Azərbaycan dilində 10 əsas durğu işarəsi var: nöqtə, vergül, nöqtəli vergül, iki nöqtə, sual, nida, üç nöqtə, tire, mötərizə və dırnaq. Onlar danışıqdakı fasiləni, intonasiyanı və mənanı yazıda göstərir. Defis isə durğu işarəsi deyil, sözün daxilində işlənən orfoqrafik işarədir. Aşağıda hər işarənin qaydası, nümunələri və ən çox edilən səhvlər cədvəli toplanıb.
Defis, böyük hərf və ixtisarların yazılışı Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 16 aprel tarixli 174 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları"nda tənzimlənir. Durğu işarələrinin işlənmə qaydaları isə sintaksis dərsliklərində və məktəb proqramında verilir: buraxılış və qəbul imtahanlarında, müəllimlərin işə qəbulu testlərində bu mövzu ayrıca yoxlanılır. Sözlərin düzgün yazılışı ilə bağlı ayrıca bələdçi üçün ən çox səhv yazılan sözlər cədvəlinə baxa bilərsiniz.
Durğu işarələri hansılardır: qısa cədvəl
| İşarə | Adı | Əsas vəzifəsi |
|---|---|---|
| . | Nöqtə | Nəqli və sakit əmr cümləsini bitirir, ixtisarlarda işlənir |
| , | Vergül | Həmcins üzvləri, xitabı, ara sözləri, mürəkkəb cümlənin hissələrini ayırır |
| ; | Nöqtəli vergül | Daxilində vergül olan geniş hissələri bir-birindən ayırır |
| : | İki nöqtə | Sadalamadan, izahdan və vasitəsiz nitqdən əvvəl qoyulur |
| ? | Sual işarəsi | Sual cümləsini bitirir |
| ! | Nida işarəsi | Hiss-həyəcan, çağırış və güclü əmr bildirir |
| ... | Üç nöqtə | Yarımçıq fikri, fasiləni, tərəddüdü göstərir |
| – | Tire | Mübtəda ilə xəbəri, ümumiləşdirici sözü, dialoqu, hüdudu göstərir |
| ( ) | Mötərizə | Əlavə izahı, tarixi, ixtisarın açılışını ayırır |
| " " | Dırnaq | Vasitəsiz nitqi, sitatı, qurum və əsər adlarını ayırır |
Vergül nə vaxt qoyulur: əsas hallar
Vergül ən çox işlənən və ən çox səhv salınan durğu işarəsidir. Onun qoyulduğu əsas hallar bunlardır:
- Bağlayıcısız həmcins üzvlər arasında: Bazardan alma, armud, heyva aldıq. Tək "və" bağlayıcısından əvvəl isə vergül qoyulmur: alma və armud.
- Təkrarlanan bağlayıcılarda (həm... həm də, nə... nə də, gah... gah da, ya... ya da): Həm oxuyur, həm də işləyir.
- Qarşılaşdırma bağlayıcılarından əvvəl (amma, ancaq, lakin, fəqət): Yağış yağırdı, amma biz yola düşdük.
- Xitabdan (müraciətdən) sonra və ya hər iki tərəfdən: Hörmətli müəllim, sualım var. Bilirsənmi, qardaşım, bu iş asan deyil.
- Ara sözlərdən sonra və ya hər iki tərəfdən (əlbəttə, şübhəsiz, yəqin, deyəsən, görünür, bəlkə, məncə, doğrusu, deməli, xülasə, birincisi, təəssüf ki): Əlbəttə, gələcəyik. Bu, məncə, ən doğru yoldur.
- "O" və "bu" əvəzlikləri mübtəda olduqda: O, sabah Gəncəyə gedir. Müqayisə edin: O kitab maraqlıdır (burada "o" təyindir, vergül qoyulmur).
- Söz-cümlə və nidalardan sonra: Bəli, sənədlər hazırdır. Xeyr, razı deyiləm. Ah, necə gözəldir!
- Əlavələri ayırmaq üçün: Sinif rəhbərimiz, Səbinə xanım, iclası açdı.
- Tabesiz mürəkkəb cümlənin hissələri arasında: Zəng çalındı, uşaqlar sinfə daxil oldu.
- Tabeli mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümlə arasında: Bilirəm ki, imtahan çətin olacaq. Əgər vaxtında gəlsən, birlikdə gedərik. Kim çox oxuyarsa, o çox bilər.
- Vasitəsiz nitqdən sonra, müəllif sözlərindən əvvəl (tire ilə birlikdə): "Sabah görüşərik", – dedi dostum.
- Təkrar sözlər arasında (məna gücləndirildikdə): Gəl, gəl, qorxma.
Yadda saxlamaq üçün qısa qayda: vergül danışıqdakı kiçik fasiləni göstərir. Cümləni ucadan oxuyanda səsiniz harada qısa dayanırsa, orada çox vaxt vergül lazımdır. Lakin "və", "ilə", "həm də" kimi tək bağlayıcılardan əvvəl fasilə olsa belə, vergül qoyulmur.
Nöqtə, sual və nida işarəsi qaydaları
Nöqtə
Nöqtə nəqli cümlənin və sakit tələffüz olunan əmr cümləsinin sonunda qoyulur: Dərs saat doqquzda başlayır. Qapını bağla. Nöqtə "və s.", "səh.", "prof." kimi qısaltmalarda və rəqəmlə yazılan tarixlərdə də işlənir: 01.11.2026. Başlıqların, şəkilaltı yazıların və siyahı bəndlərinin sonunda adətən nöqtə qoyulmur. Sıra sayını nöqtə ilə yazmaq ("5. sinif") Azərbaycan dili üçün düzgün deyil, bunun üçün defis işlənir: 5-ci sinif.
Sual işarəsi
Sual işarəsi birbaşa sual cümləsinin sonunda qoyulur: Sabah gələcəksən? Bu kitabı oxumusanmı? Cavab gözlənilməyən ritorik suallarda da işlənir: Vətəni sevməyən adam olarmı? Dolayı sualda isə cümlə nəqli olduğu üçün sonunda nöqtə qoyulur: Soruşdu ki, nə vaxt qayıdacağam.
Nida işarəsi
Nida işarəsi güclü hiss-həyəcan, çağırış, təbrik və qəti əmr bildirən cümlənin sonunda qoyulur: Nə gözəl gündür! Yaşasın Azərbaycan! Dayan! Həyəcanlı sual üçün "?!" birləşməsi işlənə bilər: Sən hələ də burdasan?! Rəsmi yazıda bir neçə nida işarəsi ("!!!") yazmaq məsləhət görülmür.
Nöqtəli vergül, iki nöqtə və üç nöqtə
Nöqtəli vergül
Nöqtəli vergül tabesiz mürəkkəb cümlənin geniş hissələri arasında, xüsusən hissələrin içində artıq vergül olduqda qoyulur: Payızda yarpaqlar saralır, tökülür; günlər qısalır, havalar soyuyur. Rəsmi sənədlərdə sadalanan bəndlərin sonunda da işlənir, sonuncu bənd isə nöqtə ilə bitir.
İki nöqtə
İki nöqtə üç əsas halda qoyulur. Birincisi, ümumiləşdirici sözdən sonra həmcins üzvlər sadalandıqda: Çantada hər şey var idi: kitab, dəftər, qələm. İkincisi, müəllif sözlərindən sonra vasitəsiz nitq gəldikdə: Ana soruşdu: "Dərslərini hazırlamısan?" Üçüncüsü, tabesiz mürəkkəb cümlənin ikinci hissəsi birincinin səbəbini və ya izahını bildirdikdə: Yola çıxmadıq: körpü bağlı idi.
Üç nöqtə
Üç nöqtə yarımçıq qalan fikri, tərəddüdü, gözlənilməz fasiləni göstərir: Mən sənə demək istəyirdim ki... Sitatdan bir hissə buraxıldıqda da işlənir. Bu işarə həmişə üç nöqtədən ibarətdir: iki və ya beş nöqtə yazmaq səhvdir. Sual və nida ilə birlikdə "?.." və "!.." şəklində yazılır: Doğrudanmı?..
Tire və defis: fərqi nədir
Tire (–) uzun xəttdir, durğu işarəsidir və cümlədə hər iki tərəfdən boşluqla yazılır. Defis (-) qısa xəttdir, sözün daxilində boşluqsuz yazılır və orfoqrafiya qaydalarına aiddir. Kompüterdə hər ikisini eyni "-" düyməsi ilə yazmaq ən geniş yayılmış səhvdir.
Tire qoyulur: mübtəda ilə xəbər isimlə ifadə olunduqda (Bakı – Azərbaycanın paytaxtıdır; Oxumaq – öyrənmək deməkdir); həmcins üzvlərdən sonra ümumiləşdirici söz gəldikdə (Kitab, dəftər, qələm – hər şey hazır idi); dialoqda replikanın əvvəlində (– Haradasan?); vasitəsiz nitqdən sonra müəllif sözlərindən əvvəl; hüdud bildirəndə (1918–1920-ci illər, Bakı–Tbilisi qatarı, 09:00–18:00). Hüdud bildirən tire boşluqsuz yazılır.
Defis qoyulur: qoşa və təkrar sözlərdə (ata-ana, qohum-əqrəba, gec-tez, tez-tez, yavaş-yavaş); rəqəmdən sonra gələn şəkilçidə (5-ci, 2026-cı il, 10-a qədər, 17-si); böyük hərfli ixtisarlardan sonra gələn şəkilçidə (BMT-nin, UNESCO-nun); "anti" ünsürü xüsusi adla işləndikdə (anti-Azərbaycan); təkrarlanan nidalarda (bəh-bəh, ha-ha-ha); sözü sətirdən-sətrə keçirəndə.
| Əlamət | Tire (–) | Defis (-) |
|---|---|---|
| Növü | Durğu işarəsi | Orfoqrafik işarə |
| Uzunluğu | Uzun xətt | Qısa xətt |
| Boşluq | Cümlədə iki tərəfdən boşluq | Boşluqsuz |
| Harada | Sözlər və cümlə hissələri arasında | Söz daxilində, rəqəm və ixtisarla şəkilçi arasında |
| Nümunə | Vətən – müqəddəsdir | ata-ana, 3-cü, BMT-nin |
Dırnaq və mötərizə necə işlənir
Dırnaq vasitəsiz nitqi və sitatı ayırır: Müəllim dedi: "Sabah test yazacağıq!" Qurum, müəssisə, qəzet, jurnal, əsər və film adları da dırnaqda yazılır: "Xalq qəzeti", "Leyli və Məcnun" operası, "Azərsu" ASC. Orfoqrafiya normalarına görə orden və medal adları dırnaqda verilir və yalnız birinci sözü böyük hərflə yazılır: "Vətənə xidmətə görə" ordeni. Dırnaqdakı ada şəkilçi dırnaqdan sonra bitişik artırılır: "Azərsu"nun. Türkiyə türkcəsində olduğu kimi apostrof ("Azərsu'nun", "Bakı'da") işlətmək Azərbaycan dilinin qaydasına uyğun deyil. Dırnaq söz məcazi və ya istehza ilə işləndikdə də qoyulur: Bu "kömək" bizə baha başa gəldi.
Mötərizə cümləyə əlavə edilən izahı, tarixi, ixtisarın açılışını və ya qeydi ayırır: Nizami Gəncəvi (1141–1209) "Xəmsə"nin müəllifidir. Mötərizədəki hissə cümlədən çıxarılsa da, əsas fikir pozulmamalıdır. Mötərizə cümlənin içindədirsə, nöqtə mötərizədən sonra qoyulur. Rəsmi sənədlərdə bəndlərin nömrələnməsində də işlənir: 1), 2), 3).
Ən çox edilən durğu səhvləri: doğru və yanlış
Aşağıdakı cədvəldə məktəb inşalarında, sosial şəbəkə yazılarında və rəsmi məktublarda ən çox rast gəlinən səhvlər toplanıb. Ərizə, motivasiya məktubu və ya CV yazarkən bu səhvlər xüsusilə pis təəssürat yaradır.
| Yanlış | Doğru | Qayda |
|---|---|---|
| O kitab oxuyur. | O, kitab oxuyur. | "O" mübtədadırsa, vergül qoyulur |
| Bilirəm ki sən haqlısan. | Bilirəm ki, sən haqlısan. | "ki"-dən sonra vergül |
| Salam Əli! | Salam, Əli! | Xitab vergüllə ayrılır |
| Əlbəttə gələcəyəm. | Əlbəttə, gələcəyəm. | Ara söz vergüllə ayrılır |
| Alma, armud, və ərik | Alma, armud və ərik | Tək "və"-dən əvvəl vergül qoyulmur |
| Gec gəldi amma işini bitirdi. | Gec gəldi, amma işini bitirdi. | Qarşılaşdırma bağlayıcısından əvvəl vergül |
| Soruşdu ki, nə vaxt gələcəyəm? | Soruşdu ki, nə vaxt gələcəyəm. | Dolayı sual nöqtə ilə bitir |
| Bakı - Azərbaycanın paytaxtıdır. | Bakı – Azərbaycanın paytaxtıdır. | Burada defis yox, tire lazımdır |
| ata - ana, tez - tez | ata-ana, tez-tez | Defis boşluqsuz yazılır |
| 5. sinif, 5ci sinif | 5-ci sinif | Rəqəmdən sonra şəkilçi defislə |
| BMT'nin, ASAN'da | BMT-nin, ASAN-da | Apostrof yox, defis |
| Gözlə.. | Gözlə... | Üç nöqtə həmişə üç nöqtədir |
| Nə vaxt gələcəksən!!! | Nə vaxt gələcəksən?! | Həyəcanlı sual "?!" ilə |
Durğu işarələri ilə bağlı tapşırıqlar Azərbaycan dili testlərində müntəzəm yer alır. Ona görə buraxılış imtahanlarına hazırlaşan şagirdlər üçün bu cədvəldəki nümunələri əzbərləmək faydalıdır.
Tez-tez verilən suallar
"Və"-dən əvvəl vergül qoyulurmu?
Xeyr. Həmcins üzvlər arasında tək "və" bağlayıcısı varsa, ondan əvvəl vergül qoyulmur: kitab, dəftər və qələm. Yalnız "və" iki müstəqil cümləni bağladıqda və cümlə çox uzun olduqda bəzən vergül işlənir.
"Ki"-dən sonra vergül lazımdırmı?
Bəli. "Ki" bağlayıcısı baş cümlə ilə budaq cümləni bağlayanda ondan sonra vergül qoyulur: Eşitdim ki, imtahan təxirə salınıb. "Ki" ayrıca yazılır, sözə bitişik yazılmır.
Tire ilə defisin fərqi nədir?
Tire uzun xətdir, durğu işarəsidir və cümlədə iki tərəfdən boşluqla yazılır: Bakı – paytaxtdır. Defis qısa xətdir, söz daxilində boşluqsuz yazılır: ata-ana, 2-ci, BMT-nin.
Klaviaturada tire necə yazılır?
Windows-da Alt düyməsini basıb rəqəm klaviaturasında 0150 yığın. Mac-da Option və "-" düymələrini birlikdə basın. Word iki tərəfi boşluqlu "-" işarəsini çox vaxt avtomatik tireyə çevirir. Telefonda "-" düyməsini basıb saxlayanda tire variantı çıxır.
Durğu işarələri üçün rəsmi qayda sənədi varmı?
Nazirlər Kabinetinin 2019-cu ildə təsdiqlədiyi "Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları" defis, böyük hərf, ixtisar və sətirdən-sətrə keçirmə qaydalarını müəyyən edir. Vergül, tire, iki nöqtə və digər durğu işarələrinin qaydaları isə Azərbaycan dili dərsliklərində və sintaksis qrammatikalarında verilir.
Mənbə: Report.az – Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları, Nazirlər Kabineti – Orfoqrafiya Normalarında dəyişiklik (2020), Tərcümə Mərkəzi – Orfoqrafiya lüğəti, ARTİ – MİQ qiymətləndirmə çərçivəsi 2026
Şərhlər