Zəlzələ zamanı nə etməli sualının qısa cavabı "çök – örtün – tutun" qaydasıdır: dərhal yerə çökün, başınızı və boynunuzu möhkəm masanın altında və ya qollarınızla örtün, sarsıntı bitənə qədər tutunub yerinizdə qalın. Qaçmağa, liftə minməyə və eyvana çıxmağa cəhd etməyin. Xəsarət, yanğın və ya uçqun olarsa, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin pulsuz və 24 saat işləyən 112 qaynar xəttinə zəng edin.
"Çök – örtün – tutun" qaydası nədir?
"Çök – örtün – tutun" binanın içində zəlzələyə yaxalanan şəxs üçün beynəlxalq səviyyədə tövsiyə olunan ən təhlükəsiz davranışdır. Zəlzələlərdə insanların çoxu binanın tam uçmasından deyil, düşən əşyalardan, şüşə qırıntılarından və qaçarkən yıxılmaqdan xəsarət alır. Qaydanın üç addımı belədir:
- Çökün. Sarsıntı hiss edən kimi əl və dizləriniz üstə yerə çökün. Bu vəziyyət sizi yıxılmaqdan qoruyur və lazım olsa sürünməyə imkan verir.
- Örtün. Başınızı və boynunuzu möhkəm masa və ya stolun altında gizlədin. Yaxında belə əşya yoxdursa, şkaf və pəncərədən uzaq daxili divarın yanında qollarınızla başınızı örtün.
- Tutun. Masanın ayağından tutun və sarsıntı tam bitənə qədər yerinizdən tərpənməyin. Masa sürüşərsə, onunla birlikdə hərəkət edin.
Qapı çərçivəsinin altında dayanmaq köhnə tövsiyədir: müasir binalarda qapı yeri digər hissələrdən möhkəm deyil, qapı isə çırpılaraq xəsarət yetirə bilər.
Binada, küçədə, maşında və liftdə olanda nə etməli?
Zəlzələ zamanı ümumi prinsip yerinizdə qalıb özünüzü düşən əşyalardan qorumaqdır, lakin olduğunuz yerə görə addımlar dəyişir.
- Binanın içində: sarsıntı bitənə qədər çölə qaçmayın, pilləkənə və eyvana çıxmayın. Pəncərələrdən, güzgülərdən, asılan lampalardan və hündür şkaflardan uzaqlaşın.
- Yataqda: yerinizdə qalın, başınızı yastıqla örtün. Qaranlıqda qalxıb şüşə qırıntılarına basmaq daha təhlükəlidir.
- Küçədə: binalardan, elektrik xətlərindən, ağaclardan və reklam lövhələrindən uzaq açıq sahəyə keçin, orada çöküb başınızı örtün.
- Maşında: yolun kənarında təhlükəsiz yerdə dayanın, əl əyləcini çəkin və sarsıntı bitənə qədər salonda qalın. Körpü, estakada və elektrik dirəklərinin yanında dayanmayın.
- Liftdə: FHN zəlzələ zamanı liftdən istifadəni qadağan edir. Liftdə olsanız, bütün mərtəbə düymələrini basın, ilk açılan mərtəbədə çıxın; ilişib qalsanız, təcili zəng düyməsini basın və ya 112-yə zəng edin.
- Sahildə: güclü sarsıntıdan sonra dərhal hündür yerə qalxın – Xəzər sahilində də dəniz mənşəli zəlzələlər qeydə alınır.
Çoxmərtəbəli binalarda liftlərin texniki vəziyyəti və girişlərin saxlanması barədə bina idarəetməsi və lift xidməti yazısında ətraflı oxuya bilərsiniz.
Zəlzələdən sonra ilk addımlar
Sarsıntı bitən kimi əvvəlcə özünüzü və yanınızdakıları yoxlayın, sonra qaz, elektrik və bina vəziyyətini qiymətləndirin.
- Tələsməyin. Ayağa qalxmazdan əvvəl təxminən 60 saniyə gözləyin, ətrafda düşə biləcək əşyalara baxın.
- Yaralılara kömək edin. Ağır yaralını yalnız həyati təhlükə (yanğın, uçqun) varsa yerindən tərpədin. Qanaxmanı təmiz parça ilə sıxaraq dayandırın və 103 və ya 112-yə zəng edin.
- Qazı yoxlayın. Qaz iyi gəlirsə, kibrit, alışqan və elektrik açarlarından istifadə etməyin, pəncərələri açın, sayğacın yanındakı kranı bağlayın, binanı tərk edin və "Azəriqaz"ın 104 qəza xəttinə məlumat verin.
- Elektriki söndürün. Naqillərdə qığılcım və ya yanıq iyi varsa, elektrik lövhəsindəki əsas açarı söndürün.
- Afterşoklara hazır olun. Güclü zəlzələdən sonra saatlar, hətta həftələr ərzində təkrar sarsıntılar (afterşoklar) olur. Hər birində yenidən "çök – örtün – tutun" qaydasını tətbiq edin.
- Zədələnmiş binaya qayıtmayın. Daşıyıcı divarlarda çat, əyilmə və ya uçqun varsa, rəsmi qurumlar təhlükəsizliyi təsdiqləyənə qədər içəri girməyin.
- Telefonu boş yerə məşğul etməyin. 112-yə yalnız real təhlükə və ağır xəsarət olanda zəng edin, rəsmi məlumatları FHN və Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzindən izləyin.
Kommunal xidmətlərin qəza nömrələri və kəsinti zamanı davranış barədə işıq, qaz və su kəsiləndə nə etməli bələdçisinə baxın.
Təcili yardım çantasında nə olmalıdır?
Təcili yardım çantası ailənin ən azı 3 gün (mümkünsə 1–2 həftə) xaricdən kömək almadan yaşaya bilməsi üçün hazırlanır və hamının bildiyi, asan götürülən yerdə saxlanır.
- Hər nəfərə gündə təxminən 3–4 litr içməli su;
- Uzunmüddətli saxlanan qida (konserv, quru meyvə, peçenye) və konserv açan;
- İlk yardım dəsti: sarğı, bint, antiseptik, ağrıkəsici, ailə üzvlərinin daimi qəbul etdiyi dərmanlar;
- Fənər, ehtiyat batareyalar, enerji toplayıcısı (power bank), batareyalı radio;
- Fit (dağıntı altında qalanda səs vermək üçün), toz maskası, iş əlcəyi;
- Şəxsiyyət vəsiqələrinin surəti, bir qədər nağd pul, vacib telefon nömrələrinin kağız siyahısı;
- İsti geyim, yorğan və ya termal örtük, gigiyena vasitələri;
- Uşaq, yaşlı və ev heyvanları üçün xüsusi ehtiyaclar (uşaq qidası, eynək, heyvan yemi).
Su və qidanın son istifadə tarixini ildə 1–2 dəfə yoxlayıb yeniləyin.
Ailə planı və evdə əşyaların bərkidilməsi
Ailə planı zəlzələ baş verəndə hər kəsin nə edəcəyini və harada görüşəcəyini əvvəlcədən bilməsidir; evin hazırlanması isə xəsarətlərin əsas mənbəyi olan düşən əşyaları aradan qaldırır.
Ailə planına daxil edin:
- Evin hər otağında təhlükəsiz guşə (möhkəm masa, daxili divar) seçin;
- Binadan kənarda açıq görüşmə yeri və şəhərdən kənarda yaşayan bir "əlaqə şəxsi" müəyyən edin;
- Uşaqlara 112 nömrəsini və "çök – örtün – tutun" qaydasını öyrədin, ildə ən azı bir dəfə məşq edin;
- Qaz kranının, su ventilinin və elektrik lövhəsinin yerini bütün ailə üzvlərinə göstərin.
Evdə bərkidilməli əşyalar: hündür şkaf və kitab rəflərini divara bucaqlıqla bərkidin; ağır əşyaları aşağı rəflərə qoyun; çərçivəli şəkil və güzgüləri yataq və divanın üstündən götürün; su qızdırıcısını və kombini divara möhkəm bərkidin, qaz birləşmələrinin elastik borularla olmasını mütəxəssisə yoxladın; mətbəx dolablarına kilid qoyun. Yeni ev tikirsinizsə, seysmik normalara uyğun layihə vacibdir – fərdi yaşayış evi tikmək qaydaları yazısında icazə və bildiriş prosedurları izah olunur.
Azərbaycanda seysmik risk: Şamaxı, Qəbələ, Bakı
Azərbaycan seysmik aktiv ölkədir; ən aktiv zonalar Böyük Qafqazın cənub yamacı (Şamaxı, İsmayıllı, Qəbələ, Şəki–Zaqatala), Xəzər dənizi və Abşeron ətrafı, Naxçıvan və Gəncə–Qazax bölgəsidir. Zəlzələlərin monitorinqini Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi aparır: Mərkəzin məlumatına görə, ölkədə 2003-cü ildən telemetrik seysmik stansiyalar şəbəkəsi işləyir və hadisənin parametrləri bir neçə dəqiqə ərzində saytda dərc olunur.
| Tarix | Ərazi | Maqnituda (təxmini) | Nəticələr |
|---|---|---|---|
| 25 noyabr 1667 | Şamaxı | ≈6,9 | Tarixi mənbələrə görə on minlərlə qurban (rəqəmlər mübahisəlidir) |
| 11 iyun 1859 | Şamaxı | ≈5,9 | Şəhər ciddi dağıldı; bundan sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü |
| 13 fevral 1902 | Şamaxı | 6,9–7,4 (mənbələr fərqlidir) | 2 minə yaxın ölü, minlərlə ev dağıldı |
| 25 noyabr 2000 | Bakı yaxınlığı, Xəzər | 6,8 | 26–35 ölü (çoxu infarkt və panika səbəbindən), yüzlərlə bina zədələndi |
| 7 may 2012 | Zaqatala–Qax | ≈5,6 | Ölən olmadı, 15-ə yaxın yaralı, yaşayış evləri zədələndi |
2000-ci il Bakı zəlzələsinin qurbanlarının əksəriyyəti dağıntıdan deyil, ürək tutmasından və panikadan həyatını itirib. Bu, sakit qalmağın nə qədər vacib olduğunu göstərir; ürək infarktının ilk əlamətlərini tanımaq da faydalıdır. Qəbələ, İsmayıllı və Şamaxı ərazisində kiçik və orta güclü sarsıntılar mütəmadi qeydə alınır.
Maqnituda və intensivlik (bal) arasında fərq
Maqnituda zəlzələ ocağında ayrılan enerjinin ölçüsüdür və hər zəlzələ üçün bir rəqəmdir; intensivlik (bal) isə sarsıntının konkret yerdə necə hiss olunduğunu və vurduğu zərəri göstərir. Maqnitudanın 1 vahid artması təxminən 32 dəfə çox enerji deməkdir. Azərbaycanda Seysmoloji Mərkəz intensivliyi 12 ballıq şkala ilə verir, məsələn: "zəlzələ episentrdə 5 bal, Bakıda 3 bal hiss olunub".
| Maqnituda | Təxmini intensivlik (episentr yaxınlığında) | Necə hiss olunur |
|---|---|---|
| 3,0-dan az | I–II bal | Adətən yalnız cihazlar qeydə alır |
| 3,0–3,9 | II–IV bal | Yuxarı mərtəbələrdə yüngül titrəmə |
| 4,0–4,9 | IV–V bal | Qab-qacaq cingildəyir, yatanlar oyanır |
| 5,0–5,9 | VI–VII bal | Əşyalar düşür, zəif binalarda çatlar |
| 6,0–6,9 | VII–IX bal | Ciddi dağıntılar, xüsusən köhnə tikililərdə |
| 7,0 və yuxarı | VIII bal və yuxarı | Geniş ərazidə ağır dağıntılar |
Eyni maqnitudalı zəlzələ ocağın dərinliyindən, məsafədən və torpaq tipindən asılı olaraq fərqli bal ilə hiss oluna bilər.
Tez-tez verilən suallar
Zəlzələ zamanı çölə qaçmaq lazımdırmı?
Xeyr. Sarsıntı vaxtı pilləkəndə və bina girişində düşən əşyalardan xəsarət riski yüksəkdir. Yerinizdə "çök – örtün – tutun" qaydasını tətbiq edin, binanı sarsıntı bitəndən sonra sakit şəkildə tərk edin.
Zəlzələ zamanı hansı nömrəyə zəng etmək lazımdır?
Fövqəladə Hallar Nazirliyinin 112 qaynar xətti pulsuz və 24 saat işləyir. Təcili tibbi yardım üçün 103, qaz sızması üçün "Azəriqaz"ın 104 xəttinə zəng edə bilərsiniz.
Afterşok nədir və nə qədər davam edir?
Afterşok əsas zəlzələdən sonra eyni ərazidə baş verən təkrar sarsıntıdır. Güclü zəlzələdən sonra günlər, bəzən həftələr davam edə bilər; zədələnmiş binalar üçün xüsusilə təhlükəlidir.
Zəlzələ zamanı liftə minmək olarmı?
Olmaz. FHN zəlzələ və yanğın zamanı liftdən istifadəni qadağan edir, çünki elektrik kəsiləndə lift mərtəbələr arasında qala bilər.
Zəlzələni əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq mümkündürmü?
Elm hələ zəlzələnin dəqiq vaxtını və yerini proqnozlaşdıra bilmir. Ona görə də əsas qoruyucu vasitə hazırlıqdır: bərkidilmiş əşyalar, təcili yardım çantası və ailə planı.
Zəlzələ barədə rəsmi məlumatı haradan almaq olar?
AMEA-nın Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi zəlzələnin vaxtını, maqnitudasını və bal ilə intensivliyini dərc edir, FHN isə əhaliyə davranış qaydaları ilə bağlı müraciətlər yayır.
Mənbə: FHN – 112 qaynar xətti, FHN – lift təhlükəsizliyi qaydaları, Report.az – Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi, Report.az – "Azəriqaz" 104 qəza xətti, PreparedBC – Earthquakes, Wikipedia – Azərbaycanda zəlzələlər, Wikipedia – 2000 Bakı zəlzələsi
Şərhlər