NASA-nın "Ceyms Uebb" kosmik teleskopu gənc ulduz sistemlərində planetləri parçalayan nəhəng toqquşmaların izlərini tapıb. NASA-nın oktyabrın 1-də yaydığı məlumata görə, alimlər "ekstremal qalıq diskləri" adlanan 21 sistemi tədqiq ediblər — bunlar ulduzlarına yaxın məsafədə qeyri-adi dərəcədə çox isti toz olan gənc sistemlərdir. Tədqiqat "The Astrophysical Journal"da dərc olunub.
Adi qalıq disklərindən fərqli olaraq, bu disklərdə toz dənələri daha kiçikdir, isti toz daha sıxdır və parlaqlıq nizamsız şəkildə dəyişir. Tədqiqata NASA-nın istismardan çıxarılmış "Spitzer" teleskopunun arxivindən 5, "Uebb"in müşahidələrindən isə 16 sistem daxil edilib (12-si ilk dəfə, 4-ü isə təkrar müşahidə olunub). Müqayisə üçün Veqa və Fomalhaut ulduzlarının ətrafındakı tanınmış disklərdən istifadə edilib.
Alimlər iki növ toqquşma müəyyən ediblər. Nümunənin üçdə birini təşkil edən silisiumla zəngin disklər Mars ölçülü planet rüşeymlərinin yüksək enerjili toqquşmasından yaranır — bu zaman materialın böyük hissəsi buxarlanır. Belə disklərə yalnız 300 milyon ildən cavan ulduzların ətrafında rast gəlinib. Qalan üçdə ikisi — silisiumu az olan disklər — Ay ölçülü cisimlərin daha aşağı enerjili, sürtünərək keçən toqquşmalarından yaranır və daha geniş yaş aralığında müşahidə olunur.
Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Kolorado ştatının Boulder şəhərindəki Kosmik Elm İnstitutundan Keyt Su deyib: "Ekstremal qalıq diskləri adlandırdığımız bu alt sinfi həqiqətən anlamaq üçün ilk dəfə kifayət qədər sistem topladıq. 'Uebb'dən əvvəl məlumatımız məhdud idi". Budapeştdəki Konkoli Rəsədxanasından həmmüəllif Aqneş Köşpal isə "Uebb"in orta infraqırmızı spektrləri sayəsində disklərin tərkibini müəyyən etməyin onun üçün ən həyəcanlı məqam olduğunu bildirib.
Keyt Su əlavə edib: "Daş planetlərin necə formalaşması və nəhəng planetlərin necə təkamül etməsi Günəş sisteminin yaranması haqqında daha geniş hekayənin bir hissəsidir. Bunların hamısı eyni hekayədir". Konkoli Rəsədxanasından Attila Moor isə qeyd edib ki, hələ bilinməyənlər çoxdur və daha yaşlı sistemlər arasında silisiumla zəngin disklərə rast gəlinməsi gözlənilmir.
Mənbə: NASA
Şərhlər