Azərbaycanda doktorantura ali təhsilin ən yüksək səviyyəsidir və iki proqramdan ibarətdir: fəlsəfə doktoru (PhD) və elmlər doktoru. Fəlsəfə doktoru proqramına magistraturanı bitirmiş (tibbdə həkim-mütəxəssis) Azərbaycan vətəndaşları müsabiqə yolu ilə qəbul olunur: əvvəlcə Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) keçirdiyi xarici dil imtahanı (iyun), sonra fəlsəfə və ixtisas fənni imtahanları (sentyabr) verilir. Sənədlər adətən may–iyun aylarında portal.edu.az saytında qəbul edilir. Əyani təhsil 3 il, qiyabi və dissertantlıq yolu ilə 4 il çəkir; elmlər doktoru üçün bu müddətlər 4 və 5 ildir. 1 sentyabr 2025-ci ildən dövlət hesabına əyani oxuyan fəlsəfə doktoru namizədinin aylıq təqaüdü 300 manat, elmlər doktoru hazırlığında isə 450 manatdır.
Doktorantura proqramları və təhsil formaları
Doktoranturanın yaradılması və qəbul qaydaları Nazirlər Kabinetinin 1 iyul 2010-cu il tarixli 129 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Doktoranturaların yaradılması və doktoranturaya qəbul Qaydaları" ilə tənzimlənir; sənədə sonradan dəfələrlə dəyişiklik edilib. Doktoranturalar universitetlərdə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında (AMEA) və elmi-tədqiqat institutlarında fəaliyyət göstərir, hərbi təhsil müəssisələrində isə bunun adı adyunkturadır. Təhsil əyani (işdən ayrılmaqla) və qiyabi (işdən ayrılmadan) formada aparılır, bundan əlavə dissertantlıq yolu da mövcuddur.
| Proqram | Əyani | Qiyabi | Dissertantlıq | Qəbul şərti |
|---|---|---|---|---|
| Fəlsəfə doktoru | 3 il | 4 il | 4 il | Magistr diplomu (magistr dissertasiyası müdafiə edilməklə) və ya həkim-mütəxəssis |
| Elmlər doktoru | 4 il | 5 il | 5 il | Fəlsəfə doktoru (elmlər namizədi) elmi dərəcəsi və elmi nailiyyətlər |
Qaydalara görə, müstəsna hallarda bütün formalar üzrə təhsil müddəti uzadıla bilər. Doktoranturanın tam kursunu bitirən şəxs eyni ixtisas üzrə təkrar doktoranturaya qəbul oluna bilməz. Hər il qəbul planı ali təhsil müəssisələrinin və elmi təşkilatların sifarişi əsasında Elm və Təhsil Nazirliyinin və AMEA-nın rəyi ilə aprelin 1-dək Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənir. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ildə fəlsəfə doktoru proqramı üçün 90 müəssisədə 300-ə yaxın ixtisas üzrə 1388 yer ayrılıb ki, bu da əvvəlki ildən 213 yer çoxdur. Nazirlik son illərdə qəbulun yalnız fəlsəfə doktoru proqramı üzrə aparıldığını və qəbul olunanların hamısının dövlət hesabına oxuduğunu bildirir.
Kimlər müraciət edə bilər və hansı sənədlər lazımdır
Fəlsəfə doktoru proqramına müraciət üçün Azərbaycan vətəndaşlığı və magistr dərəcəsi əsas şərtdir. Xaricdə təhsil almış vətəndaşlar diplomun tanınması haqqında şəhadətnamə təqdim etməlidir. Qaydalarda göstərilən sənədlər bunlardır:
- müəssisə rəhbərinin adına ərizə;
- kadrların şəxsi-qeydiyyat vərəqi və tərcümeyi-hal;
- 3x4 sm ölçüdə 2 fotoşəkil;
- iş yerindən xasiyyətnamə;
- iş stajı olanlar üçün "Əmək və məşğulluq" altsistemindən əmək müqavilələrinə dair çıxarış;
- çap olunmuş elmi işlərin siyahısı və ya seçilmiş ixtisas üzrə referat;
- ali təhsil diplomunun təsdiq edilmiş surəti;
- şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti.
Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi vasitəsilə əldə edilə bilən məlumatlar ərizəçidən ayrıca tələb olunmur. Müraciətdən sonra nəzərdə tutulan elmi rəhbər namizədlə müsahibə keçirir və rəhbərliyə razılıq və ya imtina barədə yazılı rəy verir. Qəbul komissiyası bir həftə ərzində imtahanlara buraxılış barədə bildiriş göndərir; bu bildiriş iş yerindən məzuniyyət almaq hüququ verir. Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər doktoranturada ödənişli əsaslarla, müqavilə və ya dövlət qrant proqramları çərçivəsində təhsil alırlar.
Qəbul imtahanları və təqvim
Fəlsəfə doktoru proqramına qəbul üç ardıcıl imtahanla aparılır. Xarici dil imtahanına gəlməyən və ya onu keçməyən namizəd fəlsəfə imtahanına, fəlsəfədən "qeyri-məqbul" alan isə ixtisas imtahanına buraxılmır. Aşağıdakı tarixlər 2026-cı il qəbulunun nümunəsidir; hər il yeni elan dərc olunur.
| Mərhələ | Vaxt (2026 nümunəsi) | Keçirən | Qiymətləndirmə |
|---|---|---|---|
| Sənəd qəbulu (portal.edu.az) | 19 may – 9 iyun | Elm və Təhsil Nazirliyi, müəssisələr | Elmi rəhbər müsahibəsi, ixtisas uyğunluğu |
| Xarici dil (ingilis, alman və ya fransız) | 25 iyun | DİM | Maksimum 50 bal, keçid balı 25 |
| Fəlsəfə | 1–3 sentyabr | Təyin olunmuş universitet və ya elmi müəssisə | "Məqbul" və ya "qeyri-məqbul" |
| İxtisas fənni | 8–10 sentyabr | Doktoranturanın komissiyası | Müsabiqə balı |
Xarici dil imtahanı B2 səviyyəsinə uyğun hazırlanır və dinləmə, oxu, dil qaydaları, yazı və danışıq bloklarından ibarətdir; rus dili seçilə bilməz. DİM-in açıqladığı struktura görə, 30 test tapşırığı, yazı və danışıq hissələri cəmi 50 bal verir. Qüvvədə olan IELTS, TOEFL, Cambridge, TestDaF, DELF, DALF və ya STANAG sertifikatı (B2 və yuxarı) olanlar bu imtahandan azad edilir. İxtisas imtahanında bərabər bal olduqda ixtisasdan yüksək qiymət alan və çap olunmuş elmi əsərləri olan namizədə üstünlük verilir. Nəticədən razı olmayan şəxs 3 iş günü ərzində müəssisə rəhbərinə apellyasiya ərizəsi verə bilər, ərizəyə 5 iş günündə baxılır.
Dissertantura: işdən ayrılmadan elmi dərəcə
Dissertantlıq universitetdə və ya elmi müəssisədə işləyən mütəxəssislərin işdən ayrılmadan dissertasiya hazırlaması üçün nəzərdə tutulub. Fəlsəfə doktoru dərəcəsi üçün dissertant olmaq istəyənin əsas iş yeri ali təhsil müəssisəsi və ya elmi təşkilat olmalı, bir qayda olaraq azı iki il elmi və ya elmi-pedaqoji stajı olmalıdır. Dissertantlar da DİM-in xarici dil qəbul imtahanını verirlər. Elmi şura iddiaçının təhkim olunması, mövzusu və elmi rəhbəri barədə qərar qəbul edir. Elmlər doktoru dərəcəsini dissertantlıq yolu ilə almaq üçün fəlsəfə doktoru dərəcəsi tələb olunur. Dissertantlar təqaüd almır, lakin dissertasiyanı tamamlamaq üçün elmi şuranın qərarı ilə iş yerindən yaradıcılıq məzuniyyəti ala bilərlər.
Təqaüd, iş imkanı və SABAH doktoranturası
Dövlət hesabına əyani oxuyan doktorantlara təqaüd ödənilir və hər il məzuniyyət verilir. Prezidentin 24 iyul 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə 1 sentyabr 2025-ci ildən fəlsəfə doktoru hazırlığı üzrə təqaüd 240 manatdan 300 manata, elmlər doktoru hazırlığı üzrə 400 manatdan 450 manata qaldırılıb. Fərdi planı uğurla yerinə yetirən doktorantlara müəssisənin daxili imkanları hesabına əlavə ödəniş təyin oluna bilər. Əyani doktorant elmi rəhbərin razılığı ilə təhsil aldığı müəssisədə 0,5 ştat vahidi ilə işləyə bilər.
2026/2027-ci tədris ilindən dörd universitetdə (ARTİ, BDU, ADNSU, BANM) 7 istiqamət üzrə 80 nəfərlik pilot SABAH doktoranturası başlayır. Burada təhsil ən azı 4 il çəkir, yalnız əyani və dövlət hesabınadır; doktorantlar əlavə SABAH təqaüdü alır və müəssisədə rəsmi elmi-pedaqoji işə cəlb olunurlar. Xaricdə PhD təhsili almaq istəyənlər isə xaricdə təhsil üzrə Dövlət Proqramına ayrıca müraciət edə bilərlər.
Təhsil dövründə öhdəliklər
Qəbuldan sonra 6 ay ərzində dissertasiyanın mövzusu təsdiqlənir və elmi rəhbər təyin edilir; bir elmi rəhbərə 5 nəfərdən çox doktorant təhkim oluna bilməz. Doktorant fərdi iş planı ilə işləyir və ildə ən azı bir dəfə attestasiyadan keçir: növbəti ildə təhsilin davamı attestasiyanın nəticəsindən asılıdır. Təhsil dövründə ixtisas fənni və xarici dil üzrə fəlsəfə doktoru imtahanları verilməlidir; bu imtahanlar müdafiəyə buraxılış üçün məcburidir. Xarici dil üzrə fəlsəfə doktoru imtahanının minimum keçid balı 30-dur, qəbul imtahanında 30 və daha çox bal toplayan namizəd isə müəyyən şərtlə bu imtahandan azad ola bilər.
Prezidentin 11 iyun 2019-cu il tarixli 728 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Elmi dərəcələr verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə"yə görə, fəlsəfə doktoru dissertasiyasının nəticələri üzrə 5 məqalə dərc olunmalıdır: onlardan ikisi həmmüəllifsiz olmalı, beynəlxalq indeksləmə bazalarına daxil jurnallarda isə humanitar və ictimai elmlər üzrə ən azı bir, dəqiq və təbiət elmləri üzrə ən azı iki məqalə yer almalıdır. Elmlər doktoru üçün bu tələb humanitar elmlərdə 15, dəqiq və təbiət elmlərində 10 məqalədir.
Müdafiə və Ali Attestasiya Komissiyası
Elmi dərəcələri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası (AAK) verir. Fəlsəfə doktoru dissertasiyasının həcmi 200–240 min işarə, elmlər doktoru dissertasiyasınınkı 400–440 min işarə olmalıdır. Proses bu ardıcıllıqla gedir:
- Dissertasiya şöbə və ya kafedrada ilkin müzakirədən keçir.
- Dissertasiya şurası yanında elmi seminar işin yeniliyini və müəllifin şəxsi töhfəsini yoxlayır.
- Şura fəlsəfə doktoru üçün 4 ay ərzində müdafiənin təşkili barədə qərar verir, 3 rəsmi opponent təyin edir (azı biri elmlər doktoru), avtoreferat çap olunur.
- Müdafiədən sonra gizli səsvermə keçirilir: iştirak edən üzvlərin azı üçdə ikisi lehinə səs verməlidir.
- Şura sənədləri 2 ay ərzində AAK-a göndərir, AAK fəlsəfə doktoru işinə 3 ay, elmlər doktoru işinə 5 ay ərzində baxır.
Plagiat aşkarlanarsa, ekspertiza dayandırılır və eyni mövzuda təkrar müdafiə hüququ verilmir. Şura və AAK qərarlarından 2 ay ərzində şikayət etmək olar.
Tez-tez verilən suallar
Doktoranturaya qəbul nə vaxt olur?
Sənəd qəbulu adətən may–iyunda portal.edu.az saytında aparılır. Xarici dil imtahanı iyunda, fəlsəfə və ixtisas imtahanları sentyabrda keçirilir.
Magistr diplomu olmadan doktoranturaya daxil olmaq olarmı?
Xeyr. Fəlsəfə doktoru proqramı üçün magistraturanı bitirmək (magistr dissertasiyasını müdafiə etmək) və ya tibbdə həkim-mütəxəssis olmaq tələb olunur.
Doktorant təqaüdü nə qədərdir?
1 sentyabr 2025-ci ildən dövlət hesabına əyani oxuyan fəlsəfə doktoru namizədi ayda 300 manat, elmlər doktoru namizədi 450 manat alır. Qiyabi doktorantlar və dissertantlar təqaüd almır.
IELTS sertifikatı xarici dil imtahanını əvəz edirmi?
Bəli. Qüvvədə olan B2 və daha yüksək səviyyəli IELTS, TOEFL, Cambridge, TestDaF, DELF, DALF və ya STANAG sertifikatı olanlar DİM-in xarici dil qəbul imtahanından azad olunur.
Doktorantura neçə il çəkir?
Fəlsəfə doktoru proqramı əyani 3 il, qiyabi və dissertantlıq yolu ilə 4 il, elmlər doktoru proqramı əyani 4 il, qiyabi və dissertantlıq yolu ilə 5 il davam edir.
Elmi dərəcə diplomunu kim verir?
Müdafiədən sonra sənədlər Ali Attestasiya Komissiyasına göndərilir; dərəcə AAK-ın təsdiqindən sonra verilir.
Mənbə: e-qanun.az – Doktoranturaya qəbul Qaydaları, e-qanun.az – Elmi dərəcələr verilməsi qaydası haqqında Əsasnamə, Elm və Təhsil Nazirliyi, Dövlət İmtahan Mərkəzi, Ali Attestasiya Komissiyası, AZƏRTAC
Şərhlər