Azərbaycanda fiziki şəxslərin banklardakı əmanətləri Əmanətlərin Sığortalanması Fondu (ƏSF) tərəfindən sığortalanır: bank lisenziyasını itirib əmanətləri qaytara bilmədikdə, Fond hər bankda bir əmanətçiyə əmanətin 100%-i həcmində, lakin 100 000 manatdan çox olmamaqla kompensasiya ödəyir. Sığortanın şərti faiz həddidir: hazırda manatla əmanətlərdə illik faiz 12%-dən, xarici valyutada 2,5%-dən yuxarıdırsa, əmanət qorunmur. Bütün əmanətlərin məbləğdən asılı olmayaraq sığortalandığı "tam sığorta" rejimi 2021-ci il aprelin 5-də başa çatıb. Bank bağlananda Fond 7 gün ərzində ödəniş elanı verir, ərizəni ödəniş elanından sonra 1 il ərzində təqdim etməlisiniz, kompensasiya ərizədən sonra 30 gün ərzində ödənilir.
Qeyd: Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və investisiya və ya maliyyə məsləhəti deyil. Əmanət yerləşdirməzdən əvvəl şərtləri bankdan və ƏSF-dən dəqiqləşdirin.
Əmanət sığortası necə işləyir
Sistem 2006-cı ildə qəbul edilmiş "Əmanətlərin sığortalanması haqqında" Qanunla tənzimlənir. Fiziki şəxslərdən əmanət cəlb etmək üçün lisenziyası olan bütün banklar və xarici bankların yerli filialları Fondun məcburi iştirakçısıdır və ona sığorta haqları ödəyir. Fondun ehtiyatları əsasən bu haqlar hesabına formalaşır, əmanətçi heç bir əlavə ödəniş etmir.
Kompensasiya yalnız sığorta hadisəsi baş verdikdə ödənilir. Bu, bankın məcburi ləğvi, müflis elan olunması və ya əmanətlər üzrə moratorium barədə məhkəmə qərarının qüvvəyə minməsi və bankın öhdəliklərini yerinə yetirə bilməməsinin Mərkəzi Bank tərəfindən təsdiqlənməsidir.
2016-cı ildə qəbul edilmiş "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" Qanun faiz həddinə uyğun bütün əmanətləri məbləğdən asılı olmayaraq tam sığortalayırdı. Bu rejim bir neçə dəfə uzadılsa da, 2021-ci il aprelin 5-də bitib. Hazırda ümumi limit – 100 000 manat tətbiq olunur.
Kompensasiya limiti və necə hesablanır
| Vəsaitin növü | Kompensasiya həddi |
|---|---|
| Fiziki şəxsin əmanət və cari hesabları (manat və valyuta) | 100%, lakin 100 000 manatdan çox olmamaqla |
| Fiziki şəxsin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı açdığı hesab | 20 000 manatadək |
| Notariusun depozit hesabında fiziki şəxsə məxsus vəsait | Tam həcmdə (100%) |
| Hüquqi şəxslərin hesabları | Sığortalanmır |
Hesablamada bilməli olduğunuz qaydalar:
- Limit hər bank üzrə ayrıcadır. Bir bankdakı bütün əmanətləriniz, o cümlədən filiallardakı, manat və valyuta hesabları toplanır və bir əmanət kimi kompensasiya olunur. Fərqli banklardakı əmanətlər ayrı-ayrılıqda qorunur.
- Faizlər sığorta hadisəsi gününədək hesablanır, lakin ümumi məbləğ limiti keçə bilməz.
- Manat əmanəti manatla, valyuta əmanəti həmin valyutada ödənilir. ABŞ dolları və avrodan fərqli valyutalar Mərkəzi Bankın məzənnəsi ilə dollar və ya avroya çevrilir.
- Birgə hesab bir əmanət sayılır və sahiblər arasında bərabər və ya razılaşdırılmış nisbətdə bölünür.
- Uşağın adına açılmış hesab valideynin öz əmanətindən ayrıca kompensasiya olunur.
- Həmin bankda vaxtı çatmış kredit borcunuz varsa, ödənilməmiş hissə kompensasiyadan çıxılır.
- Limitdən artıq məbləğ üzrə bankın ləğvedicisinə qarşı tələb hüququnuz qalır, lakin bu məbləğ bankın aktivləri satıldıqca və növbə ilə ödənilir.
Faiz həddi: 12% manat, 2,5% valyuta və yeni dinamik mexanizm
Qanunun 8.1.20-ci maddəsinə görə qorunan əmanətlər üzrə illik faizin yuxarı həddini ƏSF-nin Himayəçilik Şurası Mərkəzi Bankla razılaşdırmaqla müəyyən edir. Hazırkı hədlər: manatla 12%, xarici valyutada 2,5%.
Ən çox diqqətdən qaçan məqam: əmanət cəlb edildiyi gün bu həddən yüksək faizlə qəbul olunubsa, yalnız artıq faiz deyil, bütün əmanət qorunan əmanət sayılmır. Məsələn, bank manatla 13% təklif edirsə, həmin əmanət sığortadan kənarda qalır.
Həddin müəyyən edilməsi qaydası dəyişir. ƏSF 2026-cı ilin yanvarında metodologiya təsdiqləyib: son altı ayda 9 aydan uzun manat əmanətlərinin orta bazar faizi hesablanır (2025-ci ilin ikinci yarısında 10%) və üzərinə 2 faiz bəndi əlavə olunur. Nəticədə hədd 12%-də saxlanılıb, qərarların ildə iki dəfə veriləcəyi bildirilib. 15 oktyabr 2026-cı ildə Mərkəzi Bank Maliyyə Sabitliyi Hesabatının təqdimatında açıqlayıb ki, manat əmanətlərinə tətbiq olunan sabit 12% həddi dinamik mexanizmlə əvəz ediləcək: hədd bazar göstəricilərindən, o cümlədən bankların son altı ayda cəlb etdikləri əmanətlərin orta faizindən asılı olaraq müəyyənləşəcək. Bu səbəbdən əmanət açmazdan əvvəl qüvvədə olan həddi ƏSF-nin rəsmi saytında yoxlamaq lazımdır.
Hansı əmanətlər və kimlər qorunmur
- Faiz həddindən yuxarı dərəcə ilə qəbul edilmiş əmanətlər;
- hüquqi şəxslərin vəsaitləri;
- bankın Müşahidə Şurası, Audit Komitəsi və idarə heyəti üzvləri, bankın 10% və daha çox səsli səhminə malik şəxslər və onların yaxın qohumları (ər/arvad, valideynlər, övladlar, bacı-qardaşlar);
- son təqvim ilində bankın auditini aparmış kənar auditorlar;
- bankın Azərbaycandan kənardakı bölmələrində açılmış əmanətlər;
- üzərinə həbs qoyulmuş, cinayət yolu ilə əldə edildiyi məhkəmə ilə təsdiqlənmiş və ya çirkli pulların yuyulması ilə bağlı şübhəli əməliyyatlar üzrə müəyyən edilmiş əmanətlər;
- bankın vəkalətli idarəetməsində olan vəsaitlər və elektron pul;
- bankın lisenziyası ləğv edildikdən və ya əmanət cəlbi dayandırıldıqdan sonra qəbul edilmiş əmanətlər.
Fond yalnız bankları əhatə edir. Bank olmayan kredit təşkilatlarında, kredit ittifaqlarında, investisiya şirkətlərində və sığorta şirkətlərində yerləşdirilən vəsaitlər ƏSF tərəfindən qorunmur.
Bank bağlananda nə etməli
- Elanı izləyin. Fond Mərkəzi Bankın bildirişindən sonra 7 təqvim günü ərzində ödənişin yeri və vaxtı barədə elan verir və onu bir həftə fasilə ilə daha iki dəfə təkrarlayır.
- Sənədləri hazırlayın. Şəxsiyyət vəsiqəsi, əmanət müqaviləsi, əlavə sazişlər və ya əmanət kitabçası lazımdır. Nümayəndə üçün notarial etibarnamə tələb olunur.
- Ərizəni vaxtında verin. Ərizələr ilk elandan sonra 1 il ərzində qəbul edilir. Üzrlü səbəb olduqda bu müddət uzadıla bilər, lakin kompensasiya hüququ 5 ildən çox saxlanılmır.
- Ödənişi alın. Fond ərizə qəbul edildikdən sonra ən geci 30 təqvim günü ərzində ödəməlidir, müstəsna hallarda bu müddət daha 30 gün uzadıla bilər. Ödəniş adətən Fondun seçdiyi agent bankların filiallarında aparılır.
Müddətli əmanətiniz bitməyibsə, ödəniş barədə ilk elan günü onun müddəti başa çatmış sayılır. Məsələn, "Muğan Bank"ın lisenziyası 19 oktyabr 2023-cü ildə ləğv edilmiş, kompensasiyalar 27 noyabrdan ABB və Kapital Bankın filiallarında ödənilməyə başlamışdı.
ƏSF-nin açıqlamasına görə, 2020-ci ildən bəri sığorta hadisəsi baş vermiş 6 bank üzrə 35 070 əmanətçiyə 898 milyon manatdan çox kompensasiya ödənilib. Bu dövrdə lisenziyası ləğv edilən banklar sırasında 2020-ci ildə "Atabank" və "Amrah Bank", 2023-cü ildə isə "Günay Bank" və "Muğan Bank" olub. Hər bank bağlanması sığorta hadisəsi deyil: 2026-cı ildə Bank "BTB" könüllü olaraq bank olmayan kredit təşkilatına çevrilib, öhdəlikləri isə ABB-yə ötürülüb.
Əmanət seçərkən yoxlama siyahısı
- Bankın lisenziyasını Mərkəzi Bankın saytındakı banklar siyahısında yoxlayın.
- Təklif olunan faizi ƏSF-nin qüvvədə olan həddi ilə müqayisə edin: həddən yüksək faiz sığortanın itirilməsi deməkdir.
- Bir bankda 100 000 manatdan çox (faizlər daxil) saxlamayın, böyük məbləği bir neçə banka bölün.
- Müqavilədə sığorta şərtləri barədə bəndin olduğuna əmin olun; bank bu məlumatı müqaviləyə daxil etməyə borcludur.
- Faizin necə hesablandığını və vaxtından əvvəl götürmə şərtlərini oxuyun.
- Müqavilənin əslini və ya surətini saxlayın: bank bağlansa, əsas sübut sənəd budur.
- Sahibkarlıq hesabındakı vəsaitin yalnız 20 000 manatadək qorunduğunu nəzərə alın.
Tez-tez verilən suallar
Əmanətlər hələ də tam sığortalanırmı?
Xeyr. Tam sığorta 2021-ci il aprelin 5-də bitib. Hazırda hər bankda bir əmanətçi üçün limit 100 000 manatdır.
Dollar əmanətim sığortalanırmı?
Bəli, illik faizi 2,5% həddini keçmirsə. Kompensasiya dollarla ödənilir, lakin limit bankdakı bütün əmanətlərinizin cəminə tətbiq olunur.
İki bankda 100 min manatım varsa, hamısı qorunurmu?
Bəli. Limit hər bank üzrə ayrıca hesablanır, hər iki bankdakı əmanət faiz həddinə uyğundursa, ayrı-ayrılıqda kompensasiya olunur.
Kompensasiya üçün nə qədər gözləmək lazımdır?
Elan bank bağlandıqdan sonra bir neçə gün ərzində verilir, ödəniş isə ərizədən sonra 30 təqvim günü ərzində edilməlidir.
BOKT-dakı vəsaitim sığortalanırmı?
Xeyr. ƏSF yalnız lisenziyalı bankların və xarici bankların yerli filiallarının əmanətlərini əhatə edir.
Mənbə: e-qanun.az – "Əmanətlərin sığortalanması haqqında" Qanun, e-qanun.az – "Əmanətlərin tam sığortalanması haqqında" Qanun, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu, Mərkəzi Bank, APA, Report.az
Şərhlər