İnşa – şagirdin verilmiş mövzu üzrə öz fikir və hisslərini plan əsasında, giriş, əsas hissə və nəticə ilə yazdığı yaradıcı yazı işidir. Bu səhifədə məktəblilər üçün 20 orijinal qısa inşa nümunəsi var: hər biri 80–150 söz, mövzular Payız və Qışdan Vətən, Ana, Qarabağ, Novruz və Texnologiyaya qədər. Aşağıda inşanın planı, sinfə görə həcm cədvəli və tipik səhvlər də verilib.
Nümunələrdən necə istifadə etməli? Pedaqogika üzrə elmlər doktoru Vaqif Qurbanovun qeyd etdiyi kimi, şagirdə inşanın özü yox, mövzusu verilir; hazır mətni köçürmək əslində ifadə yazmaqdır. Ona görə də bu inşaları quruluş və üslub nümunəsi kimi oxuyun, sonra öz müşahidə və xatirələrinizlə yeni mətn qurun.
İnşa planı · Həcm · Fəsillər · Vətən, Bakı və Qarabağ · Ana, ata və ailə · Müəllim, məktəb və kitab · Təbiət · Dostluq və Novruz · Gələcək peşəm və texnologiya · Səhvlər
İnşa necə yazılır: giriş, əsas hissə, nəticə
Klassik məktəb inşası üç hissədən ibarətdir. Hər hissənin öz vəzifəsi var və onların həcmi təxminən aşağıdakı nisbətdə olur.
| Hissə | Nə yazılır | Həcmdə payı | Nümunə cümlə |
|---|---|---|---|
| Giriş | Mövzu təqdim olunur, oxucunun marağı oyadılır, əsas fikir bir cümlə ilə bildirilir. | 15–20% (1 abzas) | “Sentyabr gələndə həyətimizdəki tut ağacının yarpaqları saralmağa başlayır.” |
| Əsas hissə | Əsas fikir faktlar, müşahidələr, şəxsi təcrübə ilə açılır; hər abzasda bir yarımfikir olur. | 60–70% (2–3 abzas) | “Bazarlar nar, heyva və alma ilə dolur, nənəm heyva mürəbbəsi bişirir.” |
| Nəticə | Fikir ümumiləşdirilir, müəllifin münasibəti, arzusu və ya çağırışı bildirilir. | 15–20% (1 abzas) | “Ona görə də payızı sakitliyi və bərəkəti üçün sevirəm.” |
Yazı prosesi də mərhələlərlə gedir: planlaşdırma (mövzunu anlamaq, fikirləri qeyd etmək və plan qurmaq), qaralama, təftiş (məzmun və ardıcıllığı yoxlamaq) və redaktə (orfoqrafiya və durğu işarələrini düzəltmək). Dilçi Aynur Əsgərzadənin yazı təliminə həsr olunmuş məqaləsində də yazının yalnız son məhsul kimi yox, məhz bu mərhələlərdən keçən proses kimi öyrədilməsi tövsiyə olunur. Plana 3–5 dəqiqə ayırmaq inşanın mövzudan yayınmamasına kömək edir.
Sinif səviyyəsinə görə inşanın həcmi
Azərbaycanda inşa üçün hamıya şamil olunan sabit söz limiti yoxdur – həcmi dərslikdəki tapşırıq və müəllim müəyyən edir. Aşağıdakı cədvəl təcrübədə istifadə olunan təxmini bələdçidir.
| Sinif | Təxmini həcm | Abzas sayı | Diqqət yetirin |
|---|---|---|---|
| I–II | 3–6 cümlə | 1 | Şəkil və ya suallar əsasında rabitəli kiçik mətn |
| III–IV | 60–100 söz | 2–3 | Giriş və nəticə cümləsi, ardıcıllıq |
| V–VI | 120–200 söz | 3–4 | Təsvir, nümunə, şəxsi münasibət |
| VII–VIII | 200–300 söz | 4–5 | Mühakimə, fikri arqumentlə əsaslandırmaq |
| IX–XI | 300–450 söz | 5–6 | Müqayisə, əks fikrə münasibət, üslub vahidliyi |
Bu səhifədəki 20 nümunə 80–150 söz həcmindədir: III–VI siniflər üçün hazır ölçüdür, yuxarı siniflərdə isə əsas hissəyə bir-iki abzas əlavə etməklə genişləndirilə bilər.
Fəsillər haqqında inşa: Payız, Qış, Yaz, Yay
Fəsil mövzuları ibtidai və orta siniflərdə ən çox verilən tapşırıqlardır. Belə inşada müşahidə (rəng, səs, qoxu) və şəxsi xatirə ön plandadır.
- Payızın rəngləri. Sentyabr gələndə həyətimizdəki tut ağacının yarpaqları yavaş-yavaş saralmağa başlayır. Payız sanki təbiətə qızılı və narıncı boya çəkir. Səhərlər hava sərinləşir, göy üzünü boz buludlar tutur, tez-tez xırda yağış çiləyir. Bazarlar nar, heyva, alma və xurma ilə dolur. Nənəm bu fəsildə heyva mürəbbəsi bişirir, bütün ev şirin ətirlə dolur. Quşların isti ölkələrə uçduğunu görəndə bir az kədərlənirəm, amma bilirəm ki, yazda qayıdacaqlar. Payız həm də məktəb fəslidir: yeni dəftərlər, yeni dostlar, yeni biliklər. Mənə görə payız yorğun təbiətin dincəlməyə hazırlaşdığı vaxtdır. Ona görə də payızı sakitliyi və bərəkəti üçün sevirəm.
- Qış nağılı. Qış gəlib çatanda gecələr uzanır, günlər qısalır. Bizim şəhərdə qar az yağır, ona görə də hər dəfə qar yağanda bu, bizim üçün bayrama çevrilir. Səhər pəncərədən ağappaq həyəti görəndə tez geyinib bayıra qaçıram. Dostlarımla qartopu oynayır, qardan adam düzəldir, onun burnuna yerkökü taxırıq. Evə donmuş əllərlə qayıdanda anam isti çay və limonla qarşılayır. Qış axşamları ailəliklə bir otaqda oturub söhbət edirik, babam köhnə əhvalatlar danışır. Bu fəsil bizə səbirli olmağı da öyrədir: torpaq qarın altında dincəlir, toxumlar yazı gözləyir. Qış soyuq olsa da, insanları bir-birinə daha da yaxınlaşdıran isti bir fəsildir.
- Oyanan təbiət – yaz. Mart ayında havalar isinən kimi təbiət uzun yuxudan oyanır. Ağacların budaqlarında tumurcuqlar görünür, ərik və badam çiçək açır. Çəmənlər yaşıllaşır, bənövşə və nərgiz baharın ilk xəbərçiləri kimi baş qaldırır. Bizim üçün yaz Novruz bayramı ilə başlayır. Bu fəsildə hər şey təzələnir: insanlar evlərini təmizləyir, bağlarda ağac əkir, gül dibçəklərini balkona çıxarır. Səhərlər qaranquşların cikkiltisi məni yuxudan oyadır. Uşaqlar həyətlərə axışır, parklarda yenidən top səsləri eşidilir. Yaz yağışları torpağı sulayır, göy qurşağı səmanı bəzəyir. Mən yazı ümid fəsli adlandırıram, çünki o, hər şeyin yenidən başlaya biləcəyini göstərir.
- Yay tətili. Yay ilin ən isti və günləri ən uzun olan fəslidir. Dərslər bitəndən sonra hamımız tətili səbirsizliklə gözləyirik. Mən yayı adətən kənddə, nənəmgildə keçirirəm. Orada səhər tezdən xoruz banı ilə oyanır, bağda gilas və ərik dərirəm. Günortalar çay kənarında dostlarla gəzir, axşamlar həyətdə uzanıb ulduzlara baxırıq. Yayda dəniz də bizi çağırır: ailəliklə Xəzər sahilinə gedir, qumda qala tikirik. Amma yay yalnız əyləncə deyil. Tətildə maraqlı kitablar oxuyur, yeni bir bacarıq öyrənməyə çalışıram. Bu il velosiped sürməyi öyrəndim. Yay günəş kimi parlaq xatirələrlə dolu bir fəsildir və hər payız onu həsrətlə xatırlayıram.
Vətən, Bakı və Qarabağ haqqında inşa
Vətən mövzusunda inşa yazarkən ümumi şüarlardan qaçın, sevginizi konkret yerlər, insanlar və əməllərlə göstərin. Fikir və ifadə tapmaq üçün Vətən haqqında sözlər toplusundan da yararlana bilərsiniz.
- Vətən mənim üçün nədir. Vətən doğulduğumuz, dilimizi öyrəndiyimiz, ilk addımlarımızı atdığımız torpaqdır. Mənim Vətənim Azərbaycandır. O, Xəzər sahillərindən Kəpəz dağına, Naxçıvanın düzənliklərindən Lənkəranın meşələrinə qədər uzanır. Onun hər guşəsinin öz gözəlliyi, öz mahnısı var. Vətən təkcə xəritədəki sərhəd deyil; o, ananın laylası, atanın zəhməti, müəllimin dərsi, dostun sədaqətidir. Vətəni sevmək yalnız gözəl sözlər demək deyil. Yaxşı oxumaq, təbiəti qorumaq, ana dilində düzgün danışmaq, böyüklərə hörmət etmək də Vətənə xidmətdir. Üçrəngli bayrağımız mənə hər dəfə xalqımızın tarixini, mədəniyyətini və gələcəyə inamını xatırladır. Böyüyəndə elə bir iş görmək istəyirəm ki, Vətənim mənimlə fəxr etsin.
- Doğma Bakı. Bakı Azərbaycanın paytaxtı və ən böyük şəhəridir. O, Xəzər dənizinin sahilində, Abşeron yarımadasında yerləşir. Şəhərin qəlbi İçərişəhərdir. Burada dar küçələr, qədim karvansaralar, Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı var. Bu abidələr UNESCO-nun Dünya irsi siyahısına daxil edilib. İçərişəhərdən bir neçə addım aralıda isə müasir binalar, geniş prospektlər və axşamlar işıqlarla bərq vuran Alov qüllələri ucalır. Mən ən çox Dənizkənarı bulvarda gəzməyi sevirəm: dənizin səsi, küləyin sərinliyi adama rahatlıq verir. Bakını “küləklər şəhəri” də adlandırırlar. Bakı qədimliklə müasirliyin yan-yana yaşadığı şəhərdir və mən onun sakini olduğum üçün qürur duyuram.
- Qarabağ – qəlbimizin parçası. Qarabağ Azərbaycanın ən gözəl guşələrindən biridir. Onun yaşıl meşələri, şəfalı bulaqları, uca dağları və məşhur Qarabağ atları haqqında çox eşitmişəm. Bu torpaq böyük şairlər, bəstəkarlar və xanəndələr yetirib, buna görə də Qarabağa musiqi beşiyi deyirlər. Uzun illər işğal altında qalan torpaqlarımızın azadlığı 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Zəfərlə başladı, 2023-cü ildə isə ölkəmizin suverenliyi bütün Qarabağda bərpa olundu. Şəhidlərimizin və qazilərimizin qəhrəmanlığı sayəsində Şuşada yenidən bayrağımız dalğalanır. İndi Qarabağda yeni yollar, evlər, məktəblər tikilir, köçkünlər doğma yurdlarına qayıdır. Mən də bir gün Şuşaya gedib Cıdır düzündə dayanmaq və xarıbülbülü öz gözlərimlə görmək arzusundayam.
Ana, ata və ailə haqqında inşa nümunələri
Ailə mövzusunda ən təsirli inşalar real, kiçik detallardan yaranır: bir səhər, bir söhbət, bir öyüd. Anaya həsr olunmuş təbriklər və ifadələr üçün ana haqqında sözlər səhifəsinə də baxa bilərsiniz.
- Anam – evimizin günəşi. Hər səhər məni ilk oyadan anamın mehriban səsidir. O, bizim evin günəşidir: hamıdan tez durur, hamıdan gec yatır. Anam həm işləyir, həm də evdə hər şeyə vaxt tapır. Dərsimi yoxlayır, xəstələnəndə başımın üstündə oturur, kədərlənəndə bircə sözü ilə ürəyimi rahatlayır. Onun bişirdiyi dolmanın dadını heç yerdə tapa bilmirəm. Anam mənə dürüst olmağı, sözümün üstündə durmağı, kiçiklərə qayğı göstərməyi öyrədib. Bəzən onu incitdiyimi başa düşəndə utanır və üzr istəyirəm. Anaya sevgi təkcə bayramda gül vermək deyil; onun yükünü yüngülləşdirmək, sözünə qulaq asmaq, onu sevindirməkdir. Böyüyəndə anamın zəhmətinin əvəzini qayğı ilə qaytarmaq istəyirəm.
- Atam – mənim dayağım. Atam az danışan, amma hər sözü yerində deyən bir insandır. O, səhər tezdən işə gedir, axşam yorğun qayıtsa da, günümün necə keçdiyini mütləq soruşur. Həftəsonları birlikdə bazara gedir, həyətdəki ağacları budayır, bəzən şahmat oynayırıq. Atam uduzanda belə gülümsəyir və deyir: “Uduzmaq da öyrənməkdir.” Velosiped sürməyi, mismar vurmağı, pulu qənaətlə xərcləməyi məhz ondan öyrənmişəm. Çətinə düşəndə ilk ağlıma gələn odur, çünki bilirəm ki, atam həmişə yanımdadır. Atamın əllərindəki qabarlar mənə zəhmətin qiymətini xatırladır. Onun kimi güclü, ədalətli və qayğıkeş insan olmaq ən böyük arzularımdan biridir.
- Mənim ailəm. Bizim ailə böyük deyil, amma çox mehribandır. Ailəmizdə atam, anam, böyük bacım Leyla, kiçik qardaşım Rauf və mən varıq. Həftəsonları nənəm və babam da bizə gəlir, onda evimiz daha da şənlənir. Hər birimizin öz vəzifəsi var: bacım süfrəni açır, mən qabları yığıram, Rauf isə güllərə su verir. Axşam yeməyində günümüzün necə keçdiyini bir-birimizə danışırıq. Kiminsə uğuru hamımızı sevindirir, kiminsə problemi hamımızın problemi olur. Ailəmdə öyrəndiyim ən vacib həqiqət budur: bir-birinə hörmət edən və kömək edən insanlar istənilən çətinliyin öhdəsindən gələ bilər. Ailə mənim ilk məktəbim və ən etibarlı sığınacağımdır.
Müəllim, məktəb və kitab haqqında inşa
Təhsil mövzularında şəxsi təcrübə ən güclü arqumentdir: ilk müəllim, sevimli dərs, unudulmaz kitab. Ümumi fikirləri bir-iki konkret hadisə ilə əsaslandırın.
- Sevimli müəllimim. Birinci sinfə gələndə məni qapıda gülərüzlü bir qadın qarşıladı. Bu, ilk müəllimim Səbinə xanım idi. O, mənə hərfləri, rəqəmləri tanıtdı, ilk dəfə kitab oxumağın sevincini yaşatdı. Səhv edəndə danlamır, səbirlə yenidən izah edirdi. Müəllim şam kimidir: özü yanır, başqalarına işıq saçır. Hər gün onlarla şagirdə bilik verir, hər birinin xasiyyətini başa düşməyə çalışır. Müəllimin zəhməti dərsdən sonra da bitmir: dəftər yoxlayır, yeni dərsə hazırlaşır. İndi yuxarı sinifdə oxusam da, Səbinə xanımın sözlərini unutmuram: “Bilik heç vaxt artıq olmaz.” Ona və bütün müəllimlərimə dərin hörmət və minnətdarlıq hissi bəsləyirəm.
- Mənim məktəbim. Mənim məktəbim evimizə yaxın, üçmərtəbəli işıqlı bir binadır. Həyətində uca çinar ağacları, idman meydançası və gül ləkləri var. Hər səhər sinif yoldaşlarımla görüşmək mənə sevinc verir. Məktəbimizdə kitabxana, kimya və fizika laboratoriyaları, kompüter otağı fəaliyyət göstərir. Ən çox sevdiyim yer kitabxanadır, çünki orada sakitcə oxumaq olur. Tənəffüslərdə dəhlizlər uşaq səsi ilə dolur. Məktəbdə təkcə dərs keçmirik: konsertlər, idman yarışları, ekoloji aksiyalar təşkil edirik. Keçən il sinfimizlə həyətə on iki fidan əkdik. Məktəb mənə bilik verməklə yanaşı, dost olmağı, komandada çalışmağı və məsuliyyət daşımağı da öyrədir. Onu ikinci evim sayıram.
- Kitab – ən yaxşı dost. Kitab insanı heç vaxt tərk etməyən dostdur. Onu açan kimi başqa bir aləmə düşürsən: gah qədim şəhərlərdə gəzirsən, gah dənizin dibinə enirsən, gah da kosmosa uçursan. Kitab oxuyan insanın söz ehtiyatı zənginləşir, o, fikrini aydın ifadə etməyi öyrənir. Mən hər axşam yatmazdan əvvəl ən azı iyirmi dəqiqə oxuyuram. Ən çox nağılları və macəra kitablarını sevirəm. Telefondakı qısa videolar tez yaddan çıxır, amma oxuduğum yaxşı kitabın qəhrəmanları uzun müddət mənimlə qalır. Kitaba qayğı ilə yanaşmaq da lazımdır: vərəqlərini qatlamamaq, cildini qorumaq. Kitabxanadan götürdüyüm kitabı vaxtında qaytarıram ki, başqası da oxuya bilsin.
Təbiət haqqında inşa: ekologiya, su, heyvanlar
Təbiət mövzusunda inşa təsvirlə başlaya, problemlə davam edə və konkret təkliflə bitə bilər. Bu quruluş oxucuya fikrin inkişafını aydın göstərir.
- Təbiəti qoruyaq. Təbiət bizə nəfəs aldığımız havanı, içdiyimiz suyu, yediyimiz çörəyi verir. Meşələr, çaylar, dağlar və heyvanlar aləmi böyük bir ailə kimidir: biri zərər görəndə hamısı əziyyət çəkir. Təəssüf ki, insanlar bəzən bu ailəyə qayğısız yanaşır: istirahətdən sonra zibili meşədə qoyur, ağacları kəsir, çaylara tullantı axıdırlar. Təbiəti qorumaq üçün böyük işlər görmək vacib deyil. Plastik paketin yerinə parça çanta götürmək, suyu boş axıtmamaq, kağızı təkrar emala vermək, bir fidan əkmək də böyük kömək edir. Təbiət bizə əmanətdir. Onu gələcək nəsillərə təmiz və gözəl şəkildə ötürmək hər birimizin borcudur.
- Su – həyat mənbəyi. Su olmasa, Yer üzündə həyat da olmazdı. İnsan, heyvan və bitki suya möhtacdır, bədənimizin də böyük hissəsi sudan ibarətdir. Krandan axan təmiz su adi görünsə də, onun evimizə çatması üçün böyük zəhmət çəkilir. Dünyada hələ də milyonlarla insan təmiz içməli suya çətinliklə əl tapır. Ona görə də suya qənaət hər birimizin borcudur. Dişimizi fırçalayanda kranı bağlamaq, damcılayan kranı vaxtında təmir etdirmək, bağı axşam saatlarında suvarmaq kimi sadə vərdişlər çox su qoruyur. Xalqımız da suya həmişə hörmətlə yanaşıb, Novruzun ilk çərşənbəsini su ilə bağlayıb. Su həyatdır və onu qorumaq həyatı qorumaq deməkdir.
- Bizim pişiyimiz Mırmır. Bizim evdə Mırmır adlı boz-ağ bir pişik yaşayır. Onu iki il əvvəl yağışlı bir gündə qapımızın ağzında tapmışdıq. O vaxt balaca, ac və qorxmuş idi, indi isə evimizin ən ərköyün üzvüdür. Mırmır səhərlər çarpayımın üstünə çıxıb mırıldayır, sanki “dur, məktəbə gecikirsən” deyir. Mən ona yemək verir, suyunu təzələyir, tüklərini darayıram. Onu vaxtaşırı baytara aparmağı da unutmuruq. Mırmırın sayəsində məsuliyyətli olmağı öyrəndim, çünki ev heyvanı oyuncaq deyil, qayğı istəyən canlıdır. Küçədə ac heyvan görəndə də laqeyd qalmıram. Düşünürəm ki, heyvanlara mərhəmət göstərən insan başqalarına qarşı da mehriban olur.
Dostluq və Novruz haqqında inşa
Hiss və adət-ənənə mövzularında hadisəni ardıcıl danışmaq və sonda ondan nəticə çıxarmaq vacibdir. Dosta yazılmış xoş sözlər üçün dostluq haqqında sözlər toplusu da faydalı ola bilər.
- Əsl dost. Deyirlər ki, sevinc dostla bölüşəndə artır, kədər isə azalır. Mənim ən yaxın dostum Elvindir. Biz birinci sinifdən bir partada oturmuşuq. Bir dəfə xəstələnib iki həftə dərsə gedə bilmədim. Elvin hər gün zəng edib dərsləri izah edirdi, ona görə də geri qalmadım. Dostluq yalnız birlikdə oynamaq deyil: əsl dost səhv edəndə səni düzgün yola qaytarır, uğur qazananda isə paxıllıq etmir. Biz də bəzən mübahisə edirik, amma tez barışırıq, çünki dostluğu küsülü qalmaqdan daha qiymətli sayırıq. Mən də dostlarıma sədaqətli olmağa, sirlərini saxlamağa, ehtiyac olanda yanlarında olmağa çalışıram.
- Novruz bayramı. Novruz baharın gəlişini və təbiətin oyanışını qeyd etdiyimiz ən sevimli bayramımızdır. Bayramdan əvvəl dörd çərşənbə gəlir: Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri. Hər çərşənbə axşamı evimizdə xüsusi hazırlıq olur. Anam bir neçə həftə əvvəl səməni göyərdir, yaşıl səmənini qırmızı lentlə bağlayırıq. Bayram süfrəsini şəkərbura, paxlava, qoğal və boyanmış yumurtalar bəzəyir. Axşam həyətdə tonqal qalanır, böyüklər də, uşaqlar da üstündən tullanaraq arzu tutur. Biz də qonşuların qapısına papaq atır, içinə bayram payı qoyulmasını gözləyirik. Novruz UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib. Bu bayram mənə barışığı, bərəkəti və təzələnməyi xatırladır.
Gələcək peşəm və texnologiya haqqında inşa
Mühakimə xarakterli inşalarda fikrinizi bildirin, onu iki-üç arqumentlə əsaslandırın və əks tərəfi də unutmayın. Bu, yuxarı siniflərdə yüksək qiymət üçün əsas şərtdir.
- Gələcək peşəm – həkim. Hər kəsin uşaqlıqdan bir arzusu olur. Mənim arzum həkim olmaqdır. Kiçik olanda nənəm xəstələnmişdi və həkimin onu necə diqqətlə müalicə etdiyini görmüşdüm. O gündən insanlara kömək edən bu peşəyə marağım yarandı. Həkim olmaq asan deyil: uzun illər oxumaq, biologiya və kimyanı dərindən öyrənmək, gecələr növbədə dayanmaq lazımdır. Ən vacibi isə odur ki, həkim mərhəmətli və səbirli olmalıdır. İndidən buna hazırlaşıram: biologiya dərslərinə xüsusi diqqət yetirir, ilk yardım haqqında kitablar oxuyuram. Bilirəm ki, insan işini sevərək və vicdanla görürsə, hər peşə dəyərlidir. Mən də gələcəkdə insanların sağlamlığı keşiyində dayanmaq istəyirəm.
- Texnologiya həyatımızda. Bu gün texnologiyasız bir günü təsəvvür etmək çətindir. Telefonla saniyələr içində uzaqdakı qohumlarımızla danışır, internetdə istənilən sual barədə məlumat tapırıq. Məktəbdə elektron lövhədən istifadə edir, qiymətlərimizi onlayn izləyirik. Həkimlər müasir cihazlarla xəstəlikləri erkən aşkarlayır, süni intellekt isə çətin hesablamaları bir anda aparır. Amma texnologiyanın kölgəli tərəfi də var. Saatlarla ekran qarşısında oturmaq gözlərə və yuxuya zərər verir, insanlar canlı ünsiyyətdən uzaqlaşır. İnternetdəki hər məlumat da doğru olmur. Ona görə texnologiyadan ağılla istifadə etmək lazımdır: ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq, mənbəni yoxlamaq, şəxsi məlumatları qorumaq. Texnologiya insana xidmət etməlidir, insan texnologiyaya yox.
İnşa yazarkən ən çox edilən səhvlər
Müəllimlərin ən çox qiymət kəsdiyi məqamlar adətən eynidir. Yazını təhvil verməzdən əvvəl bu siyahı üzrə yoxlayın; orfoqrafiya şübhələri üçün ən çox səhv yazılan sözlər cədvəli faydalı olacaq.
| Səhv | Nümunə | Necə düzəltməli |
|---|---|---|
| Mövzudan yayınmaq | “Payız” inşasının yarısı yay tətilinə həsr olunub. | Hər abzası mövzu ilə yoxlayın: “Bu, payız haqqındadırmı?” |
| Plansız yazmaq | Fikirlər təkrarlanır, ardıcıllıq pozulur. | Əvvəlcə 3–4 bəndlik qısa plan qurun. |
| Nəticəsiz bitirmək | Mətn təsvirin ortasında qırılır. | Sonda 1–2 cümlə ilə əsas fikri ümumiləşdirin. |
| Eyni sözün təkrarı | “Gözəl payız, gözəl yarpaqlar, gözəl hava” | Sinonim işlədin: qızılı, rəngarəng, sərin. |
| “Da/də” və “ki”-nin bitişik yazılması | “Mənidə”, “bilirəmki” | Bağlayıcı kimi ayrı yazılır: “məni də”, “bilirəm ki”. |
| Uzun, dolaşıq cümlələr | Bir cümlədə 4–5 fikir | Cümləni ikiyə bölün; bir cümlə – bir fikir. |
| Hazır mətni əzbərləyib köçürmək | Başqa sinif yoldaşının inşası ilə eyni mətn | Nümunədən yalnız quruluşu götürün, faktları öz həyatınızdan yazın. |
Tez-tez verilən suallar
İnşa neçə hissədən ibarətdir?
Məktəb inşası üç hissədən ibarətdir: giriş, əsas hissə və nəticə. Əsas hissə ən geniş bölmədir və həcmin təxminən üçdə ikisini tutur.
İnşa neçə söz olmalıdır?
Sabit norma yoxdur, həcmi müəllimin tapşırığı müəyyən edir. Təxminən: III–IV siniflərdə 60–100, V–VI siniflərdə 120–200, yuxarı siniflərdə 200–450 söz.
Hazır inşa nümunəsini köçürmək olarmı?
Köçürmək tövsiyə olunmur: inşa şagirdin öz fikrini yoxlayır. Nümunədən plan və üslub üçün istifadə edin, mətni isə öz müşahidələrinizlə yazın.
İnşaya necə başlamaq olar?
Maraq oyadan bir müşahidə, sual və ya kiçik xatirə ilə başlayın. Məsələn: “Sentyabr gələndə həyətimizdəki tut ağacı saralmağa başlayır.” Girişi 2–3 cümlədən uzun etməyin.
İnşa ilə ifadənin fərqi nədir?
İfadədə şagird verilmiş mətnin məzmununu öz sözləri ilə yenidən yazır. İnşada isə yalnız mövzu verilir, mətni şagird özü qurur və öz münasibətini bildirir.
Mənbə: V. Qurbanov, “Dil təliminin nəzəri problemləri” (Azərbaycan dili və ədəbiyyat tədrisi, 2021), A. Əsgərzadə, Filologiya məsələləri, 2024, №11, Elm və Təhsil Nazirliyi: kurikulumların təsdiqi barədə əmr (2025), UNESCO: Novruz – qərar 11.COM 10.B.1, UNESCO Azərbaycan Milli Komissiyası: İçərişəhər
Şərhlər