Azərbaycanda bank kartı fırıldaqçılığının əsas aləti insanın özüdür: dələduzlar kartı "sındırmır", sahibini inandırıb OTP (birdəfəlik SMS) kodunu, CVV-ni və ya pul köçürməsini özü etməyə vadar edir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci rübündə ölkə daxilində kartlarla bağlı 4 995 dələduzluq əməliyyatı qeydə alınıb (əvvəlki rübə nisbətən 47,5 % çox), ziyan isə 1,35 milyon manat olub. DİN-in rəqəmlərinə görə, 2024-cü ildə vətəndaşların bank kartlarından 22 milyon manat oğurlanıb. Qorunmanın qızıl qaydası sadədir: OTP kodu, PIN və CVV heç kimə – hətta "bank əməkdaşına" da – verilmir.
Azərbaycanda ən çox yayılmış fırıldaq sxemləri
DİN, Mərkəzi Bank, Elektron Təhlükəsizlik Xidməti və Dövlət Vergi Xidmətinin 2024–2026-cı illərdə verdiyi xəbərdarlıqlara əsasən, vətəndaşların ən çox rastlaşdığı sxemlər aşağıdakılardır.
| Sxem | Necə işləyir | Əsas əlamət |
|---|---|---|
| Saxta "bank" zəngi | "Kartınız bloklanıb", "hesabınıza şübhəli giriş var", "pulu qorumaq lazımdır" deyib kart nömrəsi, CVV və OTP istəyirlər; bəzən video zənglə telefon ayarlarını dəyişdirirlər | Bank heç vaxt OTP, PIN, CVV və tam kart nömrəsi soruşmur |
| SMS/WhatsApp linki ("DOST ödənişi", "sosial yardım", "bağlama") | myGov, DOST, Azərpoçt adından saxta sayta link; "ödənişi almaq" üçün kart məlumatları və kod istənilir | Domen .gov.az deyil, mesaj naməlum nömrədən gəlir |
| "ƏDV geri al" saxta saytı | edvgerial.az-a bənzər ünvanda "ƏDV-nin qismən qaytarılması" vəd edilir, kart və şəxsi məlumatlar toplanır, bəzən zərərli fayl yüklədilir | Rəsmi ünvan yalnız edvgerial.az və taxes.gov.az-dır |
| Saxta investisiya / kripto | "Zəmanətli gəlir", ilk kiçik məbləğ "qazanc" kimi qaytarılır, sonra böyük məbləğ itirilir; pulu çıxarmaq üçün "vergi", "komissiya" tələb olunur | Mərkəzi Bankın lisenziyası yoxdur |
| Saxta kredit səhifəsi | Bank və BOKT adından Instagram/Facebook reklamı, "zaminsiz, aşağı faizlə kredit" üçün kart məlumatları və OTP istənilir | 2026-cı ilin mayında DİN belə şəbəkəni ifşa edib – yüzlərlə zərərçəkən |
| Instagram satış fırıldağı | Mebel, qızıl, ev əşyası, tur, kirayə elanı; "beh" köçürüldükdən sonra səhifə silinir | Yalnız əvvəlcədən köçürmə, canlı ünvan yoxdur |
| Saxta ödəniş qəbzi | Alıcı bank tətbiqinə bənzər saxta (süni intellektlə hazırlanmış) qəbz göndərir, satıcı malı verir, pul isə gəlmir | Pul yalnız bank tətbiqindəki balansda görünəndə "gəlib" |
| Saxta iş elanı | "Evdən iş", "bəyənmə ilə qazanc"; əvvəlcə "qeydiyyat haqqı" və ya kart məlumatları istənilir | Pul qazanmaq üçün pul ödəmək tələbi |
| Saxta "cərimə ödənişi" | Sosial şəbəkədə "cəriməyə endirim", "borcun bağlanması" reklamı – dövlət portalını imitasiya edən fişinq saytı | Ödəniş yalnız rəsmi dövlət sistemləri üzərindən edilir |
| Süni intellektlə səs imitasiyası | Yaxın adamın səsi ilə "təcili pul lazımdır" zəngi | Zəngi kəsib həmin adama öz nömrəsindən zəng edin |
Rəsmi xəbərdarlıqlar və statistika (2024–2026)
- Mərkəzi Bank, 2026-cı ilin I rübü: ölkə daxilində 4 995, xaricdə 6 020 dələduzluq xarakterli kart əməliyyatı; daxili ziyan 1,35 milyon manat (əvvəlki rübdə 1,78 milyon), xaricdə 325 min manat. Hesabın ələ keçirilməsi (account takeover) halları 2025-ci ilin I rübündəki 68,8 %-dən 21,4 %-ə düşüb.
- DİN, 2025-ci ilin mayı: 2024-cü ildə kartlardan 22 milyon manat, 2025-ci ilin ilk 4 ayında 6 milyon manat oğurlanıb. Maarifləndirmədən sonra gündəlik müraciətlərin sayı təxminən 50-dən 10–20-yə enib.
- AKTA (Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası), oktyabr 2025: 2024–2025-ci illərdə dələduzluq məqsədli 17 000 kart əməliyyatı, 22 milyon manat maliyyə oğurluğu.
- DİN, 11 oktyabr 2025: bank əməkdaşı yalnız kartın ilk və ya son 4 rəqəmini, qeydiyyatdakı telefon nömrəsini və FİN-i soruşa bilər; tam kart nömrəsi, PIN, CVV və OTP istəyən hər kəs dələduzdur.
- Mərkəzi Bank, aprel 2025: banklara müştəri maarifləndirməsini (rübdə ən azı 1 dəfə), fırıldaq monitorinqini və məsafədən ödənişlərdə ikifaktorlu təsdiqi gücləndirmək tapşırılıb. 100 manatdan yuxarı kontaktsız ödənişlər və gündəlik 500 manatdan artıq məbləğlər üçün güclü identifikasiya tələb olunur.
- 2026-cı il planları: Mərkəzi Bank mərkəzləşdirilmiş antifrod mərkəzi (bankların real vaxt rejimində qoşulduğu "boz siyahı") yaradır və kartını üçüncü şəxsə verən ("drop" kart sahibləri) şəxslər üçün hüquqi məsuliyyət təklif edir.
Qorunma qaydaları: 10 əsas addım
- OTP kodunu heç kimə verməyin. SMS-də gələn kod ödənişi təsdiq edir, "ləğv etmir". Bank, polis, Mərkəzi Bank, DOST və ya kuryer bu kodu heç vaxt istəmir.
- Şübhəli zəngi kəsin və özünüz bankınıza zəng edin. Nömrəni yalnız kartın arxasından və ya bankın rəsmi saytından götürün; bank qaynar xətləri 24/7 işləyir. Zəngdə "təcili", "indi", "pul təhlükədədir" sözləri – dələduzluq əlamətidir.
- Linkə yox, tətbiqə baxın. SMS və WhatsApp-dakı linklərə keçməyin; ödəniş və sosial yardım məsələlərini yalnız my.gov.az, e-sosial.az, bank tətbiqi kimi rəsmi kanallarda yoxlayın. Ünvanın .gov.az ilə bitdiyinə diqqət edin.
- Onlayn alış üçün virtual kart açın. Üzərində az məbləğ saxlayın, lazım olanda doldurun. Əsas əmanət və maaş kartını internetdə işlətməyin.
- Limitlər qoyun. Bank tətbiqində gündəlik köçürmə, nağdlaşdırma və internet ödənişi limitlərini azaldın; xaricdə ödənişləri lazım olmayanda söndürün.
- 3D Secure və SMS bildirişlərini aktiv saxlayın. Hər əməliyyat barədə dərhal məlumat alırsınız və naməlum ödənişi vaxtında bloklaya bilirsiniz.
- Ekran paylaşımı və "təhlükəsizlik proqramı" quraşdırmayın. Zəng edən şəxsin dediyi AnyDesk, TeamViewer və ya "bank qoruyucusu" tətbiqi telefonunuza tam girişi verir.
- Kartı başqasına verməyin və "kirayə" verməyin. 20–30 manata kart açıb satan şəxslər cinayətin iştirakçısına çevrilir; Mərkəzi Bank bunun üçün ayrıca məsuliyyət tələb edir.
- Satıcı kimi yalnız balansa inanın. Qəbz, skrinşot və "bank sistemi gecikir" izahatı ödəniş deyil.
- Ailə ilə "kod söz" razılaşdırın. Süni intellektlə səs klonlama zənglərində tanış səs artıq sübut deyil.
Fırıldağa düşmüsünüzsə: ilk 24 saat
Mərkəzi Bankın mütəxəssisi Elvin Cuvarovun sözlərinə görə, pulun geri qaytarılma şansı ilk saatlarda ən yüksəkdir, çünki vəsait hələ qəbul edən bankın hesabında dondurula bilər.
- Dərhal bankınıza zəng edin və kartı bloklayın – tətbiqdə "kartı dondur" funksiyası ilə də edə bilərsiniz. Köçürmə etmisinizsə, alıcı kartın nömrəsini bankınıza verin: bank qarşı tərəfin bankına müraciət edib vəsaiti dondurmağa çalışır.
- Bankda yazılı iddia (dispüt/chargeback) açın. Kartla ödənişdə Visa/Mastercard qaydaları üzrə mübahisə qaldırıla bilər; bank köçürməsində bu daha çətindir, kripto ödənişi isə praktik olaraq geri qayıtmır.
- Polisə müraciət edin: 102 xidməti, ən yaxın polis bölməsi və ya DİN-in Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsi; onlayn müraciət mia.gov.az üzərindən mümkündür. Ərizəsiz bank "müştəri özü köçürüb" mövqeyində qalır.
- Sübutları saxlayın: zəng qeydləri və nömrələr, SMS/WhatsApp yazışmaları, saytın ünvanı (URL görünən skrinşot), ödəniş çıxarışı, alıcı rekvizitləri.
- Parolları dəyişin: mobil bank, e-poçt, dövlət portalları; telefona yüklənmiş naməlum tətbiqləri silin, lazım gələrsə cihazı zavod ayarlarına qaytarın.
- Əlavə ünvanlar: bankla mübahisə həll olunmursa Mərkəzi Bankın 966 qaynar xətti; saxta saytı blacklist.gov.az-a və Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinə (cert.gov.az/report) bildirin.
Pulun geri qayıtması zəmanətli deyil: DİN və ekspertlərin fikrincə, OTP kodunu könüllü verən müştəri üçün bank adətən məsuliyyət daşımır; şans o halda artır ki, bank dərhal məlumatlandırılsın və polis işi açılsın. Xaricdəki hesablara gedən vəsaitin qaytarılması isə beynəlxalq hüquqi yardım tələb edir və aylarla çəkə bilər.
Cinayət Məcəlləsi: dələduzlara nə cəza verilir
- Maddə 178 (dələduzluq): etibardan sui-istifadə və ya aldatma yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmə – 1 000–2 000 manat cərimə, ictimai və ya islah işləri, yaxud 2 ilədək azadlıqdan məhrumetmə (178.1). Qrup halında, təkrar və ya xeyli miqdarda (5 000 manatdan yuxarı) – 2–5 il (178.2); mütəşəkkil dəstə və külli miqdar (50 000 manatdan yuxarı) – 5–10 il (178.3); xüsusilə külli miqdar (500 000 manatdan yuxarı) – 10–14 il (178.4). Məsuliyyət 500 manatdan yuxarı ziyanda yaranır.
- Maddə 271 (İKT sisteminə qanunsuz daxil olma) və maddə 272 (elektron verilənləri qanunsuz ələ keçirmə): 2 000–4 000 manat cərimə və ya 2 ilədək azadlıqdan məhrumetmə; ağırlaşdırıcı hallarda 2–4 il.
- Maddə 273-1: giriş kodları, parollar və fişinq vasitələrinin dövriyyəsi – 3 000–5 000 manat cərimə və ya 2 ilədək həbs.
- Süni intellektlə başqasının səsi və ya təsviri ilə saxta məzmun yaradılması üçün 2026-cı ildə Cinayət Məcəlləsinə ayrıca məsuliyyət daxil edilməsi müzakirə olunub – dəqiq maddəni e-qanun.az-dan yoxlayın.
Bank və dövlət qurumları nə edir
Banklar Mərkəzi Bankın tələbinə əsasən fırıldaq monitorinq sistemləri (FPS), SOC mərkəzləri və ISO/IEC 27001 standartı üzrə təhlükəsizlik tətbiq edir; məsafədən hesab açılışı və istehlak krediti üçün video identifikasiya məcburidir. Dövlət səviyyəsində DİN-in Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsi 2026-cı ildə saxta kredit səhifələri, "Any Unboxing" piramidası (2,5 milyon manat ziyan) və onlayn kazino şəbəkələri üzrə əməliyyatlar keçirib. Elektron Təhlükəsizlik Xidməti saxta myGov və "cərimə ödənişi" domenlərini blacklist.gov.az vasitəsilə bloklayır. Bununla belə, heç bir sistem OTP kodunu özü verən müştərini qoruya bilmir – ona görə də son müdafiə xətti istifadəçinin özüdür.
Tez-tez verilən suallar
Bank əməkdaşı zəng edib OTP kodu istəyə bilərmi?
Xeyr. DİN və Mərkəzi Bankın rəsmi mövqeyinə görə bank heç vaxt OTP, PIN, CVV və tam kart nömrəsi soruşmur; belə tələb birmənalı dələduzluqdur.
OTP kodunu vermişəm, pul çıxıb – geri qaytarmaq mümkündürmü?
Mümkündür, lakin zəmanət yoxdur. Dərhal bankı məlumatlandırıb kartı bloklayın, alıcı rekvizitlərini verin və polisə ərizə yazın; vəsait hələ qəbul edən bankda dondurulubsa, qaytarılma şansı var.
"DOST ödənişi" və ya "sosial yardım" mesajı gəlib – həqiqidirmi?
Sosial ödənişlər linklə verilmir. Statusunuzu yalnız e-sosial.az, my.gov.az və ya DOST mərkəzlərində yoxlayın; linkdəki domen .gov.az deyilsə, mesaj saxtadır.
Hara şikayət edim?
Əvvəlcə bankınıza, sonra 102 və ya DİN-in Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsinə (mia.gov.az üzərindən onlayn). Bankla mübahisədə Mərkəzi Bankın 966 xətti, saxta sayt üçün blacklist.gov.az.
Virtual kart nədir və niyə lazımdır?
Bank tətbiqində bir neçə saniyəyə açılan, yalnız onlayn ödəniş üçün nəzərdə tutulmuş kartdır. Üzərində az məbləğ saxladığınız üçün məlumatları oğurlansa belə itki məhdud olur.
Kartımı tanışıma "müvəqqəti" verə bilərəmmi?
Verməyin. Kartınızdan keçən dələduz vəsaitə görə sorğu-sual olunan ilk şəxs siz olursunuz; Mərkəzi Bank 2026-cı ildə bunun üçün ayrıca hüquqi məsuliyyət təklif edib.
Mənbə: Cinayət Məcəlləsi (e-qanun.az), DİN xəbərdarlığı (tech.az), Mərkəzi Bank statistikası (musavat.com), DİN rəqəmləri (jam-news.net), AMB göstərişi (bakivaxti.az), Dövlət Vergi Xidməti, CERT / Elektron Təhlükəsizlik Xidməti, Trend, 525.az
Şərhlər