Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) 2019-cu il təlimatında 2 yaşadək (1 yaşadək və 1 yaşlı) uşaqlar üçün ekran vaxtını tövsiyə etmir, 2–4 yaşlı uşaqlar üçün isə passiv ekran vaxtının gündə 1 saatdan çox olmamasını, daha az olmasının daha yaxşı olduğunu bildirir. Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) 18 aydan kiçik uşaqlara video-zəng istisna olmaqla ekran göstərməməyi, 2–5 yaşda gündə təxminən 1 saat keyfiyyətli məzmunla kifayətlənməyi, 6 yaşdan yuxarı uşaqlar üçün isə sabit saat əvəzinə ailə media planı qurmağı tövsiyə edir. Yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl ekranı söndürmək, yataq otağını və yemək masasını ekransız saxlamaq, uşaqla birgə izləmək və valideynin özünün nümunə olması əsas qaydalardır. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Uşaqlar üçün yaşa görə ekran vaxtı nə qədər olmalıdır?
Qısa cavab: 2 yaşadək mümkün qədər ekransız, 2–5 yaşda gündə 1 saatdan az, məktəb yaşında isə yuxu, dərs və hərəkəti sıxışdırmayan, ailə ilə razılaşdırılmış həcmdə. ÜST-nin təlimatı yalnız 5 yaşadək uşaqları əhatə edir, AAP isə yaş qruplarına görə ümumi istiqamət verir:
| Yaş | ÜST (2019) | AAP |
|---|---|---|
| 1 yaşadək | Ekran vaxtı tövsiyə olunmur | 18 aya qədər ekrandan çəkinmək; ailə ilə video-zəng istisnadır |
| 1 yaş | Passiv ekran vaxtı (TV, video, oyun) tövsiyə olunmur | 18–24 ay: ekran tətbiq olunursa, yalnız keyfiyyətli məzmun və valideynlə birgə |
| 2 yaş | Gündə 1 saatdan çox olmamalı, az olsa daha yaxşı | 2–5 yaş: gündə 1 saat və ya daha az keyfiyyətli məzmun |
| 3–4 yaş | Gündə 1 saatdan çox olmamalı, az olsa daha yaxşı | Eyni; mümkün olduqca birgə izləmə |
| 6–12 yaş | Konkret limit verilmir | Ailə media planı; yuxu, gündə ən azı 1 saat fiziki fəaliyyət və ailə vaxtı qorunmalı |
| 13–18 yaş | Konkret limit verilmir | Ailə media planı, məxfilik və sosial şəbəkə qaydalarının birgə müzakirəsi |
Nəzərə alın ki, AAP 2026-cı ilin yanvarında "Digital Ecosystems, Children, and Adolescents" adlı yeni siyasət bəyanatı dərc edib. Yeni sənəd diqqəti saat limitlərindən çox məzmunun keyfiyyətinə, ekranın nəyi sıxışdırdığına, uşağın özünü idarə etməsinə və ailədaxili ünsiyyətə ("5C" yanaşması) yönəldir. Yuxarıdakı yaş göstəriciləri isə AAP-nin 2016-cı il tövsiyələridir və valideynlər üçün praktik istiqamət kimi geniş istifadə olunur.
Ekran vaxtı uşağın yuxusuna necə təsir edir?
Gecə ekran istifadəsi yuxuya getməyi gecikdirə və yuxu müddətini azalda bilər, ona görə AAP yatmazdan ən azı 1 saat əvvəl ekranı söndürməyi tövsiyə edir. NHS-in uşaq sağlamlığı portalı (Healthier Together) da eyni məsləhəti verir və yataq otağında ekran saxlamamağı, ekranın beyni oyaq saxladığını vurğulayır.
- Mavi işıq – AAP-nin valideynlər üçün saytına görə planşet və telefonların qısa dalğalı mavi işığı melatonin hormonuna digər işıqlardan daha çox təsir edir və beyni "hələ gündüzdür" kimi aldada bilər. Eyni zamanda, mavi işığın gözə zərər verdiyinə dair sübut yoxdur. Gecə rejimi filtri faydalı ola bilər, lakin ekranı tamamilə söndürməyi əvəz etmir.
- Məzmun da önəmlidir – AAP gec saatlarda, xüsusən zorakı oyun və videoların yuxunu poza biləcəyini qeyd edir.
- Yuxu normaları – ÜST 3–4 yaş üçün 10–13 saat yuxu tövsiyə edir; NHS Healthier Together-ə görə 5–11 yaşlı uşaqların çoxu gecə 9–11 saat yatmalıdır.
AAP uşaqların televizor, kompüter və smartfonla birlikdə yataq otağında yatmamasını tövsiyə edir. Telefonu gecə üçün yataq otağından kənarda, məsələn, dəhlizdə şarja qoymaq sadə həlldir.
Ekran vaxtı dərs uğuruna və diqqətə təsir edirmi?
Təsir ola bilər, lakin tədqiqatların nəticələri birmənalı deyil: əsas risk ekranın yuxu, ev tapşırığı və hərəkət vaxtını sıxışdırmasıdır. AAP-nin 2026-cı il bəyanatında rəqəmsal medianın uşağın yuxusunu, öyrənməsini, fiziki sağlamlığını və əhvalını poza biləcəyi bildirilir, eyni zamanda vaxtdan çox məzmuna və kontekstə baxmaq tövsiyə olunur.
Ehtiyatlı olmaq üçün səbəblər var: tədqiqatların çoxu əlaqə göstərir, səbəb-nəticə yox. Məsələn, diqqət problemi olan uşaq ekrana daha çox meyl edə bilər, yəni təsir hər iki istiqamətdə ola bilər. Təhsil məzmunu, valideynlə birgə izləmə və yaradıcı istifadə passiv baxışdan fərqli qiymətləndirilir. UNICEF də valideynlərə yalnız müddətə deyil, uşağın nəyə baxdığına və kiminlə ünsiyyət qurduğuna diqqət yetirməyi məsləhət görür. Praktik qayda: dərs hazırlığı zamanı telefon başqa otaqda olsun, bildirişlər söndürülsün.
Ekran uşağın gözünə necə təsir edir?
Uzun müddət ekrana baxmaq göz yorğunluğuna və quruluğuna səbəb ola bilər, çünki ekrana fokuslananda insan daha az göz qırpır. HealthyChildren.org Amerika Optometriya Assosiasiyasının "20-20-20" qaydasını xatırladır: hər 20 dəqiqədən bir ən azı 20 saniyə ərzində təxminən 6 metr (20 fut) uzaqlıqdakı əşyaya baxın. Açıq havada oyun vaxtının artırılması sağlam görmə inkişafına kömək edə bilər; yaxın məsafəli işlərin miopiyanı artırdığı fikri isə hələ tam sübut olunmayıb. Ətraflı məlumatı saytımızdakı "Uşaqlarda miopiya" məqaləsində tapa bilərsiniz.
Sosial şəbəkələr və yeniyetmələr: Azərbaycanda nə dəyişir?
Azərbaycanda 16 yaşadək uşaqların sosial şəbəkədə fərdi hesab aça bilməməsini nəzərdə tutan sənəd hazırda qanun layihəsidir və qüvvəyə minməyib. 2026-cı ilin iyununda Milli Məclisin saytında dərc olunan layihəyə görə:
- 16 yaşadək şəxslər yaş məhdudiyyəti tətbiq olunan platformalarda fərdi hesab yarada bilməyəcək;
- 16–18 yaş qrupu üçün hesab yalnız qanuni nümayəndənin (valideynin) razılığı ilə, "nəzarətli istifadə modeli" çərçivəsində açılacaq;
- JAMnews-un layihə mətninə istinadla yazdığına görə, qəbul edilərsə, qanun dərcindən 12 ay sonra qüvvəyə minəcək.
Ayrıca, 21 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən Ailə Forumunda elm və təhsil nazirinin müavini Firudin Qurbanov ümumtəhsil məktəblərində "TikTok" platformasına çıxışın məhdudlaşdırıldığını və zərərli məzmunlu təxminən 200 səhifəyə girişin bağlandığını açıqlayıb. Nazir müavini bu nəzarətin ailədə də davam etdirilməli olduğunu vurğulayıb. Layihənin son mətni və qüvvəyə minmə tarixi dəyişə bilər, ona görə rəsmi mənbələri izləyin.
Valideynlər üçün praktik ekran qaydaları
Ən təsirli yol uşaqla birlikdə hazırlanan və bütün ailəyə, o cümlədən valideynlərə şamil olunan ailə media planıdır. AAP-nin pulsuz "Family Media Plan" aləti bu planı hazırlamağa kömək edir. Plana bunları daxil edə bilərsiniz:
- Ekransız zonalar və vaxtlar – yataq otağı, yemək masası, dərs hazırlığı və yatmazdan əvvəlki 1 saat.
- Bir anda bir ekran – istifadə olunmayan televizoru və cihazları söndürün.
- Avtomatik oynatmanı və bildirişləri söndürün – AAP-yə görə bu funksiyalar uşağı ekranda daha uzun saxlamaq üçün hazırlanıb.
- Keyfiyyətli məzmun seçin – öyrədən, yaradıcılığı inkişaf etdirən, reklamı az və yaşa uyğun proqramlar.
- Birgə izləyin və oynayın – gördüklərini uşaqla müzakirə edin, xüsusən kiçik yaşda.
- Alternativ təklif edin – kitab, açıq havada oyun, stolüstü oyunlar, idman; cihazları əl altında saxlamayın. UNICEF bəzən darıxmağın da faydalı olduğunu xatırladır.
- Nümunə olun – uşaq valideynin telefon vərdişlərini təkrarlayır.
- Planı yeniləyin – AAP planı hər tədris ilinin əvvəlində və tətillərdə yenidən nəzərdən keçirməyi məsləhət görür; nənə-babaya və dayəyə də qaydaları bildirin.
Valideyn nəzarəti alətləri (vaxt limiti, yükləmə və alış icazəsi, kontaktlar) əlavə dəstəkdir, lakin söhbəti əvəz etmir. Telefon seçimi və nəzarət tətbiqləri barədə saytımızdakı "Uşağa neçə yaşda telefon almalı" məqaləsinə baxın.
"Rəqəmsal asılılıq" əlamətləri və nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?
"Ekran asılılığı" ümumi tibbi diaqnoz deyil; ÜST-nin xəstəliklər təsnifatında (ICD-11) yalnız "oyun pozuntusu" (gaming disorder) ayrıca vəziyyət kimi tanınır. ÜST-yə görə bunun üçün oyun üzərində nəzarətin itirilməsi, oyunun digər fəaliyyətlərdən üstün tutulması və mənfi nəticələrə baxmayaraq davam etdirilməsi, adətən ən azı 12 ay ərzində müşahidə olunmalıdır; bu vəziyyət oyun oynayanların yalnız kiçik hissəsində rast gəlinir.
Valideynlərin diqqət etməli olduğu ümumi siqnallar:
- yuxu müntəzəm pozulur, səhər oyanmaq çətinləşir;
- qiymətlər düşür, ev tapşırıqları yarımçıq qalır;
- uşaq dostlarından, idmandan və əvvəlki hobbilərindən uzaqlaşır;
- məhdudiyyət zamanı güclü əsəbilik, aqressiya, istifadə müddətini gizlətmə;
- əhvalda uzunmüddətli dəyişiklik, qapanma, narahatlıq.
Bu əlamətlər bir neçə həftə davam edirsə, yuxu, məktəb və ailə münasibətlərinə təsir edirsə, pediatr və ya uşaq psixoloquna müraciət edin. AAP-nin yeni tövsiyələrində problemli istifadə zamanı diqqət çatışmazlığı və depressiya kimi səbəblərin də yoxlanılmasının vacibliyi qeyd olunur. Uşaq özünə zərər vermək barədə danışırsa, dərhal həkimə müraciət edin.
Tez-tez verilən suallar
Nənə ilə video-zəng körpə üçün ekran vaxtı sayılırmı?
AAP 18 aydan kiçik uşaqlar üçün ailə ilə video-zəngi istisna hesab edir, çünki bu, canlı, qarşılıqlı ünsiyyətdir. Passiv video izləmə isə tövsiyə olunmur.
Yatmazdan nə qədər əvvəl ekranı söndürmək lazımdır?
AAP və NHS Healthier Together ən azı 1 saat əvvəl ekranı söndürməyi tövsiyə edir. Cihazlar gecə yataq otağında qalmamalıdır.
Təhsil tətbiqləri də ekran vaxtına daxildirmi?
Bəli, lakin keyfiyyətli və yaşa uyğun məzmun passiv izləmədən daha faydalıdır. Kiçik uşaqlar üçün belə tətbiqlərdən valideynlə birlikdə istifadə etmək məsləhətdir.
Azərbaycanda 16 yaşadək uşaqlar üçün sosial şəbəkə qadağası qüvvədədirmi?
Xeyr. Oktyabr 2026 etibarilə bu, qanun layihəsidir. Qəbul olunarsa, layihəyə görə dərcindən 12 ay sonra qüvvəyə minəcək.
Mavi işıq filtri yuxu problemini həll edirmi?
Tam həll etmir. Filtr işığı azalda bilər, lakin oyadıcı məzmun və yuxu vaxtının azalması kimi təsirlər qalır, ona görə ekranı yatmazdan əvvəl söndürmək daha etibarlıdır.
Mənbə: ÜST – Sit less, play more (2019), HealthyChildren.org (AAP) – Where We Stand: Screen Time, Contemporary Pediatrics – AAP media use guidelines (2016), AAP – Child-friendly digital world (2026), HealthyChildren.org – AAP new media recommendations, HealthyChildren.org – Family Media Plan, HealthyChildren.org – Melatonin and children's sleep, HealthyChildren.org – Screen time and eyes, NHS Healthier Together – Healthy sleep, UNICEF – Tips for cutting down screen time, ÜST – Gaming disorder, Report.az (21.10.2026), Trend (21.10.2026), Azərbaycan müəllimi (10.06.2026), JAMnews (08.06.2026)
Şərhlər