıl. Yatmazdan əvvəl planşet əvəzinə ucadan oxunan nağıl həm valideynlə ünsiyyət, həm də uşağın söz ehtiyatı üçün faydalıdır. Bu barədə uşaqlarda ekran vaxtı və yaşa görə tövsiyələr yazısında ətraflı danışmışıq. Nağıldan sonra kiçik bir oyun da etmək olar: uşaqlar üçün tapmacalar nağılın ritmini davam etdirir və düşünməyi öyrədir.

Tez-tez verilən suallar

Ən məşhur Azərbaycan nağılları hansılardır?

Ən çox tanınanlar Cırtdan, Tıq-tıq xanım, Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm, Məlikməmməd, Göyçək Fatma və Yaxşı ilə Yaman nağıllarıdır. Onların bir çoxu cizgi filmi və tamaşa kimi də səhnələşdirilib.

"Qaraca qız" xalq nağılıdır?

Xeyr. "Qaraca qız" Süleyman Sani Axundovun "Qorxulu nağıllar" silsiləsinə daxil olan müəllif hekayəsidir. Onu xalq nağılları ilə bir sırada saymaq düzgün deyil.

Azərbaycan nağılları neçə növə bölünür?

Əsasən üç növə: heyvanlar haqqında, sehrli və məişət nağılları. Uşaqlar üçün qısa, təkrarlanan ifadəli nağıllar isə çox vaxt ayrıca qrup kimi verilir.

Uşağa nağıl hansı yaşdan oxunmalıdır?

Pediatrlar körpəlikdən oxumağı tövsiyə edir. 2–4 yaşda qısa, təkrarlanan nağıllar, 6 yaşdan sonra isə Məlikməmməd kimi uzun sehrli nağıllar daha uyğundur.

Azərbaycan nağılları harada toplanıb?

İlk yazılı nümunələr XIX əsrin sonunda Tiflisdə çıxan toplularda dərc olunub. Sonralar 1935 və 1955-ci illərdə toplular çıxıb, 2001–2006-cı illərdə isə beşcildlik "Azərbaycan nağılları" nəşr olunub.

Mənbə: Wikipedia: Azerbaijani fairy tales, Filologiya məsələləri jurnalı (N. Cəfərova), Romi.hr: S.S.Axundov və "Qaraca qız", Wikipedia: Abdulla Şaiq, Contemporary Pediatrics (AAP tövsiyəsi). Nağılların məzmunu redaksiyanın öz sözləri ilə qısa nəql olunub.