Azərbaycanda vərəsəlik (miras) Mülki Məcəllənin 1133–1326-cı maddələri ilə tənzimlənir. Vəsiyyətnamə yoxdursa, miras qanun üzrə beş növbə ilə keçir: birinci növbədə ölənin uşaqları, həyat yoldaşı və valideynləri bərabər pay alır (maddə 1159). Vərəsə mirasa çağırıldığını bildiyi gündən 3 ay ərzində mirası qəbul edə bilər, mirasın açıldığı gündən 6 ay keçdikdən sonra isə qəbula yol verilmir (maddə 1246). Vərəsəlik şəhadətnaməsi notarius tərəfindən verilir; dövlət rüsumu növbəli vərəsələr üçün 25 manat, digər şəxslər üçün 50 manatdır. Ailə üzvlərindən alınan miras gəlir vergisindən tam azaddır (Vergi Məcəlləsi, maddə 102.1.3.2).
Mirasın açılması: vaxt və yer
Miras qoyanın öldüyü gün (və ya məhkəmənin onu ölmüş elan etməsi barədə qərarın qüvvəyə mindiyi gün) mirasın açıldığı vaxt sayılır (Mülki Məcəllə, maddə 1146). Mirasın açıldığı yer ölənin son yaşayış yeridir; bu məlum deyilsə – daşınmaz əmlakın və ya onun ən qiymətli hissəsinin olduğu yer (maddə 1147).
Mirasa ölənin bütün əmlakı – mənzil, torpaq, avtomobil, bank əmanətləri, şirkətdəki pay, qiymətli kağızlar – və eyni zamanda onun borcları daxildir. Şəxsi xarakterli hüquqlar (məsələn, aliment almaq hüququ, pensiya) mirasa keçmir (maddə 1153).
Qanun üzrə vərəsələr: növbələr
Vəsiyyətnamə olmadıqda və ya etibarsız sayıldıqda miras qanun üzrə keçir. Mülki Məcəllənin 1159-cu maddəsi beş növbə müəyyən edir; əvvəlki növbədən ən azı bir vərəsənin olması sonrakı növbənin vərəsəliyini istisna edir (maddə 1160). Eyni növbənin vərəsələri mirası bərabər paylarla alır.
| Növbə | Kimlər daxildir |
|---|---|
| Birinci | Uşaqlar (o cümlədən ölümdən sonra doğulmuş uşaq), arvad (ər), valideynlər (övladlığa götürənlər); övladlığa götürülənlər doğma uşaqlara bərabər tutulur |
| İkinci | Bacılar və qardaşlar (onlar sağ deyilsə – uşaqları, yəni ölənin bacı-qardaş övladları) |
| Üçüncü | Ana və ata tərəfdən nənə və baba; onlar sağ deyilsə – nənə-babanın valideynləri |
| Dördüncü | Xalalar, bibilər, dayılar, əmilər |
| Beşinci | Xala, bibi, dayı və əmi uşaqları; onlar sağ deyilsə – onların uşaqları |
Nəvələr birinci növbəyə "təmsilçilik" qaydası ilə daxil olur: valideyni (ölənin uşağı) mirasın açıldığı vaxt sağ deyilsə, nəvələr onun payını bərabər bölür (maddə 1159.1.3). Boşanmış ər-arvad bir-birindən sonra vərəsə ola bilməz (maddə 1163); nikah rəsmən pozulmasa da, ər-arvadın ən azı 3 il faktiki ayrı yaşadığı sübut edilərsə, məhkəmə sağ qalan tərəfi vərəsəlikdən məhrum edə bilər (maddə 1164). Sağ qalan ər (arvad) həm vərəsə payını alır, həm də nikah dövründə birgə qazanılmış əmlakdakı öz yarısını saxlayır – bu yarı mirasa daxil deyil (maddə 1162). Heç bir vərəsə yoxdursa və ya hamısı imtina edibsə, əmlak dövlətə keçir (maddə 1165).
Vəsiyyətnamə və məcburi pay
Yetkinlik yaşına çatmış, fəaliyyət qabiliyyətli şəxs əmlakının hamısını və ya bir hissəsini istənilən şəxsə – vərəsə olmayana da – vəsiyyət edə bilər (maddələr 1166–1167). Vəsiyyətnamə yalnız şəxsən tərtib olunur, nümayəndə vasitəsilə vəsiyyət etmək olmaz. Yazılı forma məcburidir; praktikada vəsiyyətnamə, bir qayda olaraq, notariat qaydasında təsdiqlənir (maddə 1179). Notariusun olmadığı yerlərdə bunu müvafiq icra hakimiyyəti orqanı edir, xəstəxana baş həkimi, gəmi kapitanı kimi şəxslərin təsdiqi də notariat təsdiqinə bərabər tutulur (maddə 1181). Vəsiyyətnamənin təsdiqi üçün dövlət rüsumu 15 manatdır ("Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, maddə 10.15); notariusun xidmət haqqı ayrıca ödənilir. Vəsiyyət edən istənilən vaxt vəsiyyətnaməni dəyişə və ya ləğv edə bilər.
Vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq, vəsiyyət edənin uşaqları, valideynləri və həyat yoldaşı məcburi pay hüququna malikdir: bu, qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatası payın yarısıdır (maddə 1193). Məsələn, ata bütün mənzili yalnız bir oğluna vəsiyyət edibsə, digər oğul və sağ qalan ana da məcburi pay tələb edə bilər. Məcburi pay hüququ mirasın açıldığı an yaranır və vərəsəlik üzrə keçir (maddə 1194). Miras qoyanın himayəsində olmuş əmək qabiliyyəti olmayan şəxslər vəsiyyətnamədə adları çəkilməsə də mirasdan dolanacaq təminatı tələb edə bilər (maddə 1161).
Mirasın qəbulu: müddətlər və üsullar
Mirası qəbul etməyin iki yolu var (maddə 1243): mirasın açıldığı yer üzrə notariat ofisinə ərizə vermək, yaxud əmlaka faktiki sahiblik və idarəetməyə başlamaq (mənzildə yaşamaq, kommunal haqları ödəmək, borcları ödəmək və s.). Mirasın bir hissəsinin qəbulu bütün mirasın qəbulu sayılır; mirası şərtlə və ya qismən qəbul etmək olmaz (maddə 1257).
- 3 ay – vərəsə vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən mirası qəbul edə və ya ondan imtina edə bilər (maddələr 1246, 1256). İmtina notariat qaydasında rəsmiləşdirilir.
- 6 ay – mirasın açıldığı gündən bu müddət keçdikdən sonra mirasın qəbuluna yol verilmir (maddə 1246). Müddəti ötürən vərəsə üzrlü səbəb olduqda məhkəməyə müraciət edir; digər bütün vərəsələr razıdırsa, məhkəməsiz də qəbul mümkündür (maddə 1248).
- Vərəsəlik şəhadətnaməsi – mirasın açıldığı gündən 6 ay keçdikdən sonra istənilən vaxt verilir; başqa vərəsənin olmadığı dəqiq məlumdursa, notarius onu daha tez də verə bilər (maddə 1322).
Mirasın qəbulu üçün müddətin ötürülməsi ən çox rast gəlinən problemdir: notariusa 6 aydan sonra müraciət edən vərəsə faktiki qəbulu təsdiq edən sənədlər (kommunal qəbzlər, əmlakdan istifadə barədə arayışlar) təqdim etməli, bunlar olmadıqda məhkəmə qaydasında müddətin bərpasını və ya faktın müəyyən edilməsini tələb etməlidir.
Notariusa müraciət: sənədlər və rüsumlar
Vərəsəlik şəhadətnaməsi dövlət və ya xüsusi notariuslar, həmçinin "ASAN xidmət" mərkəzlərindəki notariat ofisləri tərəfindən verilir. ASAN-ın rəsmi siyahısına görə tələb olunan əsas sənədlər bunlardır:
- Miras qoyanın ölüm haqqında şəhadətnaməsi;
- Miras qoyanın son yaşayış yeri (qeydiyyatı) haqqında arayış;
- Qohumluğu təsdiq edən sənədlər (doğum, nikah haqqında şəhadətnamələr) və ya qohumluğun müəyyən edilməsi barədə məhkəmə qətnaməsi;
- Vəsiyyət üzrə vərəsəlikdə – vəsiyyətnamənin əsli (dəyişdirilmədiyi və ləğv edilmədiyi barədə qeydlə);
- Vərəsələrin mirasın qəbulu, ondan imtina və ya şəhadətnamənin verilməsi haqqında ərizələri;
- Miras əmlak üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənədlər (çıxarış, texniki pasport, avtomobilin qeydiyyat şəhadətnaməsi, bank arayışı);
- Daşınmaz əmlak varsa – Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətindən yüklülük və həbsin olub-olmaması barədə arayış;
- Müddət ötürülübsə – faktiki qəbulu təsdiq edən sənədlər.
| Hərəkət | Dövlət rüsumu | Əsas |
|---|---|---|
| Vərəsəlik şəhadətnaməsi – qanunla müəyyən edilən bütün növbəli vərəsələrə (qanun və ya vəsiyyət üzrə) | 25 manat | "Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, 10.9.1 |
| Vərəsəlik şəhadətnaməsi – vərəsə digər fiziki və ya hüquqi şəxsdirsə | 50 manat | Qanun, 10.9.2 |
| Vəsiyyətnamənin təsdiqi | 15 manat | Qanun, 10.15 |
| Sağ qalan ərin (arvadın) birgə əmlakdakı payına mülkiyyət şəhadətnaməsi | 15 manat | Qanun, 10.10 |
| Daşınmaz əmlaka vərəsəlik hüququnun dövlət qeydiyyatı (çıxarış) | 50 manat | Qanun, 26.1.1 |
| Xaricdəki konsulluqda vərəsəlik şəhadətnaməsi | 100 ABŞ dolları | Qanun, 16.6.10 |
Dövlət rüsumundan əlavə notariuslar texniki-hüquqi xidmətlərə görə xidmət haqqı tutur; onun məbləği əmlakın növündən və notariusdan asılı olduğundan konkret məbləği müraciət etdiyiniz notariusdan dəqiqləşdirin.
Miras vergisi, borclar və mübahisələr
Azərbaycanda ayrıca "miras vergisi" yoxdur. Vergi Məcəlləsinin 102.1.3-cü maddəsinə görə ailə üzvlərindən (ər-arvad, valideynlər, uşaqlar, bacı-qardaş, nənə-baba, nəvələr və s.) alınan mirasın tam dəyəri gəlir vergisindən azaddır. Ailə üzvü olmayan şəxsdən (məsələn, vəsiyyət üzrə qohum olmayan dostdan) alınan mirasın 20 000 manatadək hissəsi vergidən azaddır; bu həddi aşan hissə fiziki şəxslərin gəlir vergisinə cəlb oluna bilər – belə halda vergi orqanından dəqiqləşdirmək tövsiyə olunur.
Borclar da miras kimi keçir: vərəsələr miras qoyanın kreditorları qarşısında aldıqları aktivin həddində və paylarına mütənasib cavabdehdirlər (maddə 1306). Mirasın notarius tərəfindən siyahıya alınması vərəsənin məsuliyyətini dəqiq aktiv həddi ilə məhdudlaşdırır; siyahı yoxdursa, borcun mirasdan çox olduğunu vərəsə özü sübut etməlidir (maddə 1307).
Mübahisələr (vəsiyyətnamənin etibarsızlığı, məcburi pay, müddətin bərpası, ləyaqətsiz vərəsə – maddə 1137, payların bölünməsi) ümumi yurisdiksiya məhkəmələrində baxılır. Qiymətləndirilən iddialar üzrə dövlət rüsumu iddia qiymətindən asılıdır: 1000 manatadək – 30 manat, sonra pilləli faizlərlə ("Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, maddə 8.1).
Praktiki nümunələr: mənzil, avtomobil, bank hesabı
- Mənzil. Ata vəfat edib, ana, iki uşaq sağdır, vəsiyyətnamə yoxdur. Mənzil nikah dövründə alınıbsa, əvvəlcə ananın birgə mülkiyyətdəki 1/2 payı ayrılır; qalan 1/2 miras kimi ana və iki uşaq arasında bərabər – hər birinə 1/6 – bölünür. Şəhadətnamə alındıqdan sonra hər vərəsə öz payını Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestrində qeydiyyatdan keçirir (çıxarış – 50 manat).
- Avtomobil. Avtomobil vərəsəlik şəhadətnaməsi əsasında Dövlət Yol Polisində yeni mülkiyyətçinin adına yenidən qeydiyyata alınır. Bir neçə vərəsə varsa, onlar avtomobili birinə vermək və digərlərinə kompensasiya ödəmək barədə razılaşa bilər.
- Bank hesabı. Bank vərəsəyə əmanəti yalnız vərəsəlik şəhadətnaməsi (və ya bankdakı vəsiyyət sərəncamı) əsasında verir. Ölümdən sonra hesab bloklanır; dəfn xərcləri üçün bəzi banklar notariusun sərəncamı ilə məhdud məbləğ ödəyə bilər – bunu bankdan dəqiqləşdirin.
Tez-tez verilən suallar
Vəsiyyətnamə olmadıqda miras kimə qalır?
Birinci növbə vərəsələrə – uşaqlara, həyat yoldaşına və valideynlərə, bərabər paylarla. Onlar yoxdursa, növbə ilə bacı-qardaşlara, nənə-babaya, xala-bibi-dayı-əmilərə və onların uşaqlarına keçir.
Mirası qəbul etmək üçün nə qədər vaxt var?
Vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi gündən 3 ay; mirasın açıldığı gündən 6 ay keçdikdən sonra qəbul mümkün deyil. Müddəti ötürmüsünüzsə, faktiki qəbulu sübut edin və ya məhkəməyə müraciət edin.
Vərəsəlik şəhadətnaməsi nə qədərə başa gəlir?
Dövlət rüsumu növbəli vərəsələr üçün 25 manat, digər şəxslər üçün 50 manatdır; üstəlik notariusun xidmət haqqı və sənədlərin surətlərinin təsdiqi xərcləri ödənilir.
Miras üçün vergi ödənilirmi?
Ailə üzvlərindən alınan miras vergidən tam azaddır. Qohum olmayan şəxsdən alınan mirasın yalnız 20 000 manatdan yuxarı hissəsi gəlir vergisinə cəlb oluna bilər.
Bütün əmlak bir uşağa vəsiyyət edilibsə, digər uşaqlar nə ala bilər?
Məcburi pay – qanun üzrə onlara çatası payın yarısını. Bu hüquq uşaqlara, valideynlərə və həyat yoldaşına aiddir.
Ölənin kredit borcu vərəsələrə keçirmi?
Bəli, lakin yalnız alınan mirasın dəyəri həddində. Borc mirasdan çoxdursa, mirasdan 3 ay ərzində notariusda imtina etmək mümkündür.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi (e-qanun.az), "Dövlət rüsumu haqqında" Qanun (e-qanun.az), Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi (e-qanun.az), ASAN xidmət – qanun üzrə vərəsəlik şəhadətnaməsinin verilməsi, ASAN xidmət – vəsiyyətnamə üzrə vərəsəlik şəhadətnaməsinin verilməsi
Şərhlər