Manatın ABŞ dollarına qarşı rəsmi məzənnəsini Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) banklararası valyuta bazarında hərrac və hərracdankənar əməliyyatların orta məzənnəsi əsasında müəyyən edir, digər valyutalara qarşı məzənnə isə dolların beynəlxalq bazardakı çarpaz kursu ilə hesablanır. 2017-ci ilin aprelindən bəri dolların məzənnəsi 1,70 manat səviyyəsində dəyişməz qalır: bunu Dövlət Neft Fondunun bazara satdığı valyuta və AMB-nin müdaxilələri təmin edir. 2026-cı il avqustun 31-nə AMB-nin valyuta ehtiyatları tarixi maksimum olan 15,3 milyard dollara, ölkənin ümumi strateji valyuta ehtiyatları isə 90,8 milyard dollara çatıb.
Rəsmi məzənnə hər gün necə hesablanır?
AMB hər iş günü növbəti gün üçün rəsmi məzənnələri müəyyən edib cbar.az saytında dərc edir. Bu, "Mərkəzi Bank haqqında" qanunla Banka verilən səlahiyyətdir və prosedur belədir:
- Banklararası bazar. Kommersiya bankları elektron ticarət platforması üzərindən bir-biri ilə və AMB ilə dollar alqı-satqısı aparır. AMB-nin 2026-cı il üçün pul siyasətinin əsas istiqamətlərində qeyd olunduğu kimi, manatın dollara qarşı ikitərəfli məzənnəsi "hərrac və hərracdankənar əməliyyatlar üzrə orta banklararası məzənnə əsasında" müəyyən edilir.
- Neft Fondunun valyuta hərracları. Dövlət Neft Fondu (ARDNF) dövlət büdcəsinə transfer üçün dolları AMB-nin təşkil etdiyi hərraclarda manata çevirir. Bu hərraclar bazara daxil olan valyutanın əsas mənbəyidir və tələb-təklif balansını formalaşdırır.
- Mərkəzi Bankın müdaxiləsi. Bazarda valyuta təklifi tələbi üstələyəndə AMB artıq dolları alıb ehtiyatlara yönəldir, əks halda satır. 2026-cı ilin avqustunda AMB 1,5 milyard dollar həcmində alış müdaxiləsi edib – bu, ehtiyatların tarixdə ən böyük aylıq artımına səbəb olub.
- Çarpaz məzənnələr. Avro, funt, rubl, lirə və digər valyutaların manata qarşı məzənnəsi dolların həmin valyutalara beynəlxalq bazardakı kursu üzərindən hesablanır. Buna görə dollar sabit qalsa da, avro və ya lirənin manat qiyməti hər gün dəyişir.
Rəsmən Azərbaycanda "üzən məzənnə" rejimi elan olunub, lakin faktiki olaraq 2017-ci ildən bəri məzənnə dollara bağlı sabit kurs kimi işləyir. Beynəlxalq təsnifatda bu, "sabitləşdirilmiş razılaşma" (stabilized arrangement) adlanır.
2015-ci il: iki devalvasiya bir ildə
2014-cü ilin ikinci yarısında neftin qiyməti 110 dollardan 50 dollara düşdü. Neft gəlirləri ixracın 90 faizindən çoxunu təşkil edən Azərbaycan üçün bu, valyuta təklifinin kəskin azalması demək idi. AMB əvvəlcə ehtiyatları sataraq 0,78 məzənnəsini qorudu, sonra iki mərhələdə manatı ucuzlaşdırdı.
| Tarix | Əvvəlki məzənnə (1 USD) | Yeni məzənnə | Dəyişiklik | Qeyd |
|---|---|---|---|---|
| 2011–fevral 2015 | – | 0,78 AZN | sabit | Neft 100 dollardan yuxarı, ehtiyatlar artır |
| 21 fevral 2015 | 0,78 | 1,05 | -34,6% | Birinci devalvasiya; dollar-avro səbətinə keçid elan olundu |
| 21 dekabr 2015 | 1,05 | 1,55 | -47,6% | İkinci devalvasiya; üzən məzənnəyə keçid |
| 2 fevral 2017 | – | 1,92 | tarixi minimum | Manat ən aşağı səviyyəsində |
| 21 fevral 2017 | 1,92 | 1,7352 | möhkəmlənmə | Neft qiymətinin bərpası, ehtiyatların artımı |
| Aprel 2017 – bu gün | – | 1,70 | sabit | Faktiki sabit kurs rejimi |
2015-ci ilin iki devalvasiyası nəticəsində manat il ərzində dollara qarşı dəyərinin təxminən yarısını itirdi. Dollarla kredit götürmüş vətəndaşlar və idxalçılar ən çox zərər çəkdi, banklarda problemli kreditlərin payı kəskin artdı və bir neçə bank bağlandı. 1994-cü ildəki hiperinflyasiya dövrü ilə müqayisədə bu, müstəqillik dövründə manatın ikinci böyük şok dövrü sayılır.
Niyə 1,70 dəyişmir?
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il sentyabrın 26-da II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda bildirib ki, "2017-ci ilin aprelindən 1 dollar 1,7 manatdır və belə də olmağa davam edəcək". Sabitliyin əsas dayaqları bunlardır:
- Strateji valyuta ehtiyatları: 2026-cı il sentyabrın 1-nə 90,77 milyard dollar (ARDNF aktivləri və AMB ehtiyatları birlikdə). Bu, ilin əvvəlindən 12,2 faiz, ötən ilin eyni dövründən 15,7 faiz çoxdur.
- Mərkəzi Bankın ehtiyatları: 31 avqust 2026-ya 15 301,3 milyon dollar; ilin əvvəlindən 3,83 milyard dollar (33,4 faiz) artım. Əvvəlki rekord 2014-cü ilin iyulunda 15,19 milyard dollar idi.
- Aşağı dövlət borcu: ümumi dövlət borcu ÜDM-in təxminən 20 faizi, xarici borc isə 5,6 faizi səviyyəsindədir; valyuta ehtiyatları xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələyir.
- Müsbət ticarət balansı: neft-qaz ixracı idxalı davamlı üstələyir, cari əməliyyatlar hesabı profisitlidir.
- Neft Fondunun transferləri: büdcəyə ayrılan vəsait manata çevrilərkən bazara sabit valyuta təklifi daxil olur.
| Tarix (2026) | AMB-nin valyuta ehtiyatları, mln USD |
|---|---|
| 30 yanvar | 11 563,5 |
| 31 mart | 11 656,8 |
| 30 iyun | 13 157,6 |
| 31 iyul | 13 767,9 |
| 31 avqust | 15 301,3 |
Pul siyasəti və faiz dərəcəsi
Sabit məzənnə şəraitində AMB inflyasiyanı əsasən uçot dərəcəsi və likvidlik əməliyyatları ilə tənzimləyir. 2026-cı il sentyabrın 23-də Bank uçot dərəcəsini 6,5 faiz səviyyəsində saxlayıb, faiz dəhlizinin yuxarı həddi 7,5 faiz, aşağı həddi isə 50 baza bəndi azaldılaraq 5 faiz müəyyən edilib. Maliyyə Nazirliyinin hesabatına görə, 2026-cı ilin birinci yarısında orta illik inflyasiya 5,7 faiz, iyun ayında illik inflyasiya 5,8 faiz olub – AMB-nin 4±2 faiz hədəf dəhlizinin yuxarı hissəsində. Məzənnə sabitliyi idxal mallarının qiymətini manatla sabit saxladığı üçün inflyasiyaya qarşı əsas "lövbər" rolunu oynayır.
Məzənnəni nə dəyişə bilər?
- Neftin qiyməti. Ən mühüm amil. Brent uzun müddət büdcədə nəzərdə tutulan səviyyədən aşağı qalarsa, Neft Fondunun valyuta satışı azalır və bazarda dollar tələbi artır. 2015-ci il ssenarisi məhz belə başlamışdı.
- Dolların dünya bazarında mövqeyi. Dollar Türkiyə lirəsi, rubl və avroya qarşı güclənəndə manat da avtomatik olaraq həmin valyutalara qarşı bahalaşır; bu, qeyri-neft ixracının rəqabət qabiliyyətini azaldır.
- İdxaldan asılılıq və əhalinin dollarlaşması. Əmanətlərin və kreditlərin dollar payı azaldıqca AMB-nin manevr imkanı artır.
- Qeyri-neft ixracının artımı. Neft gəlirlərinin payı azaldıqca hökumət "daha çevik məzənnə"yə keçidi müzakirə edə bilər, lakin 2026-cı il üçün pul siyasətinin əsas istiqamətlərində rejimin dəyişməyəcəyi açıq bildirilib.
- Regional risklər. Qonşu ölkələrdə valyuta böhranları (2018 və 2021-ci illərdə Türkiyə, 2022-ci ildə Rusiya) manatı birbaşa dəyişməyib, çünki Azərbaycanın ehtiyat "yastığı" böyükdür.
Tez-tez verilən suallar
Manatın məzənnəsini kim müəyyən edir?
Azərbaycan Mərkəzi Bankı. Rəsmi məzənnə banklararası bazarda hərrac və hərracdankənar əməliyyatların orta məzənnəsi əsasında hər iş günü elan olunur və cbar.az saytında dərc edilir.
Dollar neçə ildir 1,70 manatdır?
2017-ci ilin aprelindən, yəni 9 ildən çoxdur. Bundan əvvəl, 2016-cı il – 2017-ci ilin əvvəlində məzənnə 1,55–1,92 arasında dalğalanırdı.
2015-ci ildə manat neçə faiz ucuzlaşdı?
Fevralın 21-də 0,78-dən 1,05-ə (34,6 faiz), dekabrın 21-də 1,05-dən 1,55-ə (47,6 faiz). Ümumilikdə il ərzində manat dollara qarşı dəyərinin təxminən yarısını itirdi.
Yaxın vaxtlarda devalvasiya gözlənilirmi?
Rəsmi mövqe və makro göstəricilər bunu göstərmir: AMB ehtiyatları tarixi maksimumdadır, strateji ehtiyatlar 90 milyard dolları ötüb, xarici borc ÜDM-in 6 faizindən azdır. Əsas risk neft qiymətinin uzunmüddətli kəskin düşməsidir.
Avro və lirə niyə hər gün dəyişir, dollar isə yox?
Çünki AMB yalnız dollara qarşı məzənnəni sabit saxlayır. Digər valyutalar dolların dünya bazarındakı kursu üzərindən hesablandığı üçün onların manat qiyməti beynəlxalq bazarla birlikdə dəyişir.
Rəsmi məzənnə ilə bankların məzənnəsi niyə fərqlənir?
Banklar alış-satış marjası tətbiq edir: nağd dolların alış qiyməti adətən 1,69–1,70, satış qiyməti 1,70–1,71 manat olur. Fərq bankın komissiyasıdır, rəsmi məzənnə isə uçot və vergi hesablamaları üçün istifadə edilir.
Mənbələr
- Azərbaycan Mərkəzi Bankı – Rəsmi valyuta ehtiyatları (mln USD)
- Azərbaycan Mərkəzi Bankı – Pul siyasəti
- Marja.az – Mərkəzi Bankdan 2026-cı ildə dollar/manat məzənnəsi barədə açıqlama
- Banker.az – Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları tarixi maksimuma çatıb (sentyabr 2026)
- Banker.az – Strateji valyuta ehtiyatları 91 milyarda yüksəlib
- APA – Mərkəzi Bank uçot dərəcəsi ilə bağlı qərarını açıqlayıb (23 sentyabr 2026)
- Marja.az – "2017-ci ilin aprelindən 1 dollar 1,7 manatdır" (26 sentyabr 2026)
- Modern.az – Azərbaycanda inflyasiya: rəsmi rəqəmlər (avqust 2026)
- Milli.az – Azərbaycan tarixində baş verən devalvasiyalar: xronologiya
- Banco.az – Rəsmi məzənnə, 02.02.2017
- Banco.az – Rəsmi məzənnə, 21.02.2017
- Azadlıq Radiosu – Manatın 4 ildir "üzməməsinin" səbəbləri
- Wikipedia – Azerbaijani manat (məzənnə tarixi)
Son yenilənmə: 29 sentyabr 2026. Rəsmi qaydalar dəyişə bilər; müraciətdən əvvəl rəsmi mənbələri yoxlayın.
Şərhlər