Tapmacalar cavabları ilə: uşaqlar üçün 110 tapmaca

Tapmaca – əşya, canlı və ya hadisənin adını çəkmədən onu bənzətmə və işarələrlə təsvir edən, cavabının tapılmasını tələb edən şifahi xalq ədəbiyyatı janrıdır. Bu səhifədə cavabları ilə birlikdə 110 tapmaca var: 100 xalq tapmacası 6 mövzu üzrə qruplaşdırılıb, 10 müasir tapmaca isə ayrıca qeyd olunaraq bu səhifə üçün yazılıb.

Xalq tapmacaları AMEA Folklor İnstitutunun nəşrlərində və klassik toplularda yer alan variantlar əsasında verilib; dialekt sözləri minimum dərəcədə ədəbi dilə uyğunlaşdırılıb. Cavab hər tapmacanın sonundadır – uşaqla oynayarkən onu oxumamağa çalışın. Səhifənin sonunda yaşa görə seçim, tapmacanın faydaları və oyun formaları haqqında məsləhətlər var.

Heyvanlar · Təbiət · Meyvə-tərəvəz · Ev əşyaları · Bədən · Məktəb · Müasir (orijinal) · Yaşa görə · Faydası · Oyunlar · Suallar

Heyvanlar, quşlar və həşəratlar haqqında tapmacalar

Heyvan tapmacaları ən kiçik yaşdan sevilir, çünki cavab uşağın tanıdığı canlının görünüşündə və səsində gizlənir.

Ovun alsan, mırıldar, sığallasan, xoruldar. Cavab: Pişik
O nədir ki, evə girməz, sədaqəti eldə gəzər? Cavab: İt
O nədir ki, iynəsi çoxdu, sap yeri yoxdu? Cavab: Kirpi
Kolları gəzər pusa-pusa, qıçları uzun, qolu qısa. Cavab: Dovşan
Altı taxta, üstü taxta, oturub bir ağ otaqda; qoyun deyil, ot otlayır, toyuq deyil, yumurtlayır. Cavab: Tısbağa
Saqqalı uzun sallanar, dağa-daşa dırmanar. Cavab: Keçi
Bat-bat ayaqlı, əymə dodaqlı, belində var dağ, ayağında yağ. Cavab: Dəvə
Suya girər millənər, sudan çıxar dillənər. Cavab: Qurbağa
Üstü pulcuq, içi qılçıq. Cavab: Balıq
Ağzın açar, zəhər saçar, hamı görüb geri qaçar. Cavab: İlan
Altı bulaq içərlər, üstü zəmi biçərlər. Cavab: Qoyun (südü və yunu)
Taxçadan düşdü, tap elədi, Gülsənəm onu hap elədi. Cavab: Siçan və pişik
Başı daraq, quyruğu oraq, tezdən durar, surun vurar. Cavab: Xoruz
Axşam anadan olar, səhər durar, yer ovar. Cavab: Cücə
Bağda uçar səhər-səhər, verər bizə yazdan xəbər. Cavab: Qaranquş
Uzun boy, qısa ayaq, gəzər yastıyapalaq. Cavab: Ördək
Torpaq deyil, daş deyil, quru deyil, yaş deyil, buynuzu var, qoç deyil, qanadlıdır, quş deyil. Cavab: Kəpənək
Qanadı var uçmağa, iynəsi var sancmağa, sevir işi, zəhməti, odur ki, var hörməti. Cavab: Arı
Yol üstə qazan qaynar. Cavab: Qarışqa yuvası
O nədir ki, əlsiz-ayaqsız dırmanır nərdivansız? Cavab: İlbiz
Qanadı var, quş deyil, dişləyir, ilan deyil. Cavab: Ağcaqanad
Aşıq eldən yuxarı, şana teldən yuxarı, aşıq bir şey görübdür, dizi beldən yuxarı. Cavab: Çəyirtkə

Təbiət hadisələri haqqında tapmacalar

Təbiət tapmacalarında Günəş, Ay, yağış və külək canlı varlıq kimi təsvir olunur – bu, uşaqda müşahidə və təxəyyülü birlikdə inkişaf etdirir.

Axşam gedər, səhər gələr. Cavab: Günəş
O nədir ki, işığı var, istisi yox? Cavab: Ay
Babamın bir donu var, qatlamaq olmaz, içi dolu əşrəfidi, sanamaq olmaz. Cavab: Göy üzü və ulduzlar
Göydə gəzər qalaq-qalaq, gah tutqundur, gah rəngi ağ. Cavab: Bulud
Göydən gələ-gələ, düşür gilə-gilə, bunun adı nədir – görək, hamı bilə. Cavab: Yağış
Qəndə bənzər dadı yox, göydə gəzər qanadı yox. Cavab: Qar
Odda yanmaz, suda batmaz. Cavab: Buz
Göydən yerə buz yağır, görün necə düz yağır; darı boyda, qoz boyda, görmədim qarpız boyda. Cavab: Dolu
Əl ilə tutmaq olmaz, göz ilə görmək olmaz. Cavab: Külək
Balta vurdum nimçəyə, səsi gəldi Gəncəyə. Cavab: Göy gurultusu
Burdan vurar qılıncı, Bağdadda oynar ucu. Cavab: Şimşək
Bir atım var, sakit durmaz, hey yol gedər, heç yorulmaz. Cavab: Çay
Uzaqdan baxaram ağarar, yaxına gedərəm bağırar. Cavab: Dəniz
Uzaqdan baxdım yaman çox, yanına getdim, heç nə yox. Cavab: Duman
Mən getdikcə o uzanır. Cavab: Yol
Özü burda, saqqalı damda. Cavab: Tüstü
Yer üzünün qarası, ağacların anası. Cavab: Torpaq
Bir kişinin dörd evi var: biri yaşıldı, o biri al, biri sarıdı, o biri ağ. Cavab: Fəsillər
Atamın yeddi oğlu var, yeddisi də bir boyda. Cavab: Həftənin günləri
Mən gedirəm, o da gedir, mən gəlirəm, o da gəlir. Cavab: Kölgə

Meyvə və tərəvəz haqqında tapmacalar

Meyvə-tərəvəz tapmacaları rəng, dad və formanı təsvir etdiyi üçün bazarda, mətbəxdə və ya bağda oynamaq üçün ən rahat qrupdur.

Ağac başında al yanaqlı qız. Cavab: Alma
Ağac başında sarı yumaq, üstünə səpilib ağ sumaq. Cavab: Heyva
Aldım bir dənə, açdım min dənə. Cavab: Nar
Salxım-salxım sallanar, çox qaldıqda ballanar. Cavab: Üzüm
Üstü məxmər, içi şəkər, üstünə sürt, ağzına dürt. Cavab: Şaftalı
Heyva kimi sapsarı, nə heyvadı, nə darı, bir ağacdan dərərəm, ləzzətini görərəm. Cavab: Armud
Fındıqdan iri, yumurtadan balaca, payız vaxtında bəzək verər ağaca. Cavab: Qoz
O yanı taxta, bu yanı taxta, yumru bəy otaqda. Cavab: Fındıq
Dağ kolunda bir damcı qan, hər tərəfi yaşıl orman. Cavab: Çiyələk
Uzaqdan gördüm çalı-çəpər, yaxına getdim, məni çəkər, əlimə alsam qanı damar, ağzıma qoysam qənd-şəkər. Cavab: Böyürtkən
Üstü dəri, içində şəkər pəri. Cavab: Əncir
Bir toyuğum var, yer altında yumurtlar. Cavab: Kartof
Üstü qırmızı, içi ağ, çiyi acı, bişmişi yağ. Cavab: Soğan
Bostanda var bir arvad, paltar geyib qatbaqat. Cavab: Kələm
Yer altında sarı biz. Cavab: Kök
Bədəni yerdə, saqqalı göydə. Cavab: Turp
Üstü yaşıl məxmərdi, içi şirin şəkərdi. Cavab: Qarpız
Uzundu boyu, ağdı qanı, sudu canı. Cavab: Xiyar
Bir quşum var alaca, getdi qondu ağaca, özünə bir ev tikdi, nə qapı qoydu, nə baca. Cavab: Qabaq
Bir quşum var bağdadı, dimdiyi yarpaqdadı. Cavab: Badımcan

Ev əşyaları haqqında tapmacalar

Ev əşyaları tapmacalarının bir qismi köhnə məişətdən – sacdan, oxlovdan, samovardan danışır; cavabı tapmaq üçün uşağa bu əşyaları göstərmək faydalıdır.

Qara it hürməyir, evə adam buraxmayır. Cavab: Qıfıl
Milit-milit, qapısı kilit, ya bunu tap, ya burdan get. Cavab: Açar
Baxsan onun üzünə, görünərsən özünə. Cavab: Güzgü
Aləmi bəzər, özü lüt gəzər. Cavab: İynə
Altı haça, üstü haça, iki üzük, iki qılça. Cavab: Qayçı
Bir yumru özü var, mincə dənə gözü var. Cavab: Ələk
Bir öküzüm var, quyruğundan tutmasan, dama girməz. Cavab: Qaşıq
Dörd qardaşın bir papağı var, hamısı birdən qoyur. Cavab: Stol
Ayağı var, əli yox, ağzı var, dili yox, soyuqlarda gərəkdir, boğazı lap dirəkdir. Cavab: Soba
Bir atım var dərində, bağlamışam sərində, gecə-gündüz yol gedir, yerindədi, yerində. Cavab: Saat
Axşam açılır, səhər yığılır. Cavab: Yorğan-döşək
Bir balaca boyu var, dam dolusu toyu var. Cavab: Çıraq (lampa)
Balaca quyu, pıqqıldar suyu. Cavab: Samovar
Bir balaca sandıqça, içi dolu ağ mıxça. Cavab: Kibrit qutusu
Bizdə bir kişi var, qırx iki dişi var. Cavab: Daraq
Uzun qız oba gəzər, xəmirnən özün bəzər. Cavab: Oxlov

İnsan bədəni haqqında tapmacalar

Bədən üzvləri haqqında tapmacalar 3–6 yaşlı uşaqlara bədən hissələrinin adlarını əyləncəli yolla öyrətməyə kömək edir.

Ala qapı, zəncir sapı, beş budağı, bir yarpağı. Cavab: Əl
Bizidik, bizləridik, otuz iki qız idik, gah əzildik, üzüldük, bir taxçaya düzüldük. Cavab: Dişlər
Biri danışır, ikisi baxır, ikisi eşidir. Cavab: Dil, gözlər və qulaqlar
Qapıbir qonşudurlar, bir-birini görmürlər. Cavab: Gözlər
İki quşum var, hərəsi bir tərəfdə, nə qədər baxıram, heç birini görə bilmirəm. Cavab: Qulaqlar
İki yolum var, bir dirəyim. Cavab: Burun
Balaca baqqal, nə versən udar. Cavab: Ağız
Yeddi dəlikli toxmaq, onu tapmayan axmaq. Cavab: Baş
Suya girər, bir olar, sudan çıxar, min olar. Cavab: Saç
Həftədə bir dəfə başın kəsərəm, nə qanı çıxmaz, nə canı. Cavab: Dırnaq
Boyu uzun sayaqdı, sahibinə dayaqdı. Cavab: Ayaq
Bir qutum var – özü açılır, özü yumulur. Cavab: Ürək

Məktəb, kitab və yazı haqqında tapmacalar

Kitab, qələm və yazı haqqında xalq tapmacaları birinci sinif şagirdləri üçün oxu dərsinə maraqlı giriş ola bilər.

Ay gedir adam ilə, bir xonça badam ilə, nə dili var, nə ağzı, danışır adam ilə. Cavab: Kitab
Ağ üstündə qaralar bir-birini qovalar. Cavab: Yazı
Yerciyi ağdı, toxumu qara, əllə əkərlər, dillə biçərlər. Cavab: Yazı və oxu
Qaradı gözü, uzundu sözü. Cavab: Qələm
Üç ata minib, özü piyada gedir. Cavab: Qələm (barmaqlar arasında)
Özü qara, sözü ağ. Cavab: Yazı lövhəsi
Bir qarpızım var cığal, üstünə dünya sığar. Cavab: Qlobus
Şəhəri var, evi yox, meşəsi var, ağacı yox, dənizi var, suyu yox. Cavab: Xəritə
O necə ağacdır ki, gündə bir yarpaq salır? Cavab: Təqvim
Anada var, atada yox, Nuxada var, Bakıda yox. Cavab: "N" hərfi

Müasir tapmacalar (orijinal, Xəbərçi üçün yazılıb)

Bu bölmədəki 10 tapmaca xalq yaradıcılığı deyil – onlar bu səhifə üçün xalq tapmacalarının üslubunda yazılıb və uşağın gündəlik həyatındakı müasir əşyalardan bəhs edir.

Cibdə gəzər, dili yoxdur – danışar, uzaqları bir anda yaxınlaşdırar. Cavab: Mobil telefon
Nə pilləsi var, nə də ki nərdivanı, bir düymə ilə gəzir bütün binanı. Cavab: Lift
Qapağını açsan, ekranı yanar, hərf düymələri cərgə ilə sıralanar. Cavab: Noutbuk
İki təkəri var, mühərriki yox, ayaqla sürülər, benzinə borcu yox. Cavab: Velosiped
Üç rəngli gözü var, növbə ilə yanar, qırmızı yansa, hamı yolda dayanar. Cavab: Svetofor
Divanda uzanar, düymələri çox, o itəndə evdə heç kimin kefi yox. Cavab: Televizor pultu
Qulağa girər, səsi çölə çıxmaz, musiqini çalar, başqasını oyatmaz. Cavab: Qulaqcıq
Qələm səhv edəndə köməyə gələr, səhvi silər, özü getdikcə kiçilər. Cavab: Pozan
Səhər çiynimə minər, axşam evdə dincələr, içində kitab-dəftər məktəbə gedib-gələr. Cavab: Məktəb çantası
Xortumu var, fil deyil, toz yeyər, ac deyil. Cavab: Tozsoran

Yaşa görə tapmacalar: 3–5, 6–8 və 9–12 yaş

Uşağın yaşına uyğun tapmaca seçmək üçün əsas qayda belədir: kiçik yaşda qısa, bir əlamətli və tanış əşyadan bəhs edən tapmaca, böyük yaşda isə məcazlı, bir neçə cavablı və məntiq tələb edən tapmaca seçilir.

Yaş	Nə cür tapmaca uyğundur	Bu səhifədən nümunələr	Valideynə məsləhət
3–5 yaş	1–2 sətirlik, səs və görünüşə əsaslanan, cavabı uşağın gördüyü əşya	Pişik, Dovşan, Alma, Əl, Güzgü, Velosiped	Cavabın şəklini və ya özünü yaxında saxlayın, ipucu verin
6–8 yaş	Qafiyəli, 2–4 sətirlik, "… deyil" müqayisəli tapmacalar	Kəpənək, Arı, Qar, Soba, Kitab, Svetofor	Uşaqdan cavabı niyə seçdiyini izah etməsini istəyin
9–12 yaş	Məcazlı, köhnə sözlü, bir neçə cavabı olan tapmacalar və hesab tapmacaları	Çəyirtkə, Göy üzü və ulduzlar, "Biri danışır, ikisi baxır…", Fəsillər, Həftənin günləri	Köhnə sözlərin mənasını birlikdə araşdırın, uşağa öz tapmacasını yazdırın

9–12 yaş üçün klassik hesab tapmacası: göydə uçan qaz dəstəsinə bir qaz rast gəlib "Salam, yüz qaz!" deyir. Dəstə cavab verir: "Biz yüz deyilik; bizim qədər, yarımız qədər, dörddə birimiz qədər bir də sən olsan, yüz olarıq." Dəstədə neçə qaz var? Cavab: 36 (36 + 36 + 18 + 9 + 1 = 100).

Tapmacanın uşaq inkişafına faydası

Tapmaca uşağın lüğət ehtiyatını, müşahidə qabiliyyətini və məntiqi düşüncəsini oyun yolu ilə inkişaf etdirir. UNICEF-in "Oyun vasitəsilə öyrənmə" sənədinə görə, uşaqlar oyunda yeni biliyi artıq bildikləri ilə əlaqələndirir, fərziyyə qurub yoxlayır və başqaları ilə ünsiyyət qurur – tapmaca bu xüsusiyyətlərin hamısını özündə birləşdirir.

Nitq və lüğət. "Əşrəfi", "oxlov", "sac" kimi köhnə sözlər uşağın söz ehtiyatını genişləndirir.
Məntiq və təsnifat. "Qanadı var, quş deyil" tipli tapmacalar əlamətləri müqayisə edib nəticə çıxarmağı öyrədir.
Məcazi təfəkkür. Göyü "bükülməyən don", ulduzları "sayılmayan əşrəfi" kimi görmək obrazlı düşünməyi inkişaf etdirir.
Diqqət və yaddaş. Uşaq tapmacanın bütün sətirlərini yadda saxlayıb ipucularını birləşdirməlidir.
Ünsiyyət və özünəinam. Tapmacanı tapmaq və başqasına soruşmaq uşağa sevinc və uğur hissi verir.

Tapmaca, nağıl və söz oyunları ekran qarşısında keçən vaxta yaxşı alternativdir; yaşa görə tövsiyələr üçün uşaqlarda ekran vaxtı bələdçisinə baxın.

Tapmaca ilə oyun formaları: evdə, bağçada, sinifdə

Tapmacanı sadəcə oxumaq əvəzinə oyuna çevirmək uşağın marağını artırır. Aşağıdakı formaları ailədə, bağçada və ibtidai siniflərdə tətbiq etmək olar:

Tap, göstər. 3–5 yaşda tapmacanın cavabı olan əşyaları (alma, qaşıq, güzgü) masaya qoyun; uşaq cavabı tapanda onu göstərsin.
Şəkilli kartlar. Bir tərəfdə tapmaca, digər tərəfdə cavabın şəkli olan kartlar hazırlayın.
Komanda yarışı. Sinif və ya ailə iki qrupa bölünür, hər düzgün cavab bir xal qazandırır.
Üç ipucu. Uşaq cavabı tapmasa, böyük əlavə bir əlamət deyir; neçə ipucudan sonra tapıldığını sayın.
Öz tapmacanı yaz. 8 yaşdan yuxarı uşaq evdəki bir əşyanı adını çəkmədən təsvir etsin – "Müasir tapmacalar" bölməsi nümunə ola bilər.
Tapmaca gecəsi. Qış axşamlarında, Novruz süfrəsi ətrafında ailə üzvləri növbə ilə tapmaca deyir – bu, nəsillər arasında ünsiyyəti də gücləndirir.

Bağçaya yeni başlayan uşaqlar üçün tanış tapmacalar adaptasiya dövrünü asanlaşdıran oyunlardan biri ola bilər; qəbul qaydaları üçün dövlət uşaq bağçasına qəbul bələdçisinə baxa bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Tapmaca nədir?

Tapmaca bir əşyanı, canlını və ya hadisəni adını çəkmədən bənzətmə və işarələrlə təsvir edən, dinləyicidən cavab tələb edən xalq ədəbiyyatı janrıdır. Çox vaxt qafiyəli və ritmik olur.

Azərbaycan tapmacalarının ilk topluları hansılardır?

1928-ci ildə Vəli Xuluflunun "Tapmacalar" (726 tapmaca) və Hənəfi Zeynallının "Azərbaycan tapmacaları" (760 tapmaca) kitabları nəşr olunub. Hər ikisi 2013-cü ildə latın qrafikası ilə yenidən çap edilib.

Uşaqlar neçə yaşdan tapmaca tapa bilər?

Sadə, bir əlamətli tapmacaları uşaqlar adətən 3–4 yaşdan, böyüyün köməyi ilə tapmağa başlayır. Məcazlı və qafiyəli tapmacalar 6–8 yaşda, köhnə sözlü mürəkkəb tapmacalar isə 9 yaşdan sonra daha uyğundur.

Bir tapmacanın bir neçə cavabı ola bilərmi?

Bəli, xalq tapmacalarında eyni mətn müxtəlif bölgələrdə fərqli cavabla söylənə bilər. Məsələn, "Bir balaca mil daşı, yandırar dağı-daşı" bəzi toplularda Günəş, bəzilərində kibrit və ya istiot kimi cavablandırılır.

Tapmacanı uşağa necə soruşmaq lazımdır?

Tapmacanı yavaş və intonasiya ilə deyin, cavabı tələsik verməyin. Uşaq tapa bilməsə, bir ipucu verin və düzgün cavabdan sonra tapmacanın hansı sözü cavaba işarə etdiyini birlikdə müzakirə edin.

Mənbə: AMEA Folklor İnstitutu – Bakı folklor örnəkləri (2014), X. Kərimova – Folklor mətnlərinin tərtibi məsələləri (2019), UNICEF – Learning through play (2018), Testbook.az – mövzular üzrə tapmaca bazası.