Azərbaycan dilində sözlərin düzgün yazılışını Nazirlər Kabinetinin 16 aprel 2019-cu il tarixli 174 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları" (10 bölmə; 2020-ci ildə 438 nömrəli qərarla dəyişiklik edilib) və bu normalar əsasında AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun hazırladığı "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti" (7-ci nəşr, 2021, təxminən 90 min söz) müəyyən edir. Ən çox səhv yazılan sözlər alınma sözlərdir: kompüter (kompyuter deyil), əlbəttə, mürəkkəb, ailə, paralel, ekspres. Ən çox pozulan qaydalar isə "ki" bağlayıcısının ayrı, "-mı/-mi" ədatının bitişik yazılması, "də/da" ədatı ilə yerlik hal şəkilçisinin qarışdırılması və qoşa samitlərdir. Aşağıda 60-dan çox sözün səhv və düzgün formasını qaydanın nömrəsi ilə birlikdə tapa bilərsiniz.
Orfoqrafiya normaları hansı sənədlə müəyyən olunur?
Qüvvədə olan rəsmi sənəd Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 16 aprel tarixli 174 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənmiş "Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları"dır. Sənəd 10 bölmədən ibarətdir: Azərbaycan mənşəli sözlər, alınma sözlərdə saitlər və samitlər, qoşa saitli və qoşa samitli sözlər, şəkilçilər, mürəkkəb sözlər, köməkçi sözlər, böyük hərf, ixtisarlar və sözün sətirdən sətrə keçirilməsi. 2020-ci il 3 noyabr tarixli 438 nömrəli qərarla "apellyasiya", "attestasiya" və "akkreditasiya" sözləri qoşa samitli istisnalar siyahısına salınıb, "UNESKO" əvəzinə "UNESCO" yazılışı qəbul edilib. Bu normalardan əvvəl 2004-cü il 5 avqust tarixli 108 nömrəli qərarla təsdiqlənmiş qaydalar qüvvədə idi; 2019-cu il sənədi onların böyük hissəsini saxlayıb.
Konkret sözün yazılışı üçün yekun mənbə Dilçilik İnstitutunun "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti"dir (nəşrlər: 1940, 1960, 1975, 2004, 2013, 2021). İmtahanlarda da eyni normalar əsasdır: Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) 9-cu və 11-ci sinif buraxılış imtahanlarında Azərbaycan dili üzrə qapalı tapşırıqların bir hissəsi birbaşa orfoqrafiya və durğu işarələrini yoxlayır, açıq yazılı tapşırıqlar isə meyarlar üzrə 0, 1/3, 1/2, 2/3 və ya 1 balla qiymətləndirilir. Dəqiq meyarları hər il DİM-in dərc etdiyi imtahan modelindən yoxlayın.
Ən çox səhv yazılan sözlər: cədvəl
Sol sütun gündəlik yazışmalarda, mətbuatda və tələbə işlərində tez-tez rast gəlinən səhv formadır, orta sütun normalara uyğun düzgün yazılışdır. Mötərizədəki rəqəmlər 2019-cu il Normalarının bəndlərinə istinaddır.
| Səhv yazılış | Düzgün yazılış | Qayda (Norma bəndi) |
|---|---|---|
| kompyuter, kampüter | kompüter | mənbə dildə [u] – ü ilə (2.3) |
| bületen | bülleten | 2.3 (qoşa l saxlanır) |
| labarant | laborant | o hərfi [a] deyilsə də o yazılır (2.1) |
| kolec | kollec | 2.1 |
| mudir | müdir | ərəb mənşəli, ikinci heca i (2.2) |
| mühim | mühüm | istisna – ü ilə (2.2, qeyd) |
| anketa | anket | sonda a yazılmır (2.4.1) |
| sistema | sistem | 2.4.1 |
| proqramma | proqram | a və qoşa samitlərdən biri düşür (2.4.1) |
| qruppa | qrup | 2.4.1 |
| qramatika | qrammatika | sonda a saxlanır (2.4.2) |
| fikr, şer, sinf | fikir, şeir, sinif | iki saitlə (2.5.1) |
| cəbir, hökum, zülüm | cəbr, hökm, zülm | bir saitlə (2.5.2) |
| kontsert | konsert | rus ц → s (3.1.1) |
| ambar, sümbül | anbar, sünbül | n ilə yazılır (3.4) |
| web sayt, vebsayt | veb-sayt | w → v, defislə (3.9, 6.3.2) |
| aile, aylə | ailə | qoşa sait (4.1) |
| sahat, zəyif | saat, zəif | 4.1 |
| mürəkəb, səkiz | mürəkkəb, səkkiz | qoşa k (4.3) |
| əlbətdə, əlbətə | əlbəttə | qoşa t (4.4) |
| diqət, doquz | diqqət, doqquz | qoşa q (4.5) |
| parallel | paralel | Avropa mənşəli, bir l (4.6) |
| apelyasiya | apellyasiya | istisna – 2020 dəyişikliyi |
| atestasiya, akreditasiya | attestasiya, akkreditasiya | istisna – 2020 dəyişikliyi |
| fən, haq, xət | fənn, haqq, xətt | təkhecalıda qoşa samit (4.7) |
| his, sir | hiss, sirr | 4.7 |
| haqqsız, sirrlər | haqsız, sirlər | samitlə başlanan şəkilçidə biri düşür (4.7) |
| xəttdən, fənnlər | xətdən, fənlər | 4.7 |
| kilovatt | kilovat | 4.8 |
| kasset, massaj | kaset, masaj | bir s (4.9) |
| şosse, aksessuar | şose, aksesuar | 4.9 |
| ekspress, stress | ekspres, stres | söz sonunda bir s (4.10) |
| anti virus, a normal | antivirus, anormal | ön şəkilçi bitişik (5.1) |
| 5-nci, 3-cu | 5-ci, 3-cü | rəqəmdən sonra -cı/-ci/-cu/-cü (5.4) |
| bu günkü | bugünkü | bir vurğu ilə deyilən mürəkkəb söz bitişik (6.1.1) |
| gün bə gün, il bə il | günbəgün, ilbəil | 6.1.3 |
| foto çəkiliş, super market | fotoçəkiliş, supermarket | foto-, super- bitişik (6.2) |
| eks prezident, əks səda | eks-prezident, əks-səda | defislə (6.3.2) |
| qeyriadi, vitse prezident | qeyri-adi, vitse-prezident | 6.3.2 |
| nöqteyi nəzər | nöqteyi-nəzər | izafət (6.3.3) |
| azçox, gectez | az-çox, gec-tez | 6.3.5 |
| uşaqidi, gecəydi | uşaq idi, gecə idi | idi, imiş, ikən adlardan sonra ayrı (7.1) |
| səninüçün, adamkimi | sənin üçün, adam kimi | ikihecalı qoşma ayrı (7.2.2) |
| etibarı ilə, vasitəsi ilə | etibarilə, vasitəsilə | bitişik (7.2, qeyd) |
| çün ki, hal buki | çünki, halbuki | mürəkkəb bağlayıcı bitişik (7.3) |
| həm çinin, nə inki | həmçinin, nəinki | 7.3 |
| həmdə, vəya | həm də, və ya | tərkibi bağlayıcı ayrı (7.4) |
| deyirki | deyir ki | ki bağlayıcısı ayrı yazılır |
| ənyaxşı, lappis | ən yaxşı, lap pis | ədat ayrı (7.5) |
| gəldin mi?, oxudu mu? | gəldinmi?, oxudumu? | -mı/-mi ədatı bitişik (7.5) |
| Xəzər Dənizi, Kür Çayı | Xəzər dənizi, Kür çayı | dəniz, çay, şəhər kiçik (8.6, qeyd 5) |
| Novruz Bayramı | Novruz bayramı | bayram adında yalnız ilk söz böyük (8.6, qeyd 2) |
| Nadir Şah, Fətəli Xan Xoyski | Nadir şah, Fətəli xan Xoyski | titul addan sonra kiçik (8.9) |
| mə'na, e'lan, şe'r | məna, elan, şeir | apostrof işlənmir |
| otaqa, qonaqın | otağa, qonağın | saitlə başlanan şəkilçidə q~ğ (1.2) |
| ürəkim, biləki | ürəyim, biləyi | k~y (1.3) |
| ayağ, qonağ | ayaq, qonaq | sonda q (1.2) |
| expert, taxi | ekspert, taksi | x hərfi [ks] vermir |
| intelekt | intellekt | orfoqrafiya lüğəti |
| müəlim, laihə | müəllim, layihə | orfoqrafiya lüğəti |
| əlaqadar | əlaqədar | orfoqrafiya lüğəti |
| sentiyabr, oktiyabr | sentyabr, oktyabr | ay adları kiçik hərflə |
Alınma sözlər və qoşa samitlər
Səhvlərin ən böyük qrupu Avropa və rus dilindən keçmiş sözlərə aiddir. Alınma sözlərdə o hərfi [a] kimi tələffüz olunsa da, o yazılır (laborant, obyekt, professor); mənbə dildə [u] olan sözlər ü ilə yazılır (büro, jüri, kompüter); anket, qəzet, sistem, proqram kimi sözlərin sonunda a yazılmır, forma, norma, respublika, qrammatika sözlərində isə saxlanır. Rus ц ümumi isimlərdə s olur (konsert, dosent, lisey), anbar, sünbül, şənbə, tənbəl n ilə, veb-sayt v ilə, biologiya, general, gigiyena g ilə yazılır.
Qoşa samitdə iki əks səhv olur: ərəb və Azərbaycan mənşəli sözlərdə qoşa samit ixtisar edilir (mürəkəb, əlbətə, diqət), Avropa mənşəli sözlərdə isə mənbə dildəki qoşa samit saxlanır (parallel, stress, massaj). Qayda: tələffüzdə [kg], [td], [pb], [kq] eşidilən sözlər qoşa samitlə yazılır (səkkiz, mürəkkəb, əlbəttə, hətta, diqqət, doqquz); təkhecalı sözlərin sonunda hər iki samit yazılır (fənn, haqq, hiss, xətt, sirr), samitlə başlanan şəkilçidə biri düşür (fənlər, haqsız, xətdən, sirlər). Avropa mənşəli sözlərdə qq, ll, mm, pp, tt bir samitlə (paralel, teleqram, aparat, vat; istisna: apellyasiya, attestasiya, akkreditasiya), qoşa s də bir s ilə yazılır (kaset, masaj, şose, ekspres, konqres, stres; istisna: press).
Defis, bitişik və ayrı yazılış
Defislə: qoşa sözlər (dedi-qodu, az-maz), yaxın və əks mənalı cütlər (az-çox, gec-tez, söz-söhbət, iki-üç), izafət birləşmələri (nöqteyi-nəzər, tərcümeyi-hal), coğrafi istiqamətlər (şimal-şərq), ölçü vahidləri (kilovat-saat), rəng dərəcələri (açıq-sarı, tünd-göy), art-, eks-, əks-, kontr-, qeyri-, ober-, veb-, vitse- ilə başlayan sözlər (eks-prezident, qeyri-adi, veb-səhifə, vitse-admiral), təkrar nidalar (bəh-bəh, vay-vay).
Bitişik: bir vurğu ilə deyilən mürəkkəb sözlər (bugünkü, əmioğlu, günəbaxan, beşillik, soyuqqanlı), günbəgün, ilbəil tipli zərflər, aero-, avto-, foto-, mikro-, nano-, super-, tele-, ultra-, ümum- ilə başlayan sözlər (avtopark, fotoçəkiliş, supermarket, ultrasəs). Xüsusi ismə qoşulanda defis qoyulur: trans-Qafqaz, ümum-Avropa.
Rəqəmlərdən sonra şəkilçi defislə yazılır: 2-ci, 3-cü, 6-cı, 10-cu, 17-si, 20-dən. İllərdə ahəng qanununa diqqət edin: 2026-cı il, 2025-ci il, 2030-cu il. Roma rəqəmlərindən sonra şəkilçi yazılmır: V əsr, XXI əsr.
"ki", "də/da", "-mı" və digər köməkçi sözlər
- ki bağlayıcısı həmişə ayrı yazılır: "Bilirəm ki, gələcəksən", "sən ki", "odur ki", "belə ki". Mənsubiyyət bildirən -kı/-ki/-ku/-kü şəkilçisi isə bitişikdir: axşamkı, səhərki, gündüzkü, səninki.
- də/da ədatı ("həm də", "mən də", "dedim də") ayrı yazılır; yerlik hal şəkilçisi -da/-də bitişikdir: evdə, məktəbdə. Yoxlama: söz "həmçinin" mənası verirsə, ayrıdır.
- -mı, -mi, -mu, -mü sual ədatı sözə bitişik yazılır: Gəldinmi? Oxudumu? Qəşəngdirmi? Türkiyə türkcəsindəki kimi ayrı yazmaq səhvdir.
- idi, imiş, ikən adlardan sonra ayrı (uşaq idi, gecə ikən), samitlə bitən feillərdən sonra həm ayrı, həm də bitişik yazıla bilər (gəlirdi, gəlirmiş); saitlə bitən feillərdə y ilə bitişik forma mümkündür: gəlməliydi.
- Qoşmalar: ikihecalılar ayrı (sənin üçün, adam kimi, evə qədər), təkhecalılar bitişik (dağacan, küçəyədək, quştək); etibarilə, məqsədilə, vasitəsilə bitişikdir.
- Ədatlar ayrı (ən yaxşı, daha gözəl, lap pis), -ca/-cə və -sana/-sənə bitişikdir: indicə, yaxşıca, gəlsənə.
Böyük hərf qaydaları
Dövlət qurumlarının, partiyaların, universitetlərin adlarında yardımçı sözlərdən (adına, üzrə, və, yanında) başqa bütün sözlər böyük hərflə yazılır: Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti. Ali dövlət vəzifələri də belədir: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Baş naziri; sahə nazirlərinin adında vəzifə sözü kiçikdir (səhiyyə naziri). Coğrafi adlarda ümumi söz kiçik yazılır: Xəzər dənizi, Kür çayı, Bakı şəhəri, Azadlıq meydanı. Bayram və tarixi gün adlarında yalnız birinci söz böyükdür: Novruz bayramı, Qurban bayramı, İyirmi yanvar; rəqəmlə yazılanda 20 Yanvar, 8 Mart. Tərkibində "gün" sözü olan təqvim günlərində bütün sözlər böyükdür: Beynəlxalq Ana Dili Günü. Fəxri adlarda ilk söz böyükdür: Əməkdar müəllim, Xalq şairi (istisna: Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı). Titullar addan əvvəl böyük, sonra kiçik yazılır: Şah İsmayıl, amma Nadir şah; Fətəli xan Xoyski. Ay və həftə günlərinin adları kiçik hərflədir: 7 oktyabr 2026-cı il, bazar ertəsi. Dırnaqda yazılan adlara şəkilçi dırnaqdan kənarda əlavə olunur: "Xalq qəzeti"nin nömrəsi.
Durğu işarələri və rus-türk təsiri ilə yanlış işlənən sözlər
- "ki"-dən sonra vergül: "Dedi ki, gələcək". Rus dilinin təsiri ilə "ki"-dən əvvəl vergül qoymaq səhvdir.
- Təkrarlanmayan "və"dən əvvəl vergül qoyulmur; "amma", "lakin", "ancaq" bağlayıcılarından əvvəl qoyulur.
- Xitab və ara sözlər vergüllə ayrılır: "Əli, gəl"; "Məncə, bu düzgündür".
- Durğu işarəsindən əvvəl boşluq qoyulmur. Defis (-) söz daxilində, tire (–) cümlə üzvləri arasında və dialoqda işlənir.
- Onluq kəsrlər vergüllə (3,5 faiz), minliklər boşluqla (10 000) yazılır.
- Apostrof 2004-cü il orfoqrafiya lüğətindən etibarən işlənmir: məna, elan, şeir, məlumat, Quran, cürət.
Söz seçimi səhvləri də rəsmi mətnlərdə və imtahan yazılarında xal itirir. Rus kəlmələri Azərbaycan dilinin öz sözləri ilə əvəz edilməlidir: astanovka – dayanacaq, adres – ünvan, zakaz – sifariş, maqazin – mağaza, uje – artıq, prosta – sadəcə, vabşe – ümumiyyətlə. Türkiyə türkcəsinin təsiri ilə yazılan formalar da səhvdir: teşekkür – təşəkkür, ama – amma, ve – və, ile – ilə, çok – çox, şimdi – indi, nasıl – necə, evet – bəli. Sosial şəbəkələrdəki "e" (ə əvəzinə), "sh", "ch" yazılışı rəsmi və tədris mətnlərində yolverilməzdir.
Tez-tez verilən suallar
"Kompüter", yoxsa "kompyuter"?
"Kompüter": Normaların 2.3-cü bəndinə görə mənbə dildə [u] saitli alınma sözlər ü ilə yazılır (bülleten, büro, jüri, paraşüt).
"ki" bağlayıcısından əvvəl, yoxsa sonra vergül qoyulur?
Sonra: "Bilirəm ki, gələcəksən". "ki" özü həmişə ayrı yazılır; bitişik -ki yalnız şəkilçidir (axşamkı, səninki).
"Gəldin mi", yoxsa "gəldinmi"?
"Gəldinmi" – -mı/-mi/-mu/-mü sual ədatı sözə bitişik yazılır (7.5-ci bənd). Ayrı yazılış Türkiyə türkcəsinin qaydasıdır.
"Mən də" ayrı, "evdə" bitişik – necə fərqləndirmək olar?
"Həmçinin" mənası verirsə, ədatdır və ayrı yazılır (mən də gəlirəm). Yer və zaman bildirirsə, yerlik hal şəkilçisidir və bitişikdir (evdə, saat beşdə).
Apostrof hələ də işlənirmi?
Xeyr. Apostrof 2004-cü il orfoqrafiya lüğətində ləğv edilib; məna, elan, şeir, Quran sözləri apostrofsuz yazılır.
Sözün düzgün yazılışını haradan yoxlamaq olar?
Yekun mənbə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti"dir (7-ci nəşr, 2021). Qaydaların özü Nazirlər Kabinetinin 174 nömrəli qərarında (nk.gov.az, e-qanun.az) dərc olunub.
Mənbə: Nazirlər Kabineti – 438 nömrəli qərar (2020), Orfoqrafiya Normalarının tam mətni (Teleqraf), e-qanun.az – 2004-cü il orfoqrafiya qaydaları, Dalidag.az – lüğətin 7-ci nəşri, Filologiya məsələləri (2025), DİM – imtahan modeli
Şərhlər