Yanıltmac – eyni və ya oxşar səslərin bir cümlədə dalbadal təkrarlandığı, sürətlə deyiləndə dili “dolaşdıran” xalq söz oyunudur. Bu səhifədə 90 yanıltmac toplanıb: 43 xalq yanıltmacı və redaksiyamızın yazdığı 47 yeni yanıltmac. Hər nümunənin sonunda mənşəyi göstərilib: (xalq) və ya (yeni).
Xalq yanıltmaclarının əksəriyyəti professor Ramazan Qafarlının toplayıb tərtib etdiyi “Azərbaycan uşaq folkloru” kitabından (Bakı, “Ağrıdağ”, 2011), bir neçəsi isə Vikimənbənin “Yanıltmaclar” səhifəsindəki variantlardan götürülüb; şivə formaları ədəbi dilə uyğunlaşdırılıb. Söz oyunlarını sevən uşaqlar üçün cavabları ilə tapmacalar da hazırlamışıq.
Uşaqlar üçün asan yanıltmaclar · Çətin yanıltmaclar · “R” səsi üçün yanıltmaclar · “Ş” və “s” səsləri üçün yanıltmaclar · “Q” və “k” səsləri üçün yanıltmaclar · Qısa yanıltmaclar · Uzun yanıltmaclar · Nitqə faydası · Oyunlar
Yanıltmac nədir?
Folklorşünas Ramazan Qafarlı yanıltmacı uşaq folklorunun söz oyunlarında ən çox işlənən janrı adlandırır. Onun fikrincə, yanıltmac səslərin, sözlərin və söz birləşmələrinin bir cümlə daxilində müxtəlif formalarda təkrarlanmasından yaranır, uşaqların düzgün tələffüz vərdişinə yiyələnməsində və söz ehtiyatının artmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Yanıltmaclar həm nəsrlə, həm də nəzmlə qurulur və canlı xalq dilinin incəliklərini əks etdirir.
Yanıltmacın iki əsas əlaməti var: oxşar səs birləşmələrinin cümlə boyu bir-birini izləməsi (“çil bildirçin – bildirçinləşək”) və eyni cümlənin kiçik dəyişikliklərlə təkrar düzülməsi (“Atı qov, iti tut, iti qov, atı tut”). Tapmacadan fərqli olaraq, burada cavab axtarılmır – oyunun mahiyyəti səhvsiz və sürətli deməkdir. Atalar sözü kimi qısa və yaddaqalan olsa da, yanıltmac nəsihət yox, nitq məşqi məqsədi daşıyır; xalq müdrikliyini sevənlər atalar sözləri və mənaları toplusuna da baxa bilər.
Uşaqlar üçün asan yanıltmaclar
Bu qrupdakı yanıltmaclar qısa, ritmik və tanış sözlərdən ibarətdir – 4–6 yaşlı uşaqlarla başlamaq üçün uyğundur. Əvvəlcə yavaş, sonra bir az sürətlə deyin.
- Atı qov, iti tut, iti qov, atı tut. (xalq)
- Ağ balqabaq, boz balqabaq; boz balqabaq, ağ balqabaq. (xalq)
- Bağa bax, baxçaya bax, bax bağa, bax çaya. (xalq)
- Cüt cücə, cüt-cüt cücə, üç cüt cücə. (xalq)
- Getdim, gördüm: bir taxçada bal, bir taxçada qıl, bir taxçada zil. Balı uddum, qılı diddim, zili atdım. (xalq)
- Atəş aşı bişirər, od bozbaşı bişirər. (xalq)
- Gül güllükdə, kül küllükdə. (xalq)
- Balaca Bəhruz böyük bulkanı bölür, böyük bulkanı balaca Bəhruz bölür. (yeni)
- Nənəm nanə dərir, dərdiyi nanəni nənəm nəlbəkiyə düzür. (yeni)
- Dovşan dovğa dadmaz, dadsa da, dovğadan doymaz. (yeni)
- Ayı armud ayırır: ağ armudu ayıya, alaca armudu arıya. (yeni)
- Fərid fincana fındıq, Fəridə fincana fıstıq tökdü. (yeni)
- Tural topu tutdu, topu tutan Tural tozlandı. (yeni)
- Lalə lalə dərdi, dərdiyi lalələri Lalə ləyənə düzdü. (yeni)
- Bülbül bağda, bağ bülbüldə; bülbül bağa, bağ bülbülə bağlıdır. (yeni)
Çətin yanıltmaclar: böyüklər də yoxlasın
Bu nümunələrdə uzun şəkilçi zəncirləri və bir-birinə çox oxşayan hecalar var. Onları səhvsiz və ara vermədən demək böyüklər üçün də sınaqdır.
- Ey qəfəsdəki çil bildirçin qardaş, gəl səninlə çil bildirçinləşək: çil bildirçinləşsən də, çil bildirçinləşməyəcəyəm, çil bildirçinləşməsən də, çil bildirçinləşəcəyəm. (xalq)
- Cümə axşamı gələcəyəm sizə cüməaxşamlaşmağa: cüməaxşamlaşsan da, cüməaxşamlaşacağam, cüməaxşamlaşmasan da, cüməaxşamlaşacağam. (xalq)
- Ovladıqlarımı ovda ovladım, ovlamadıqlarımı ovda ovlamadım. (xalq)
- Arxın arxasından axtardığımı aradım; aradım, axtardım arxdan, arxasından. (xalq)
- Ala dana bala çəpişlə kəllələşdi. Kəllələşdiyindən çəpişin başı ala dananın başı ilə başlaşdı. Başlaşan başlar başabaş başlaşdı. (xalq)
- Bağa buğa girdi, buğa bağa girdi. Buğanı bağa bağladı, bağı buğaya bağladı, buğanın bağını bağa bağladı. (xalq)
- Siz bizim Azərbaycanlaşdırdıqlarımızdansınızmı, yoxsa Azərbaycanlaşdırmadıqlarımızdansınızmı? (xalq)
- Kitabxanaçı kitabları kitabxanalaşdırdı; kitabxanalaşdırılmış kitabları kitabxanalaşdırılmamış kitablardan kitabxanaçı özü ayırdı. (yeni)
- Telefonda telefonlaşanlarla telefonlaşdıq, telefonlaşmayanlarla telefonlaşa bilmədik. (yeni)
- Pəncərəçi Pərviz pəncərələri pərdələdi; pərdələnmiş pəncərəni pərdələnməmiş pəncərədən Pərviz pərdəsindən seçdi. (yeni)
- Dəftərlərimizi dəftərxanaya, dəftərxanadakı dəftərləri dəftərlərimizə dəyişdik. (yeni)
- Bu bağçanı bağçalaşdıranlardanmısınız, yoxsa bağçalaşdırmayanlardan? (yeni)
- Pendirli piroqları pendirsizləşdirdik, pendirsizləşdirdiyimiz piroqları yenidən pendirliləşdirə bilmədik. (yeni)
“R” səsi üçün yanıltmaclar
“R” səsi uşaqların ən gec mənimsədiyi səslərdən biridir. Bu yanıltmacları uşaq səsi ayrıca düzgün deməyi öyrəndikdən sonra, möhkəmləndirmə üçün istifadə edin.
- Bir bərbər o biri bərbərə dedi ki, bir bəri bax. (xalq)
- Aralarında aralıq alındı, alınan aralıq aralandı. (xalq)
- Qarmaqarışıqlıqda qara qarışqa qara qışqırıq qopartdı. (xalq)
- Qartal qalxar, dal sallanar; dal sallanar, qartal qalxar. (xalq)
- Rəssam Rəşad Rəhilənin rəsmini rənglədi, rənglənmiş rəsmi Rəhilə Rəşaddan aldı. (yeni)
- Arı arıya ara verdi, ara verən arı arını aradı. (yeni)
- Tural torpağı, Tərlan traktoru tərif edir; torpaq Turalın, traktor Tərlanın. (yeni)
- Bir bərbər, bir dərzi, bir dəmirçi: bərbər dərzini, dərzi dəmirçini, dəmirçi bərbəri gözlər. (yeni)
- Rəna rəfdən rəngli rezin götürdü, rəngli rezini Rəna rəfə qaytardı. (yeni)
- Darvazanın dalında durna durur, durnanın dalında darvaza durur. (yeni)
- Bərk buran burdan burula-burula Bərdəyə buruldu. (yeni)
“Ş” və “s” səsləri üçün yanıltmaclar
Fısıltılı “s” və “ş” səsləri tez-tez bir-biri ilə qarışdırılır. Aşağıdakı nümunələr bu iki səsi yan-yana işlətdiyi üçün fərqi eşitməyə və dildə hiss etməyə kömək edir.
- Ay axsaq aşpaz Həsən şah, aşpazlar aş bişirir, sən də gəl aş bişir, ay axsaq aşpaz Həsən şah! (xalq)
- Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da az asmış. (xalq)
- Acmışam, sac asmışam, bilməmişəm, küllənməmiş yaş asmışam. (xalq)
- Bazarda nə ucuz? Mis ucuz, küncüt ucuz, duz ucuz. Bu mis nə pis imiş, bu mis Kaşan misi imiş. (xalq)
- Selpo sədri Sərvinaz səpinçinin saxsı su sənəyini salıb suya sındırdı. (xalq)
- İynəni sarı sapla sapla, dümsarı sapla, sapsarı sapla sapla. (xalq)
- Şamil şüşəni şüşəbəndə, Şahin şüşəni şkafa qoydu: şüşəbənddəki şüşə Şamilin, şkafdakı şüşə Şahinindir. (yeni)
- Səbinə səsə səs verdi, Sənan səsə səs verdi; Səbinənin səsini Sənan, Sənanın səsini Səbinə seçdi. (yeni)
- Şeş-beş oynayan Şəmsi şeş atdı, şeşi beşə dönən Şəmsi beş-beş atdı. (yeni)
- Şirin şərbəti şüşəyə süzdü, süzülmüş şərbəti Şirin şüşədən süzdü. (yeni)
- Sarı sərçə sərin səhərdə səs salır, sərin səhərdə sərçə səsi sevinc saçır. (yeni)
- Şəkili Şəmsiyyə şəkərbura bişirir, şəkərburanı şəkərsiz bişirsə də, şirin bişirir. (yeni)
- Saatsaz Sabir səhər saat səkkizdə səkkiz saatı sazladı. (yeni)
“Q” və “k” səsləri üçün yanıltmaclar
“Q” dilin arxa hissəsi ilə, “k” isə bir az irəlidə yaranır. Bu fərqi tutmaq üçün yanıltmacları əvvəlcə hecalara bölərək deyin.
- Ay qılquyruq qırqovul, gəl bu kola gir, qılquyruq qırqovul! (xalq)
- Ay ağ qılquyruq qırqovul, qara qılquyruq qırqovulu gördünmü? (xalq)
- Qırx küp, qırxının da qulpu qırıq küp. (xalq)
- Qara qaranı qarayla qaraladı, qaralanan qara qaradan qaralandı. (xalq)
- Qalada qalan qalada qaldı, qalan qalanla qalada qaldı. (xalq)
- Qurd quzuya, quzu qurda, quzu quzuya, qurd qurda, qurd qurdun quzusuna, quzu quzunun qurduna quyu qazdı. (xalq)
- Dəyirmana girdi köpək, dəyirmançı vurdu kötək; həm kötək yedi köpək, həm kəpək yedi köpək. (xalq)
- Qalayçı Qasım qardaş qazanı qalaylaya-qalaylaya qaldırıb qoyur. (xalq)
- Qarğa qayaya qondu, qaya qarğanı qorudu, qorunan qarğa qayadan qalxdı. (yeni)
- Kənddə kəklik, kənarda keçi: kəklik kəkliyə, keçi keçiyə kömək etdi. (yeni)
- Qızılgül qızıldır, qızıl qızılgül deyil; qızılgülün qızılı qızıldan qızıldır. (yeni)
- Kiçik Kamil kökəni kəsik-kəsik kəsdi, kəsik kökələri Kamil kasaya qoydu. (yeni)
- Quş quşa qoşuldu, quşlar qoşa uçdu, qoşa uçan quşlar qışa qədər qoşa qaldı. (yeni)
- Kərim kərpic kəsir, Kərəm kəpək ələyir; kəpəkli Kərəm kərpicli Kərimə kömək edir. (yeni)
- Qoca qaz qanad çaldı, qanad çalan qoca qaz qamışlığa qaçdı. (yeni)
Qısa yanıltmaclar: bir nəfəsə
Bir cümləlik yanıltmaclar dərs arasında, yolda və ya növbə gözləyərkən oynamaq üçün idealdır. Məqsəd – üç dəfə ardıcıl, səhvsiz demək.
- Göy cöngə, gömgöy cöngə, dümgöy cöngə. (xalq)
- Həlim aşı toxmaqlansa yaxşıdır, toxmaqlanmasa? (xalq)
- Çatı gətir, çayda tay çataq. (xalq)
- Bala banda bala balaban çaldı. (xalq)
- Qat ipək, qatlanmış ipək; çil ipək, çillənmiş ipək. (xalq)
- Yetişmiş yemişi yetim yemiş. (xalq)
- Mollanı əmmamələməli, əmmamələməməlimi? (xalq)
- Dadaş dayı dəyirmanın dalında dalay-dalay deyə-deyə durdu. (xalq)
- Dəvə dəvəyə dəyməz, dəysə də, dəvə deyil. (yeni)
- Göl gülə, gül gölə güldü. (yeni)
- Tülkü tükünü tökdü, tökülən tük tülkünün tükü. (yeni)
- Çay çaydana, çaydan çaya. (yeni)
- Ballı bulka, bulkalı bal. (yeni)
- Dələ dalda, dal dələdə. (yeni)
Uzun yanıltmaclar: kiçik hekayələr
Uzun yanıltmaclar əslində kiçik əhvalatlardır. Onları həm yaddaş, həm də nəfəs məşqi kimi işlədin: hər cümlədən sonra qısa nəfəs alın.
- Getdim, gördüm bir dərədə bir bərbər bir bərbəri bər-bər bəyirdir. Dedim: “Ay bərbər, nə üçün sən bərbər bu bərbəri bər-bər bəyirdirsən?” Dedi: “Bu bərbərin atası bərbər mən bərbərin atası bərbəri bər-bər bəyirtdiyi üçün mən bərbər də bu bərbəri bər-bər bəyirdirəm.” (xalq)
- Getdim, gördüm bir dərədə yeddi qara, qaşqa, səkil, təpəl çəpiş otlayır. Dedim: “Ey yeddi qara, qaşqa, səkil, təpəl çəpiş, niyə bizim yeddi qara, qaşqa, səkil, təpəl çəpişin yerini otlayırsınız?” (xalq)
- Səkinə səhər saat səkkizdə su sənəyini suya salıb sındırdı. Sənəyini Səkinə sınıqçıya saldırdı. Səkinə sınıqçıya söylədi: “Sən sağ ol, sənəyim salamat, sınıqçı!” (xalq)
- Səhər-səhər Səməd səbətə səkkiz sarı sərçə sığışdırdı. Səbətdəki səkkiz sarı sərçə Səmədə səsləndi: “Səməd, səkkiz sarı sərçəni səbətə sığışdırmaq olar, səbəti səkkiz sarı sərçəyə sığışdırmaq olmaz!” (yeni)
- Dəmirçi Dəmir dəmir döyür, Dəmirin dədəsi də dəmir döyərdi. Dəmirin döydüyü dəmirdən dəhrə, dədəsinin döydüyü dəmirdən darvaza düzəldi. Dəhrəni də, darvazanı da Dəmir dədəsinin dəmirxanasında düzəltdi. (yeni)
- Qonşumuz Qurban qapıya qırx qovun qoydu. Qırx qovunun qırxıncısı qırıldı. Qurban qırıq qovunu qaba qoydu, qırıqsız qovunları qonşulara qızmar günortada payladı. (yeni)
- Bulvarda Bəhram baba balıq tutur. Bəhram babanın tutduğu balığı balaca Bəhram bəyənmir, balaca Bəhramın bəyənmədiyi balığı Bəhram baba dənizə buraxır. Buraxılan balıq da Bəhramları bəyənmir. (yeni)
- Tarlada traktor, traktorda Tərlan, Tərlanın tərkində torba-torba toxum. Tərlan toxumu torpağa, torpaq toxumu tumurcuğa, tumurcuq tarlanı yaşıla tutdu. (yeni)
- Məktəbimizin müdiri Məmməd müəllim məktəbə maşınla, müəllimə Mehriban metro ilə, məktəbli Murad isə məmnun-məmnun piyada gəlir. Murad Məmməd müəllimə də, Mehriban müəlliməyə də deyir: “Məktəbə maşınsız, metrosuz gəlmək mənə məqbuldur!” (yeni)
Yanıltmacın nitq inkişafına faydası: loqoped tövsiyələri
Yanıltmac yalnız əyləncə deyil. ASHA (Amerika Nitq-Dil-Eşitmə Assosiasiyası) sertifikatlı loqoped Kevin Stuckey “Super Duper” nəşrinin materialında yazır ki, nitq terapevtləri yanıltmacdan yeni öyrənilmiş səsi möhkəmləndirmək, cümlənin uzunluğunu artırmaq və uşağın öz nitqinə nəzarət bacarığını inkişaf etdirmək üçün istifadə edirlər. Bundan başqa, yanıltmaclar eşitmə diqqəti, söz ehtiyatı, nitqin axıcılığı və nəfəs dəstəyi üzərində iş üçün də yararlıdır.
| Addım | Nə etməli |
|---|---|
| 1. Dinləmə | Böyük yanıltmacı yavaş deyir, məşq edilən səsi bir az vurğulayır. |
| 2. Səsi tapmaq | Uşaqla birlikdə həmin səsin olduğu sözləri müəyyənləşdirin. |
| 3. Ayrı-ayrı sözlər | Uşaq bu sözləri tək-tək, düzgün tələffüzlə deyir. |
| 4. Sətir-sətir | Yanıltmacı hissə-hissə böyükdən sonra təkrar edir və ya birlikdə xorla deyirsiniz. |
| 5. Sürət | Dəqiqlik artdıqca hər təkrarda tempi bir az artırın; məqsəd sözləri “dolaşdırmamaqdır”. |
ASHA-nın məlumatına görə, uşaqların çoxu 4 yaşa qədər səslərin demək olar hamısını düzgün deyir, lakin bu yaşda “s”, “ş”, “ç”, “c”, “l” və “r” kimi səslərdə səhvlər hələ normal sayılır (bu bölgü ingilis dili üzrə müşahidələrə əsaslanır). Kiçik yaşda səsləri səhv demək təbiidir; narahatlıq o zaman yaranır ki, səhvlər uşaq böyüdükcə davam edir və ya onun nitqi başqaları üçün anlaşılmaz olur. Belə hallarda loqopedə müraciət etmək və eşitməni yoxlatmaq tövsiyə olunur.
Bir neçə praktik qayda: yanıltmacı uşaq səsi tək halda deyə bildikdən sonra tətbiq edin, gündə 5–10 dəqiqəlik qısa məşqlər uzun dərslərdən səmərəlidir, səhvə gülməyin, uğuru tərifləyin. Kəkələmə müşahidə olunan uşaqlarda yanıltmacı sürət yarışına çevirməyin – burada məqsəd sakit və ritmik nitqdir, məşqləri mütəxəssislə razılaşdırın.
Yanıltmac oyunları: ailədə və sinifdə oyun formaları
Eyni yanıltmacı müxtəlif oyun qaydaları ilə təkrar etmək uşağın marağını itirməməsinə kömək edir. Aşağıdakı formaları evdə, bağçada və ya Azərbaycan dili dərsində tətbiq etmək olar.
| Oyun | Necə oynanır | Yaş | Nəyi inkişaf etdirir |
|---|---|---|---|
| Üç dəfə ardıcıl | Yanıltmacı ara vermədən üç dəfə səhvsiz demək lazımdır. | 5+ | Tələffüz, diqqət |
| Sürət pilləkəni | Hər təkrarda temp bir pillə artır; səhv edən bir pillə geri qayıdır. | 6+ | Artikulyasiya, özünü yoxlama |
| Səhvi tap | Böyük yanıltmacı qəsdən bir səs səhv deyir, uşaq səhvi tapır. | 4+ | Fonematik eşitmə |
| Pıçıltı zənciri | Yanıltmac qulaqdan-qulağa pıçıltı ilə ötürülür, sonuncu oyunçu ucadan deyir. | 6+ | Eşitmə yaddaşı |
| Estafet | Hər oyunçu yanıltmacın bir hissəsini deyir, növbəti davam etdirir. | 7+ | Ritm, komanda işi |
| Öz yanıltmacını qur | Bir səs seçilir (məsələn, “q”) və uşaqlar həmin səslə başlayan sözlərdən yeni yanıltmac düzəldir. | 8+ | Söz ehtiyatı, yaradıcılıq |
Tez-tez verilən suallar
Yanıltmac nədir?
Yanıltmac oxşar səslərin və sözlərin bir cümlədə tez-tez təkrarlandığı, sürətlə deyilməsi çətin olan qısa söz oyunudur. Azərbaycan uşaq folklorunun ən geniş yayılmış janrlarından biridir.
Uşaqlar neçə yaşdan yanıltmac deyə bilər?
Qısa və ritmik yanıltmaclarla 4–5 yaşdan başlamaq olar. Kiçik yaşda bəzi səslərin səhv deyilməsi normaldır, ona görə də əvvəlcə yavaş tempdə, oyun şəklində məşq edin.
Ən çətin Azərbaycan yanıltmacı hansıdır?
Ən çətinləri uzun şəkilçi zəncirləri olanlardır: “çil bildirçinləşək”, “cüməaxşamlaşmağa” və “Azərbaycanlaşdırdıqlarımızdansınızmı” kimi nümunələri səhvsiz demək böyüklər üçün də asan deyil.
“R” səsini deyə bilməyən uşağa yanıltmac kömək edirmi?
Yanıltmac yeni öyrənilmiş səsi möhkəmləndirməyə kömək edir, amma səsin özünü qoymağı əvəz etmir. Uşaq böyüdükcə “r” səsini deyə bilmirsə, loqopedə müraciət edin.
Yanıltmacı tez öyrənmək üçün nə etmək lazımdır?
Əvvəlcə mətni hissələrə bölün, hər hissəni yavaş və aydın deyin, sonra birləşdirin. Sürəti yalnız səhvsiz deməyə başladıqdan sonra artırın.
Mənbə: Ramazan Qafarlı, “Azərbaycan uşaq folkloru” (2011), Vikimənbə: Yanıltmaclar, ASHA: Speech Sound Disorders, Super Duper Handy Handouts: Tongue Twisters as a Therapy Tool
Şərhlər