Səməni göyərtmək üçün buğdanı 8–12 saat isladın, 1–2 gün nəm parçada cücərdin, sonra boşqaba bir qat yayıb hər gün çiləyərək işıqlı yerdə saxlayın. Otağın istiliyindən asılı olaraq cücərti 10–14 gündə 10–15 sm olur. Ona görə 2027-ci ilin Novruzu üçün buğdanı martın ilk günlərində, bayramdan təxminən 2–3 həftə əvvəl isladmaq kifayətdir.
Səməni Novruz bayramının əsas rəmzlərindən biridir: yaşıl cücərti təbiətin oyanmasını, bərəkəti və yeni ilin bolluğunu təmsil edir. Aşağıda buğda seçimindən lent bağlamağa qədər bütün mərhələləri, gün-gün təqvimi, kif və saralmanın səbəblərini, bayramdan sonrakı adətləri topladıq.
Səməni üçün buğda seçimi və lazım olanlar
Ən vacib şərt dənin "canlı" olmasıdır. Bütöv, qabıqlı, təmiz buğda götürün. Yarma, qovurulmuş və ya buxarda emal olunmuş dən (məsələn, bulğur) göyərmir. Rəngli – çəhrayı və ya göy – toxum buğdası çox vaxt dərmanlanmış olur. Belə dəni bəzək üçün göyərtmək olar, amma səməni halvası və ya başqa yemək üçün işlətməyin. Buğdanı suya töküb qarışdırın: üzə çıxan boş və zədəli dənləri atın, onlar adətən cücərmir və ilk kif məhz onlarda başlayır.
| Nə lazımdır | Miqdar (22–24 sm boşqab üçün) | Qeyd |
|---|---|---|
| Bütöv buğda | 150–200 q | Boşqabın dibini sıx, bir qat örtəcək qədər |
| Su | Dəni 3–4 barmaq örtəcək qədər | Otaq temperaturunda |
| Tənzif və ya nazik pambıq parça | 1–2 ədəd | Cücərtmək və örtmək üçün |
| Kənarlı dayaz boşqab və ya sini | 1 ədəd | Artıq suyu süzmək asan olsun |
| Çiləyici (pulverizator) | 1 ədəd | Dənləri yuyub aparmadan nəmləndirir |
Buğda əvəzinə mərcimək də göyərdilir. Mərcimək səmənisi daha tez cücərir, amma cücərtisi qısa və yumşaq olur. Eyni boşqabda buğda ilə mərciməyi qarışdırmamaq məsləhətdir, çünki fərqli sürətlə böyüyürlər.
Səməni nə vaxt əkilir: gün-gün təqvim
2027-ci ildə yaz gecə-gündüz bərabərliyi 20 mart, Bakı vaxtı ilə isə 21 martın ilk dəqiqələrinə düşür. Səməni bayram axşamı – 20 mart – xonçada olmalıdır. Cədvəl orta otaq istiliyi (20–22°C) üçündür. İsti mənzildə başlanğıcı 3–4 gün gecikdirin, sərin otaqda isə 2–3 gün tez başlayın.
| Gün | Nümunə tarix (2027) | Nə edirsiniz | Nə görəcəksiniz |
|---|---|---|---|
| 1 | 3 mart | Buğdanı yuyub 8–12 saat isladın | Dən şişir, rəngi açılır |
| 2 | 4 mart | Suyu süzün, yaxalayın, nəm tənzifə bükün | İlk ağ nöqtələr |
| 3 | 5 mart | Dənləri boşqaba bir qat yayın, nəm parça ilə örtün | 2–3 mm kökcük |
| 4–5 | 6–7 mart | Gündə 2 dəfə örtüyün üstündən çiləyin | Kökcüklər dənləri bir-birinə bağlayır |
| 6–7 | 8–9 mart | Cücərti 1 sm olanda örtüyü götürün, işığa qoyun | Yaşıl uclar |
| 8–11 | 10–13 mart | Gündə 1–2 dəfə çiləyin, boşqabı hər gün fırladın | 4–8 sm cücərti |
| 12–15 | 14–17 mart | Sulamanı azaldın, çox uzanırsa sərin yerə keçirin | 10–15 sm, sıx yaşıl |
| 16 | 18 mart | Lent bağlayın | Səməni hazırdır |
| 17–18 | 19–20 mart | Az-az sulayaraq xonçaya qoyun | Bayram görünüşü |
Ənənəyə görə səməni çox vaxt çərşənbələrlə eyni vaxtda göyərdilir və axır çərşənbəyə hazır olur. 2027-ci ildə Torpaq çərşənbəsi 16 marta düşür. Bu günlərdə yaxınlarınıza göndərmək üçün çərşənbə təbriklərinə də baxa bilərsiniz.
Səməni necə göyərdilir: addım-addım
- Buğdanı bir neçə dəfə yuyun, üzə çıxan və qaralmış dənləri ayırın.
- Dəni geniş qabda su ilə örtüb 8–12 saat saxlayın. İsladılma 24 saatı keçirsə, suyu mütləq dəyişin, yoxsa dən turşuyur.
- Suyu süzün, dənləri yaxalayın və nəm tənzifə və ya parçaya bükün. Bağlamanı gündə 2 dəfə nəmləndirib yüngülcə silkələyin.
- Ağ kökcüklər görünəndə (adətən 1–2 günə) dənləri boşqaba bir qat yayın. Qat qalın olsa, alt dənlər havasız qalır və çürüyür.
- Üstünü nəm, nazik parça ilə örtün və boşqabı birbaşa günəş düşməyən, işıqlı yerə qoyun.
- Cücərti təxminən 1 sm olanda örtüyü götürün ki, yarpaqlar yaşıllaşsın.
- Hər gün çiləyin və boşqabı 90 dərəcə fırladın – belə olanda səməni bir tərəfə əyilmir.
Boşqabda və yastıq üzərində göyərtmə
Ən sadə üsul dənləri birbaşa boşqaba yaymaqdır. Bəziləri boşqabın dibinə nazik pambıq və ya bir neçə qat nəm kağız dəsmal sərib "yastıq" düzəldir. Bu yastıq nəmi bərabər saxlayır, kökləri tutur və səməni boşqabdan bütöv qaldırılır. Pambıq yastığın çatışmazlığı odur ki, su çox olanda tez iylənir. Ona görə yastığı yalnız nəm saxlayın, isladıb suda qoymayın.
Səməni necə sulanır: sulama qaydası
Səməninin ən böyük düşməni artıq sudur. Kök yığını həmişə nəm olmalı, amma suda "üzməməlidir". Boşqabın dibində su yığılıbsa, dənləri ovucla saxlayaraq boşqabı ehtiyatla əyin və suyu süzün. İlk günlərdə su tökmək əvəzinə çiləyici işlədin: axın dənləri yerindən oynadır.
Cücərti 5–6 sm-dən uzananda köklər sıx keçə əmələ gətirir. Bu mərhələdə boşqabın kənarından gündə 2–3 xörək qaşığı su tökmək kifayətdir. Boşqabı radiatorun yanında və ya günorta günəşi düşən pəncərə qırağında saxlamayın: torpaqsız göyərən cücərti tez quruyur, qurumuş səməni isə bir daha əvvəlki görkəminə qayıtmır.
Səməni niyə kif atır və saralır
Bir çox insan kökcüklərin üzərindəki ağ, pambığa oxşar tükcükləri kif sanır. Əslində bunlar kök tükcükləridir. Üzərinə su çiləyəndə yox olursa, narahat olmayın. Kif isə boz-yaşıl və ya qara ləkə şəklində görünür və xoşagəlməz iy verir.
| Problem | Ehtimal olunan səbəb | Nə etməli |
|---|---|---|
| Boz-yaşıl ləkə, iy | Artıq su, havasızlıq, zədəli dənlər, isti otaq | Ləkəli hissəni qaşıqla götürün, qalanını yaxalayın, sulamanı azaldın, otağı havalandırın |
| Cücərtinin saralması | İşıq azlığı, örtüyün uzun saxlanması, susuzluq | Örtüyü götürün, boşqabı işıqlı yerə keçirin, çiləməni artırın |
| Ucların qurumağı | Radiator, quru hava, birbaşa günəş | Sərin, işıqlı yerə qoyun, yarpaqları da çiləyin |
| Səməninin yatması, əyilməsi | Çox uzanma, işığın bir tərəfdən düşməsi | Lent bağlayın, boşqabı hər gün fırladın |
| Seyrək göyərmə | Köhnə və ya emal olunmuş dən, qalın qat | Növbəti dəfə dəni su testindən keçirin, bir qat yayın |
Səməniyə lent bağlamaq və xonçaya qoymaq
Cücərti 10 sm-ə çatanda ortasından lent bağlanır. Ən çox qırmızı lent seçilir. Lent həm bəzəkdir, həm də uzun saplaqları bir yerdə tutur. Lenti bərk sıxmayın: sıxılan yerdə saplaqlar əzilir və saralır. Səməni xonçanın ortasına qoyulur, ətrafına boyanmış yumurta, şam, güzgü və bayram şirniyyatları düzülür. Bəzi ailələr səməniyə göz muncuğu da bağlayır.
Novruzdan sonra səməni ilə nə edilir
Səməni bayram boyu süfrədə qalır. Bayramdan sonra onu adi tullantı kimi atmamaq ənənəsi geniş yayılıb. Bir çox ailə səmənini axar suya – çaya, arxa və ya dənizə – buraxır. İnanca görə köhnə ilin ağırlığı su ilə gedir. Bəziləri səmənini bağçada torpağa basdırır, quşlara və ya ev heyvanlarına verir. Kəndlərdə isə bəzən səməni halvası bişirilir. Suya buraxmazdan əvvəl lenti, muncuğu və plastik əşyaları çıxarmaq təbiət üçün daha doğru olar. Adətlər bölgədən və ailədən asılı olaraq dəyişir. Hansına əməl etmək hər ailənin öz seçimidir.
Səməni halvası haqqında qısaca
Səməni halvası cücərdilmiş buğdanın şirəsindən hazırlanan qədim Novruz yeməyidir. Səməni əzilir, suyu sıxılır və bu şirə saatlarla, çox vaxt gecə boyu, dayanmadan qarışdırılaraq qatılaşdırılır. Ənənəvi variantda şəkər əlavə edilmir: şirinlik cücərmiş dənin öz təbii şəkərindən gəlir. İndi bəziləri qatılaşmanı sürətləndirmək üçün bir az un qatır. Bölgələrdə, məsələn Basqalda, bütün proses bir neçə gün çəkir. Novruz süfrəsinin digər nemətləri haqqında Azərbaycan şirniyyatları yazımızda oxuya bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Səməni neçə günə göyərir?
İsladılmadan sonra ilk kökcüklər 1–2 günə çıxır. Cücərti orta otaq istiliyində 10–14 günə 10–15 sm olur. Sərin otaqda bu müddət 2–3 həftəyə uzanır.
Səməni üçün buğda nə qədər isladılır?
Adətən 8–12 saat, yəni bir gecə kifayətdir. Daha uzun isladırsınızsa, hər 12–24 saatdan bir suyu dəyişin.
Səməni kif atıbsa nə etmək lazımdır?
Ləkəli hissəni dənləri ilə birlikdə götürün, qalanını yaxalayın, artıq suyu süzün və boşqabı havalı, işıqlı yerə keçirin. Kif böyük sahəni tutubsa, yenidən başlamaq daha yaxşıdır.
Səməni niyə saralır?
Ən çox işıq azlığından, örtüyün çox gec götürülməsindən və ya qurumaqdan. Boşqabı işıqlı yerə qoyun və hər gün çiləyin.
Novruzdan sonra səməni harada atılır?
Ənənəyə görə çox vaxt axar suya buraxılır. Bəziləri onu torpağa basdırır və ya quşlara verir. Lent və plastik bəzəkləri əvvəlcədən çıxarın.
Mənbə: Zoroastrians.net, Tamstore.az, Azerbaijan International, Kazinform, AZƏRTAC, UniversalTimeDate
Şərhlər