Azərbaycanda fiziki şəxs səhm və istiqrazı Bakı Fond Birjasında (BFB) birbaşa deyil, birjanın üzvü olan lisenziyalı investisiya şirkəti vasitəsilə alır: şirkətdə investisiya (broker) hesabı, Milli Depozit Mərkəzində (MDM) isə qiymətli kağızların uçotu üçün depo hesabı açılır. Minimum məbləğ tələbi yoxdur, minimum lot 1 ədəddir. Maliyyə Nazirliyinin istiqrazlarının nominalı adətən 100 manatdır, 2026-cı ilin sentyabr hərraclarında gəlirlilik təxminən 7–7,25% olub. Korporativ manat istiqrazlarında faiz emitentin riskindən asılı olaraq təxminən 6–18% aralığında dəyişir. Vergi Məcəlləsinin 102.1.22-2-ci maddəsinə görə 1 fevral 2023-cü ildən 5 il müddətinə kütləvi təklif edilmiş və tənzimlənən bazarda ticarətə buraxılmış səhm və istiqrazlar üzrə dividend, diskont və faiz gəlirləri gəlir vergisindən azaddır.
Qeyd: Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır. Biz maliyyə məsləhətçisi deyilik və konkret qiymətli kağızı almağı və ya satmağı tövsiyə etmirik. Qərar verməzdən əvvəl lisenziyalı mütəxəssislə məsləhətləşin.
Kapital bazarında kim nə edir
Azərbaycanın kapital bazarı bir neçə əsas qurumdan ibarətdir və onların hər birinin rolunu bilmək pulunuzun harada saxlandığını anlamağa kömək edir:
- Bakı Fond Birjası (bfb.az) – səhm, dövlət və korporativ istiqrazlar, Mərkəzi Bankın notları, ipoteka istiqrazları və repo əməliyyatlarının ticarət meydançası. Ticarət iş günləri saat 10:00–16:30 aralığında aparılır.
- Milli Depozit Mərkəzi (mdm.gov.az) – ölkənin mərkəzi depozitarıdır: qiymətli kağızların saxlanmasını, mülkiyyət hüququnun uçotunu, klirinqi və əqdlərin qeydiyyatını aparır.
- Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı (cbar.az) – kapital bazarının tənzimləyicisidir: investisiya şirkətlərinə lisenziya verir, emissiyaları dövlət qeydiyyatına alır və investorların hüquqlarını qoruyur.
- İnvestisiya şirkətləri – müştəri sifarişlərini birjada icra edən vasitəçilərdir. Mərkəzi Bankın oktyabr 2026 tarixli siyahısında 12 investisiya şirkəti var, o cümlədən "ABB-İnvest", "Paşa Kapital", "Unicapital", "İnvest-Az", "Xalq Kapital" və "Capital Partners". Bundan əlavə, "Xalq" Bankı kimi bəzi banklar da investisiya xidmətləri üçün ayrıca lisenziyaya malikdir.
Hesab açmazdan əvvəl seçdiyiniz şirkətin Mərkəzi Bankın saytındakı "İnvestisiya şirkətləri" siyahısında olduğunu mütləq yoxlayın.
İnvestisiya hesabı necə açılır
- Şirkəti seçin – lisenziyanı, xidmət haqlarını və mobil tətbiqin imkanlarını müqayisə edin.
- Müqavilə bağlayın – şəxsiyyət vəsiqəsi (və ya pasport) və FİN kod tələb olunur. Bəzi şirkətlər hesabı məsafədən, mobil tətbiq vasitəsilə açır.
- MDM-də depo hesabı – adətən investisiya şirkəti sizin adınıza açır, qiymətli kağızlar bu hesabda sizin adınıza uçota alınır.
- Vəsaiti köçürün – manat və ya xarici valyutada pul investisiya hesabına yatırılır.
- Sifariş verin – bazar və ya limit əmri ilə səhm, istiqraz alırsınız. İlkin yerləşdirmə (abunə) zamanı istiqrazlar nominal qiymətə satılır.
Xərclərə investisiya şirkətinin komissiyası, birja və depozitar haqları daxil ola bilər. Tarifləri müqavilədən və bfb.az-dakı "Tariflər" bölməsindən dəqiqləşdirin.
Dövlət istiqrazları və Mərkəzi Bank notları
Maliyyə Nazirliyi büdcə kəsirini maliyyələşdirmək üçün qısa (1–12 ay), orta (2–3 il) və uzunmüddətli (5–7 il) istiqrazlar buraxır və onları BFB-də hərrac yolu ilə yerləşdirir. Hərraclarda həm hüquqi, həm də fiziki şəxslər, rezidentlər və qeyri-rezidentlər investisiya şirkəti vasitəsilə iştirak edə bilər. Nümunə: 29 sentyabr 2026-cı il hərracında 1080 günlük (3 illik) istiqrazların nominalı 100 manat, kupon dərəcəsi illik 7%, orta gəlirlilik 7,18%, kəsmə gəlirliliyi 7,25% olub. Oktyabrın əvvəlində isə 720 günlük, 6% kuponlu istiqrazların buraxılışı elan edilib.
Mərkəzi Bankın notları 28, 84, 168 və 252 günlük diskontlu qiymətli kağızlardır: nominaldan aşağı qiymətə alınır, müddət sonunda tam nominal ödənilir.
"Xalq istiqrazı" adı ilə fiziki şəxslər üçün ayrıca pərakəndə dövlət istiqrazı barədə rəsmi mənbələrdə təsdiqlənmiş məlumat tapılmadı. Fiziki şəxslər ümumi hərraclarda və ya ikinci bazarda iştirak edir. Yeni buraxılışları maliyye.gov.az və bfb.az saytlarından izləyin.
Korporativ istiqrazlar və səhmlər
BFB-də bankların, bank olmayan kredit təşkilatlarının (BOKT), sənaye və dövlət şirkətlərinin istiqrazları ticarət olunur. Nümunələr:
- Bank istiqrazları – məsələn, "Bank of Baku"nun 2025-ci ildə ABB-İnvest vasitəsilə təklif etdiyi 18 aylıq istiqrazlarında nominal 100 manat, illik gəlir 13% olub, faiz hər 3 aydan bir ödənilir.
- SOCAR istiqrazları – SOCAR yerli investorlar üçün ABŞ dollarında istiqrazlar buraxıb. 2021-ci il buraxılışında nominal 1000 dollar, kupon illik 4,5% idi, ilkin abunədə fiziki şəxslərə üstünlük verilirdi.
- BOKT və şirkət istiqrazları – gəlirlilik daha yüksək ola bilər, amma emitentin ödəmə qabiliyyəti riski də yüksəkdir.
Səhm bazarı isə likvidlik baxımından məhduddur: listinqdə olan səhmlərin bir çoxu ilə gündəlik ticarət azdır. Bu, səhmi istədiyiniz anda, istədiyiniz qiymətə satmağı çətinləşdirə bilər.
Gəlirlilik, risk və əmanətlə müqayisə
| Alət | Təxmini illik gəlir | Əsas risk |
|---|---|---|
| Maliyyə Nazirliyinin istiqrazı (manat) | 6–7,25% (2026 hərracları) | Faiz dərəcəsi dəyişəndə bazar qiyməti düşə bilər |
| Mərkəzi Bank notu | Diskont, qısa müddət | Aşağı; gəlir məhduddur |
| Bank istiqrazı | Təxminən 6–13% | Bankın ödəmə qabiliyyəti |
| BOKT/şirkət istiqrazı | Təxminən 10–18% | Defolt riski yüksəkdir |
| Səhm | Zəmanətsiz (dividend + qiymət dəyişməsi) | Qiymət düşməsi, aşağı likvidlik |
| Bank əmanəti | Banka görə dəyişir | Əmanətlərin sığortası limiti daxilində qorunur |
Rəqəmlər nümunə xarakterlidir və bazar şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Əsas fərq: bank əmanəti Əmanətlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən sığortalanır, istiqraz və səhmlər isə sığortalanmır. Əmanət faizləri barədə ayrıca məqaləmizdə ətraflı yazmışıq.
Vergi: nə azaddır, nə tutulur
- Güzəşt (102.1.22-2-ci maddə) – 1 fevral 2023-cü ildən 5 il ərzində rezident hüquqi şəxslərin kütləvi təklif etdiyi və tənzimlənən bazarda ticarətə buraxılmış səhm və istiqrazlar üzrə dividend, diskont və faiz gəlirləri fiziki şəxslər üçün vergidən azaddır.
- Dividend – ümumi qaydada rezident müəssisənin ödədiyi dividenddən ödəmə mənbəyində 5% vergi tutulur (122.1-ci maddə) və bu gəlirdən bir daha vergi alınmır.
- Faiz – ümumi qaydada fiziki şəxsə ödənilən faizlərdən mənbədə 10% vergi tutulur (123.1-ci maddə). İstiqraz üzrə vergi, istiqrazın sahibi olduğunuz günlərin sayına mütənasib hesablanır (123.3).
- Əmanət – milli valyutada əmanətin hər bankda aylıq 200 manatadək faiz gəliri, 18 ay və daha uzun müddətə yerləşdirilmiş manat əmanətinin isə faizinin tamamı (3 il müddətinə) vergidən azaddır.
Güzəştin müddəti məhduddur, ona görə də uzunmüddətli istiqraz alarkən güzəştin bitmə tarixini nəzərə alın. Qiymətli kağızın satışından yaranan qiymət fərqinin vergiyə cəlb olunması isə fərdi vəziyyətdən asılıdır – Dövlət Vergi Xidmətindən və ya investisiya şirkətindən dəqiqləşdirin.
Xarici səhmlər: ABŞ birjasına çıxış
Bəzi lisenziyalı investisiya şirkətləri tərəfdaş xarici brokerlər vasitəsilə ABŞ və Avropa birjalarındakı səhmlərə, fondlara (ETF) çıxış təklif edir. Burada nəzərə alınmalı məqamlar:
- Vəsait xarici valyutada saxlanılır, məzənnə riski yaranır.
- Xarici dividendlərdən mənbə ölkəsində vergi tutula bilər; Azərbaycanda yaranan vergi öhdəliyini ayrıca dəqiqləşdirin.
- Qiymətli kağız almaq məqsədilə xaricə köçürmələr Mərkəzi Bankın valyuta qaydalarına görə kapital əməliyyatı sayılır və təsdiqedici sənəd tələb edir.
- Lisenziyası olmayan xarici "forex" və kripto platformalarında hüquqlarınızı Azərbaycanda qorumaq çətindir.
Tez-tez verilən suallar
Ən azı nə qədər pulla investisiyaya başlamaq olar?
BFB-də minimum məbləğ tələbi yoxdur, minimum lot 1 ədəddir. Praktikada hədd bir qiymətli kağızın qiyməti ilə müəyyən olunur – dövlət istiqrazı üçün təxminən 100 manat.
Dövlət istiqrazını bankdan almaq olarmı?
Yalnız investisiya xidmətləri üçün Mərkəzi Bankdan lisenziya almış banklar və investisiya şirkətləri vasitəsilə. Siyahı cbar.az saytında dərc olunur.
İstiqrazı vaxtından əvvəl satmaq mümkündürmü?
Bəli, ikinci bazarda satmaq olar, lakin alıcı tapılması və qiymət bazar şəraitindən asılıdır. Faizlər artıbsa, istiqraz nominaldan aşağı qiymətə satıla bilər.
İstiqraz faizindən vergi tutulurmu?
Kütləvi təklif edilmiş və tənzimlənən bazarda ticarət olunan istiqrazların faizi 1 fevral 2023-cü ildən 5 il müddətinə vergidən azaddır. Digər hallarda ümumi qayda – 10% mənbədə vergi tətbiq olunur.
Qiymətli kağızlarım harada saxlanılır?
Sizin adınıza Milli Depozit Mərkəzində uçotda saxlanılır. İnvestisiya şirkəti yalnız vasitəçidir.
Mənbə: e-qanun.az – Vergi Məcəlləsi, Bakı Fond Birjası, Mərkəzi Bank – İnvestisiya şirkətləri, Maliyyə Nazirliyi, Milli Depozit Mərkəzi, FED.az, ABB-İnvest
Şərhlər