Milli Məclis oktyabrın 16-da keçirilən plenar iclasında “Əmək pensiyaları haqqında” qanun və bir sıra digər qanunlarda dəyişiklikləri nəzərdə tutan qanun layihəsini üçüncü oxunuşda qəbul edib. Sənəd pensiyaların illik indeksasiyası, sosial sığorta haqlarının bölgüsü, həmçinin hərbçilərə və dövlət qulluqçularına pensiya təyinatı qaydalarında mühüm yeniliklər gətirir.
Payız sessiyasının növbəti iclasında gündəliyə 12 məsələ daxil edilmişdi. Pensiya islahatını əhatə edən layihə “Dövlət vergi orqanlarında xidmət haqqında Əsasnamə”, “Hərbi qulluqçuların statusu haqqında”, “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” və “Diplomatik xidmət haqqında” qanunlarda da dəyişiklikləri özündə birləşdirir. Müzakirələrdən sonra layihə səsverməyə çıxarılaraq qəbul olunub.
Pensiyaların indeksasiyası necə aparılacaq
Qüvvədə olan qaydaya görə, əmək pensiyasının sığorta hissəsi ildə bir dəfə ölkə üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqının illik artım tempinə uyğun indeksləşdirilir. Fərdi hesabda qeydə alınan pensiya kapitalı isə istehlak qiymətləri indeksinin illik səviyyəsinə uyğun artırılır. Layihəyə əsasən, hər iki halda indeksləşdirmə səlahiyyətli qurumun müəyyən etdiyi əmsallar tətbiq olunmaqla həyata keçiriləcək.
Yeni mexanizmə görə, orta aylıq əməkhaqqına qədər olan pensiyalara indeksasiya faizi tam tətbiq ediləcək. Bu həddin 1 avqust 2026-cı il tarixinə 1176,7 manat olduğu bildirilir. Pensiya orta aylıq əməkhaqqından yüksək olduqda isə yalnız həddi aşan hissəyə 0,2–0,5 əmsalları tətbiq olunacaq.
Rəsmi izahata görə, pensiyaçıların 90 faizdən çoxunun pensiyası orta aylıq əməkhaqqından aşağıdır və yeni mexanizm onlara şamil edilməyəcək: bu pensiyalar əvvəlki kimi indeksasiya faizi tam tətbiq edilməklə artırılacaq. Təxminən 10 faiz pensiyaçının isə pensiyasının orta əməkhaqqına qədər olan hissəsi tam, ondan yuxarı hissəsi isə azaldıcı əmsalla indeksləşdiriləcək. Bu müddəanın 2027-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minməsi nəzərdə tutulur.
Sığorta haqlarının bölgüsü dəyişir
Hazırda ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının 90 faizi sığortaolunanın fərdi şəxsi hesabının sığorta hissəsinə yönəldilir. Qəbul edilən dəyişikliyə əsasən, bu pay 85 faizə endiriləcək. Bununla sosial sığorta ehtiyatının artırılması hədəflənir. Ehtiyatın əsas təyinatı pensiyaların hər il indeksləşdirilməsi, minimum pensiyanın, eləcə də əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə, hamiləlik və doğuma, uşağın anadan olmasına, uşağa görə və dəfn üçün müavinətlərin artırılması kimi göstərilir.
Bundan əlavə, sosial sığorta sisteminin idarəetmə xərclərinə yönəldilən vəsaitin yuxarı həddi ödənilmiş sığorta haqlarının 2,5 faizindən 3 faizinə qaldırılır. Bu dəyişikliklərin də 2027-ci il yanvarın 1-dən tətbiqi nəzərdə tutulub.
Hərbçilər və dövlət qulluqçuları üçün yeni yanaşma
İslahatın ikinci mühüm istiqaməti hərbi qulluqçulara və dövlət qulluqçularına pensiya təyinatı ilə bağlıdır. İndiyədək hərbçilərin pensiyası sonuncu təminat xərcliyi, dövlət qulluqçularınınkı isə əmək haqqı əsasında hesablanırdı. Yeni yanaşmaya görə, pensiya məbləği fərdi şəxsi hesabda toplanmış pensiya kapitalı əsasında ümumi qaydada formalaşacaq. Qulluq stajına görə əlavənin əvəzinə sabit məbləğdə aylıq pensiya əlavəsi təyin olunacaq: hərbçilər üçün bu məbləğ hərbi rütbələr, dövlət qulluqçuları üçün isə inzibati təsnifat üzrə müəyyən ediləcək.
Layihənin müəlliflərinə görə, mövcud qayda toplanmış kapitala mütənasib olmayan pensiya məbləğləri yaradır və hərbçiləri xidmətdə qalmağa deyil, erkən pensiyaya çıxmağa sövq edir. Yeni sistemin pensiya təyinatını sadələşdirəcəyi, müraciət etmədən elektron və proaktiv təyinata imkan yaradacağı bildirilir.
Dəyişikliklərə əsasən, hərbçilər üçün yaşa görə pensiya hüququ sonuncu rütbə üzrə qanunla müəyyən olunmuş dinc dövrdə xidmətin son yaş həddinə çatdığı gündən yaranacaq. Qanuna həmçinin aylıq pensiya əlavəsi almaq hüququ olan şəxsləri müəyyən edən yeni V-I fəsil əlavə olunur. Bir neçə əlavəyə hüququ olan şəxsə öz seçimi ilə onlardan yalnız biri təyin ediləcək.
Arxa plan
Layihənin əsaslandırmasında qeyd olunur ki, son yeddi ildə həyata keçirilmiş beş sosial islahat paketi üzrə illik əlavə olaraq 8 milyard manat vəsait ayrılıb. Bunun nəticəsində minimum və orta aylıq pensiya üç dəfə, müavinət və təqaüd ödənişləri isə beş dəfə artıb. Toplanan sığorta ehtiyatının bu artımların davamlı olmasına dəstək verəcəyi vurğulanır.
Şərhlər