Azərbaycanda ikinci əl avtomobil alarkən üç addım həlledicidir: avtomobili yerində və servisdə yoxlamaq, cərimə borcunu, sığorta-qəza tarixçəsini və girov vəziyyətini öyrənmək, sonra isə alqı-satqını Dövlət Yol Polisinin (DYP) qeydiyyat-imtahan şöbəsində rəsmiləşdirmək. Rəsmiləşdirmə üçün 2026-cı il oktyabr etibarilə dövlət rüsumları belədir: qeydiyyat hərəkəti 20 manat, yeni qeydiyyat şəhadətnaməsi 30 manat, adi dövlət qeydiyyat nişanı 30 manat, üstəlik mühərrik həcminə görə rüsum (məsələn, 1600 sm³ mühərrik üçün 80 manat). Etibarnamə ilə alış mülkiyyət hüququ vermir və ən riskli variantdır.
Harada axtarmaq: elan saytları və avtomobil bazarları
Ölkədə ikinci əl avtomobil elanlarının böyük hissəsi onlayn platformalarda toplanır. Ən böyük bazar turbo.az-dır: burada marka, model, il, mühərrik həcmi, yürüş, yanacaq növü, ötürücü, şəhər və qiymət aralığına görə filtr qurmaq, avtosalon və şəxsi elanları ayırmaq mümkündür. Əlavə olaraq tap.az, mashin.al və sosial şəbəkə qrupları da istifadə olunur. Fiziki bazarlar – Bakıdakı avtomobil bazarı və regionlardakı həftəsonu bazarları – avtomobili canlı görmək və bir neçə variantı bir gündə müqayisə etmək üçün əlverişlidir, lakin orada qiymət danışığı daha aqressiv olur və sənəd yoxlaması üçün vaxt azdır.
Avtosalonların "sertifikatlı işlənmiş avtomobil" təklifləri adətən bir qədər baha olur, əvəzində texniki yoxlama və kredit imkanı verir; şəxsdən alış ucuzdur, lakin bütün yoxlama yükü alıcıya düşür.
Qiyməti necə yoxlamaq və danışıq aparmaq
Bazar qiymətini öyrənmək üçün eyni il, oxşar yürüş və komplektasiyalı 10–15 elanı müqayisə edin; ən ucuz və ən bahalı 2–3 elanı kənara qoyun, qalanların orta qiyməti real göstəricidir. Elanın saytda nə qədər qaldığına da baxın: uzun müddət satılmayan avtomobildə güzəşt ehtimalı yüksəkdir.
- Qiymət danışığı üçün əsas arqumentlər: təkərlərin və əyləc kolodkalarının vəziyyəti, yaxınlaşan texniki baxış, boyanmış detallar, akkumulyatorun yaşı, yağ dəyişmə tarixi.
- Satıcının "bu gün alsan, ucuz verirəm" təzyiqinə uymayın; servisdə yoxlamadan əvvəl beh verməyin, verirsinizsə yazılı qəbz alın.
- Xaricdən (xüsusilə ABŞ-dan) gətirilən avtomobillərdə gömrük rəsmiləşdirmə sənədlərinin olub-olmadığını və "qəzalı hərrac" tarixçəsini soruşun.
Baxış zamanı nələrə diqqət etmək
Baxışı gündüz, quru havada aparın, sonra avtomobili müstəqil servisə aparın – diaqnostika adətən 30–80 manata başa gəlir və alışdan imtina etdiyiniz halda belə özünü doğruldur.
- Kuzov: boya qalınlığı ölçən cihazla hər detalı yoxlayın – zavod boyası bir avtomobilin bütün detallarında təxminən eyni qalınlıqda olur, kəskin fərq həmin detalın boyandığını və ya şpaklandığını göstərir. Qapı, kapot və baqaj arasındakı məsafələrin bərabərliyinə, bolt başlıqlarında açar izlərinə, fara və şüşələrin istehsal ilinə baxın.
- VIN və nömrəli aqreqatlar: kuzovdakı VIN (adətən ön şüşənin altında və qapı dirəyində) qeydiyyat şəhadətnaməsindəki VIN ilə simvol-simvol üst-üstə düşməlidir. Nömrə lövhəsində qaynaq, cızıq və ya fərqli şrift izləri varsa, alışdan imtina edin.
- Mühərrik və transmissiya: soyuq mühərriki işə salın, boz-mavi və ya ağ tüstüyə, kənar səslərə, yağ və antifriz sızmalarına baxın. Avtomat qutuda keçidlərin yumşaqlığını hərəkətdə yoxlayın.
- Yürüş: odometr göstəricisini pedal rezinlərinin, sükanın, oturacaqların yeyilmə dərəcəsi və servis kitabçası ilə müqayisə edin. Diaqnostika zamanı idarəetmə bloklarındakı yürüş məlumatı da oxunur – "yürüş sıfırlama" ən geniş yayılmış fırıldaqdır.
- Elektronika və salon: bütün düymələr və kondisioner; salonda nəm qoxusu və ya xalça altında pas suya düşməyə işarədir.
Tarixçə yoxlaması: qəza, cərimə, girov
Azərbaycanda Carfax tipli vahid kommersiya hesabatı yoxdur, lakin bir neçə mənbəni birləşdirərək eyni nəticəni almaq olur:
- Cərimə borcu: DİN-in cerime.mia.gov.az portalında dövlət qeydiyyat nişanı və şəhadətnamənin seriya-nömrəsi ilə ödənilməmiş cərimələr görünür. Qeydiyyat zamanı bütün cərimələr ödənilmiş olmalıdır – DYP əsasnaməsinə görə qüvvəyə minmiş cərimə borcu olan avtomobil təkrar qeydiyyata alınmır.
- Sığorta və qəza tarixçəsi: icbari sığorta müqavilələri və sığorta ödənişi edilmiş hadisələr İcbari Sığorta Bürosunun (İSB) informasiya sistemində qeydə alınır; sığorta şirkətində və ya İSB-nin elektron xidmətlərində avtomobilin sığorta tarixçəsini soruşun. Xaricdən gətirilən avtomobillər üçün VIN kodla beynəlxalq hərrac və Carfax/AutoCheck hesabatları faydalıdır.
- Girov, lizinq və həbs: bank krediti və ya lizinqlə alınmış avtomobilin üzərində girov qeydi olur və DYP girov çıxarılmadan satışı rəsmiləşdirmir. Satıcıdan bankdan borcun tam bağlanması barədə arayış tələb edin; icra icraatı ilə həbs qoyulmuş avtomobil də satıla bilməz.
- Axtarışda olan avtomobil: ərazi DYP şöbəsinə və ya DİN-in e-xidmət portalına müraciətlə nəqliyyat vasitəsi barədə məlumat almaq olur.
Alqı-satqının rəsmiləşdirilməsi: sənədlər və rüsumlar
Fiziki şəxslər arasında avtomobil alqı-satqısı notariusda deyil, DYP-nin ərazi qeydiyyat-imtahan şöbəsində (QİŞ) rəsmiləşdirilir: alqı-satqı müqaviləsi yerindəcə tərtib olunur, DYP tərəfindən təsdiqlənir və avtomobil dərhal alıcının adına təkrar qeydiyyata alınır. Əsasnaməyə görə sənədlər tam olduqda, cərimələr ödənildikdə və avtomobil mühərrik, ban və şassi nömrələrinin tutuşdurulması üçün müayinəyə təqdim edildikdə qeydiyyat 30 dəqiqə ərzində aparılır. Hər iki tərəf şəxsən iştirak etməli və ya notarial etibarnaməli nümayəndə göndərməlidir.
Lazım olan sənədlər: satıcının və alıcının şəxsiyyət vəsiqəsi, avtomobilin qeydiyyat şəhadətnaməsi, dövlət qeydiyyat nişanları, dövlət rüsumlarının ödənilməsi qəbzləri, avtomobil girovdadırsa – girovsaxlayanın razılığı. "Dövlət rüsumu haqqında" Qanunun 18.65-ci maddəsinə əsasən rüsumlar:
| Xidmət | Minik avtomobili | Qeyd |
|---|---|---|
| Qeydiyyat hərəkəti (alqı-satqı əsasında təkrar qeydiyyat) | 20 ₼ | Motonəqliyyat üçün 10 ₼ |
| Qeydiyyat şəhadətnaməsinin verilməsi | 30 ₼ | Hər sahib dəyişikliyində yeni şəhadətnamə verilir |
| Adi dövlət qeydiyyat nişanı | 30 ₼ | Köhnə nömrə saxlanılırsa, nişan rüsumu ödənilmir |
| Mühərrik həcminə görə rüsum | 2000 sm³-dək – hər sm³ üçün 0,05 ₼; 2001–3000 sm³ – 100 ₼ + hər əlavə sm³ üçün 0,1 ₼; 3001–4000 sm³ – 200 ₼ + hər əlavə sm³ üçün 0,2 ₼ | 1600 sm³ – 80 ₼; 2500 sm³ – 150 ₼; 3500 sm³ – 300 ₼ |
| Xüsusi nömrələr (001–009, 100–900, 111–999 seriyaları) | 1000–3000 ₼ | Eyni hərflərlə daha baha |
| Texniki baxış (lazım olduqda) | 30 ₼ | Baxış müddəti keçməyibsə tələb olunmur |
Nömrə məsələsində iki variant var: satıcı öz nömrəsini DYP-də saxlatdırıb (nömrənin saxlanılması xidməti) sonradan başqa avtomobilə keçirə bilər, bu halda alıcı yeni nömrə alır; nömrə satıcıya lazım deyilsə, avtomobillə birlikdə alıcıya keçir və nişan rüsumu ödənilmir. Satış rəsmiləşdirilmədən avtomobili vaxtında qeydiyyata almamağa görə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 154.1-ci maddəsi ilə fiziki şəxslər 30 manat cərimə olunur. Rüsumları DİN-in e-payment.mia.gov.az portalı, bank tətbiqləri və terminallar vasitəsilə ödəmək mümkündür.
Etibarnamə ilə alış niyə risklidir
Bəzi satıcılar rüsumdan və ya zamandan qənaət üçün avtomobili notarial "baş etibarnamə" ilə verməyi təklif edir. Bu, satış deyil: mülkiyyət satıcıda qalır, etibarnamə istənilən vaxt ləğv edilə bilər, verən şəxs vəfat etdikdə qüvvədən düşür və avtomobil vərəsələrə keçir, satıcının borclarına görə avtomobilə həbs qoyula bilər. Notarial təsdiq özü də 35–70 manat tutduğundan real qənaət yoxdur. Həmişə tam təkrar qeydiyyat tələb edin.
Alışdan sonra: texniki baxış, sığorta, vergi
Texniki baxış. "Yol hərəkəti haqqında" Qanunun 30-cu maddəsinə görə minik avtomobilləri istehsal tarixindən ilk dörd il baxışdan keçmir, dörd ildən on ilədək iki ildə bir dəfə, on ildən sonra ildə bir dəfə baxışdan keçir. Rüsum 30 manatdır. Növbəti baxış gününü 20 gündən çox ötürmək 50 manat cərimə ilə nəticələnir (İXM 339.1-1).
İcbari sığorta. Avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası olmadan avtomobil istismar edilə bilməz; cərimə fiziki şəxslər üçün 50 manatdır (İXM 469.3), kameralar elektron protokol tərtib edir. Mərkəzi Bankın qaydalarına əsasən baza sığorta haqqı 50 manatdır və mühərrik həcminə görə əmsalla vurulur: 1500 sm³-dək – 1 (50 ₼), 1501–2000 sm³ – 1,5 (75 ₼), 2001–2500 sm³ – 2 (100 ₼), 2501–3000 sm³ – 2,5 (125 ₼); sonra ərazi, sürücünün yaşı və təcrübəsi, avtomobilin istismar müddəti və sığorta tarixçəsi əmsalları tətbiq olunur (qəzasız hər il 5 faiz güzəşt, təqsirli qəzada 30 faiz əlavə). Sığorta müqaviləsi yeni sahibin adına yenidən bağlanır.
Yol vergisi. Vergi Məcəlləsinin 211-ci maddəsinə görə yol vergisi Azərbaycanda qeydiyyatda olan şəxsi avtomobillərdən illik ödəniş kimi alınmır – o, yalnız xarici dövlətlərdə qeydiyyatda olan avtomobillərdən və avtomobil benzini, dizel yanacağı və maye qazın istehsalçı-idxalçılarından tutulur (yəni yanacağın qiymətinə daxildir). Beləliklə, avtomobilin yaşına və ya mühərrikinə görə ayrıca illik vergi ödənilmir.
Geniş yayılmış fırıldaq sxemləri
- Saxta və ya "əvəzlənmiş" sənədlər: şəhadətnamədəki məlumatları kuzovdakı VIN ilə, satıcının şəxsiyyət vəsiqəsini isə şəhadətnamədəki sahiblə tutuşdurun; satıcı sahib deyilsə, yalnız DYP-də iştirak edən sahiblə rəsmiləşdirin.
- Yürüş sıfırlama: aşağı yürüşlü, lakin yeyilmiş salonlu avtomobil; servis tarixçəsi və diaqnostika ilə yoxlayın.
- Lizinqdə və ya girovda olan avtomobil: satıcı pulu alıb "sənədləri sonra edərik" deyir; girov çıxarılmadan DYP qeydiyyatı mümkün olmadığından pul itirilir. Pulu yalnız DYP-də qeydiyyat tamamlananda verin.
- "Qəzasız" qəzalı avtomobil: hava yastığı çıxmış və şpaklanmış kuzov; boya ölçən və diaqnostika hesabatı ilə aşkarlanır.
- Beh fırıldağı: başqasının elanı ilə onlayn beh toplamaq; avtomobili görmədən və sahibini yoxlamadan heç bir köçürmə etməyin.
Tez-tez verilən suallar
İkinci əl avtomobilin alqı-satqısı notariusda rəsmiləşdirilir?
Xeyr. Alqı-satqı müqaviləsi DYP-nin qeydiyyat-imtahan şöbəsində tərtib və təsdiq olunur, avtomobil dərhal alıcının adına qeydiyyata alınır. Notarius yalnız etibarnamə, bağışlama və vərəsəlik hallarında lazımdır.
Alıcı və satıcı hər ikisi DYP-yə getməlidir?
Bəli, hər iki tərəf şəxsiyyət vəsiqəsi ilə iştirak edir və ya notarial etibarnaməli nümayəndə göndərir. Avtomobil nömrələrin tutuşdurulması üçün müayinəyə təqdim olunmalıdır.
Satış neçəyə başa gəlir?
Adi nömrə ilə 1600 sm³ mühərrikli avtomobil üçün təxminən 160 manat: 20 ₼ qeydiyyat + 30 ₼ şəhadətnamə + 30 ₼ nişan + 80 ₼ mühərrik rüsumu. Köhnə nömrə saxlanılırsa, 30 manat az olur. Rüsumu kimin ödəyəcəyi tərəflərin razılaşmasıdır, adətən alıcı ödəyir.
Cərimə borcu olan avtomobili almaq olar?
Borc ödənilməyincə DYP təkrar qeydiyyat aparmır. cerime.mia.gov.az-da məbləği əvvəlcədən yoxlayın və onu qiymət danışığında nəzərə alın, ödənişi satıcı etsin.
Avtomobil hər il texniki baxışdan keçməlidir?
Yaşından asılıdır: ilk 4 il – yox, 4–10 yaş – iki ildə bir, 10 yaşdan yuxarı – hər il. Rüsum 30 manatdır.
Mənbə: Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsi – Nəqliyyat vasitələrinin qeydiyyatı Əsasnaməsi, DYP – Texniki baxışın keçirilmə müddəti, DYP – Texniki baxış üçün vəsait, DİN – Nəqliyyat vasitələrinin dövlət qeydiyyatına alınması, Dövlət rüsumları cədvəli (avtostop.az), Mərkəzi Bank – İcbari sığorta haqlarının hesablanması Qaydası, Vergi Məcəlləsinə dəyişiklik (yol vergisi, 2023), Report.az – DYP icbari sığorta barədə
Şərhlər