Fayllarınızı itirməmək üçün ən etibarlı yol məlumatın ən azı üç nüsxəsini saxlamaqdır: biri işlədiyiniz cihazda, biri xarici diskdə, biri isə başqa yerdə – məsələn, bulud xidmətində. Bu, "3-2-1 qaydası" kimi tanınır və Böyük Britaniyanın Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi (NCSC) tərəfindən də tövsiyə olunur. Windows-da bunun üçün File History və Windows Backup, Mac-də Time Machine, iPhone-da iCloud Backup, Android-də isə Google hesabına avtomatik yedəkləmə var. Pulsuz bulud həcmi Apple-da 5 GB, Google-da 15 GB, Microsoft hesabında (OneDrive) 5 GB-dır. Ən vacib addım isə unudulur: yedəyin həqiqətən bərpa olunduğunu vaxtaşırı yoxlamaq.
Ehtiyat nüsxə niyə lazımdır
Ehtiyat nüsxə cihaz xarab olanda, itəndə və ya fayllar silinəndə məlumatı geri qaytarmağın yeganə zəmanətli yoludur. Əsas risklər bunlardır:
- Disk xarabalığı – sərt disk (HDD) mexaniki hissələrə malikdir və zamanla sıradan çıxır; SSD və flaş yaddaş da xəbərdarlıqsız işləməyi dayandıra bilər.
- Oğurluq və itki – noutbuk və telefon oğurlananda cihazla birlikdə illərin fotoşəkilləri və sənədləri də gedir.
- Ransomware (fidyə virusu) – faylları şifrələyib açmaq üçün pul tələb edən zərərli proqram. ABŞ-ın Kibertəhlükəsizlik və İnfrastruktur Təhlükəsizliyi Agentliyi (CISA) qeyd edir ki, bir çox ransomware növü əlçatan ehtiyat nüsxələri də tapıb silməyə və ya şifrələməyə çalışır.
- Səhvən silmə və üzərinə yazma – ən çox rast gəlinən səbəb insan xətasıdır: lazımlı faylın silinməsi və ya köhnə versiyanın üstündən yazılması.
- Yanğın, su basması, gərginlik sıçrayışı – kompüter və xarici disk eyni otaqdadırsa, hər ikisi eyni anda zədələnə bilər.
"Üç nüsxə, iki daşıyıcı, biri başqa yerdə" qaydası nədir
3-2-1 qaydası məlumatın ən azı üç nüsxəsinin iki fərqli cihazda saxlanması və bir nüsxənin başqa yerdə olması deməkdir. NCSC bu yanaşmanın dayanıqlılığı artırdığını və bulud xidməti ilə asanlıqla tətbiq olunduğunu yazır. Ev istifadəçisi üçün nümunə: əsl fayllar kompüterdə (1), həftəlik nüsxə xarici diskdə (2), avtomatik nüsxə bulud xidmətində (3).
NCSC bir vacib əlavə də edir: 3-2-1 qaydası nüsxələrdən birinin oflayn olmasını tələb etmir. Ransomware hücumlarında yalnız kompüterdəki fayllar deyil, ona qoşulmuş USB və şəbəkə diskləri də şifrələnib. Ona görə ən azı bir nüsxə həmişə sistemdən ayrılmış vəziyyətdə saxlanmalıdır – məsələn, yedəkləmədən sonra xarici diski çıxarıb şkafa qoymaq.
Windows kompüterdə necə yedəkləmək olar
Windows-da şəxsi fayllar üçün File History, parametrlər və qovluqlar üçün Windows Backup tətbiqi istifadə olunur. Hər ikisi Windows 11 və Windows 10-da mövcuddur.
- File History (Fayl tarixçəsi) – Microsoft-a görə Sənədlər, Şəkillər, Videolar, Musiqi kitabxanalarını və İş masasını müntəzəm olaraq xarici diskə və ya şəbəkə qovluğuna yedəkləyir. Aktivləşdirmək üçün diski qoşun, İdarəetmə Paneli → Sistem və Təhlükəsizlik → "Save backup copies of your files with File History" bölməsində "Turn on" seçin. Silinmiş faylı bərpa etmək üçün qovluğa sağ kliklə "Restore previous versions" seçilir və itkidən əvvəlki versiya qaytarılır.
- Windows Backup – qovluqları (İş masası, Sənədlər, Şəkillər və s.), quraşdırılmış tətbiqlərin siyahısını, Wi-Fi parollarını və parametrləri Microsoft hesabına bağlı OneDrive-a köçürür. Yeni kompüterdə eyni hesabla daxil olanda bərpa təklif olunur. Pulsuz Microsoft hesabında 5 GB OneDrive həcmi var; həcm çatmasa, yedəkləmə yarımçıq qala bilər.
- Sistem şəkli (system image) – Windows, proqramlar və fayllar daxil olmaqla bütün diskin tam surəti. Bu funksiya İdarəetmə Panelindəki köhnə "Backup and Restore (Windows 7)" aləti ilə yaradılır və bərpa Windows Bərpa Mühitindəki (Windows RE) "System Image Recovery" ilə edilir. Alət Windows 11-də hələ də yer alır, lakin köhnə vasitədir və Microsoft yeni tətbiqlərə üstünlük verir; tam disk surəti üçün disk istehsalçısının və ya etibarlı tərəfin proqramları da istifadə olunur.
Mac kompüterdə Time Machine ilə yedəkləmə
Mac üçün ən sadə üsul macOS-a daxil olan Time Machine funksiyasıdır və o, xarici diskə avtomatik yedəkləmə edir. Apple USB və ya Thunderbolt disk istifadə etməyi və diskin həcminin Mac-in yaddaşından ən azı iki dəfə böyük olmasını tövsiyə edir. Time Machine son 24 saat üçün saatlıq, son ay üçün günlük, daha əvvəlki aylar üçün isə həftəlik nüsxələr saxlayır; disk dolanda ən köhnə nüsxələr silinir. Quraşdırma zamanı "Encrypt Backup" seçimi ilə yedəyi şifrələmək mümkündür – bu halda yaradılan parol olmadan fayllar bərpa olunmur, ona görə parolu etibarlı yerdə saxlayın.
Telefonda yedəkləmə: iPhone, Android və WhatsApp
Telefonda yedəkləmə adətən bulud hesabına avtomatik edilir və bir dəfə aktivləşdirmək kifayətdir.
- iPhone – iCloud Backup: Parametrlər → adınız → iCloud → iCloud Backup bölməsində "Back Up This iPhone" aktiv olmalıdır. Avtomatik yedəkləmə telefon elektrik şəbəkəsinə və Wi-Fi-a qoşulu, ekran isə kilidli olanda baş verir. Apple pulsuz 5 GB verir; daha çox lazım olanda iCloud+ planları 50 GB, 200 GB, 2 TB, 6 TB və 12 TB həcmindədir. Alternativ olaraq iPhone-u Mac və ya Windows kompüterə yedəkləmək də mümkündür.
- Android – Google hesabı: Google-a görə yedəyə tətbiqlər və onların məlumatları, zəng tarixçəsi, kontaktlar, cihaz parametrləri, SMS və MMS daxildir; foto və videolar Google Photos vasitəsilə saxlanır. Məlumatın bir hissəsi ekran kilidinin PIN-i, naxışı və ya parolu ilə ucdan-uca şifrələnir. Google hesabında pulsuz 15 GB həcm var, əlavə həcm Google One abunəliyi ilə alınır.
- WhatsApp: Android-də çatlar Google hesabına, iPhone-da iCloud-a yedəklənir. Ayarlar → Çatlar → Çat yedəkləməsi bölməsində tezliyi ("Gündəlik", "Həftəlik" və s.) seçin və ucdan-uca şifrəli yedəkləməni aktivləşdirin. WhatsApp xəbərdarlıq edir ki, bu şifrəli yedəyə çıxış yalnız sizin parol və ya 64 rəqəmli açarla mümkündür – onu itirsəniz, çatlar bərpa olunmur.
Telefon yaddaşını boşaltmaq və köhnə telefonu satmazdan əvvəl məlumatların köçürülməsi ayrıca yazılarımızda ətraflı izah olunub.
Harada saxlamalı: xarici disk, flaş, NAS və bulud
Ev istifadəçisi üçün ən yaxşı kombinasiya bir xarici disk və bir bulud xidmətidir. NCSC də iki nüsxə – biri onlayn, biri yaddaş cihazında – saxlamağı tövsiyə edir, çünki biri itsə, oğurlansa və ya xarab olsa, digəri qalır.
| Üsul | Üstünlük | Çatışmazlıq | Təxmini xərc |
|---|---|---|---|
| Xarici HDD (sərt disk) | Böyük həcm, 1 GB başına ucuz, Time Machine və File History ilə işləyir | Zərbəyə həssasdır, mexaniki hissələri köhnəlir, kompüterlə eyni yerdə saxlanır | Birdəfəlik alış; həcmə görə dəyişir, SSD-dən ucuzdur |
| Xarici SSD | Sürətli, yüngül, zərbəyə daha davamlı | Eyni həcmdə HDD-dən bahalıdır | Birdəfəlik alış; HDD-dən baha |
| USB flaş yaddaş | Kiçik, ucuz, sənədlərin əlavə nüsxəsi üçün rahat | Kiçik həcm, asan itir, uzunmüddətli saxlama üçün etibarlı deyil | Ən ucuz variant |
| NAS (şəbəkə yaddaşı) | Evdəki bütün cihazları bir yerdə yedəkləyir, bəzi modellərdə disk dublikatı (RAID) | Quraşdırma bilik tələb edir, şəbəkəyə qoşulu olduğu üçün ransomware-ə açıqdır | Cihaz və disklər üçün ən yüksək ilkin xərc |
| Bulud (iCloud, Google One, OneDrive və s.) | Avtomatik, evdən kənarda saxlanır, oğurluq və yanğından qoruyur | İnternetdən asılıdır, böyük həcm üçün daimi ödəniş, hesab oğurlansa risk var | 5–15 GB pulsuz, sonra aylıq və ya illik abunə |
Bulud xidmətlərinin həcm və qiymət müqayisəsi ayrıca yazımızda verilib. NAS-ı yeganə yedək kimi saxlamaq tövsiyə olunmur: o, evdə və şəbəkəyə qoşulu olduğu üçün 3-2-1 qaydasındakı "başqa yerdə" və "oflayn" nüsxəni əvəz etmir.
Şifrələmə, ransomware və bərpa testi
Yedək yalnız qorunduqda və bərpa olunduğu yoxlandıqda faydalıdır. Bu üç qayda yedəyin özünü təhlükəsiz saxlayır:
- Şifrələyin. CISA kritik məlumatların oflayn və şifrələnmiş ehtiyat nüsxələrini saxlamağı tövsiyə edir. Time Machine-də "Encrypt Backup", Windows-da BitLocker (və ya flaş üçün BitLocker To Go – Windows nəşrindən asılıdır) diski şifrələyir. Oğurlanmış şifrəsiz disk bütün şəxsi məlumatlarınızı açır.
- Yedəyi ayrı saxlayın. Yedəkləmə bitən kimi xarici diski kompüterdən ayırın. NCSC buludda da "rəqəmsal ayrılma" tövsiyə edir: hesabda iki mərhələli doğrulamanı (2FA) aktivləşdirin və provayderin dəyişdirilmiş faylların əvvəlki versiyalarını və yaxınlarda silinən faylları bərpa edə bildiyini yoxlayın – ransomware bulud qovluğunu da sinxronlaşdıraraq şifrələyə bilər.
- Bərpa testi edin. NCSC yedəyin necə bərpa olunduğunu bilməyi və onun bütün vacib məlumatları ehtiva etdiyini yoxlamağı tövsiyə edir; CISA isə ehtiyat nüsxələrin əlçatanlığını və bütövlüyünü müntəzəm sınamağı məsləhət görür. Praktik üsul: ayda bir dəfə yedəkdən təsadüfi bir faylı və ya qovluğu ayrıca yerə bərpa edib açın.
Yedəkləmə tezliyi itirə biləcəyiniz iş həcminə görə seçilir: hər gün sənədlə işləyirsinizsə, gündəlik avtomatik yedəkləmə; əsasən foto saxlayırsınızsa, həftəlik nüsxə kifayət ola bilər. Tezlik nə qədər çox olsa, bərpada itən məlumat o qədər az olar.
Tez-tez verilən suallar
3-2-1 qaydası nə deməkdir?
Məlumatın ən azı üç nüsxəsi, iki fərqli cihazda, biri isə başqa yerdə (məsələn, bulud və ya başqa ünvan) saxlanılır. Əlavə olaraq bir nüsxəni oflayn saxlamaq tövsiyə olunur.
Yalnız bulud yedəyi kifayətdirmi?
Xeyr. Bulud bir nüsxədir; hesab bloklananda və ya sinxronizasiya ilə şifrələnmiş fayl yayılanda risk qalır. Buluda əlavə olaraq xarici disk saxlayın.
Windows-da sistem şəkli hələ də yaradıla bilirmi?
Bəli, İdarəetmə Panelindəki "Backup and Restore (Windows 7)" aləti ilə. Bu köhnə vasitədir, ona görə vacib fayllar üçün File History və ya bulud yedəyini də istifadə edin.
Xarici disk üçün HDD, yoxsa SSD seçməli?
Böyük həcm və aşağı qiymət üçün HDD, sürət və zərbəyə davamlılıq üçün SSD. Time Machine üçün həcm Mac yaddaşından ən azı iki dəfə böyük olmalıdır.
Yedəyin işlədiyini necə yoxlamaq olar?
Vaxtaşırı yedəkdən bir neçə faylı başqa qovluğa bərpa edib açın. Açılmırsa və ya fayllar yoxdursa, yedəkləmə ayarlarını yoxlayın.
Mənbə: NCSC (Böyük Britaniya) – oflayn ehtiyat nüsxələr, NCSC – məlumatların yedəklənməsi, CISA – Ransomware Guide, Microsoft – File History ilə yedəkləmə, Microsoft – Windows Backup, Microsoft – Windows-da yedəkləmə və bərpa alətləri, Apple – Time Machine ilə Mac-in yedəklənməsi, Apple – iPhone-un iCloud ilə yedəklənməsi, Apple – iPhone yedəkləmə üsulları, Apple – iCloud+ planları, Google – Android cihazda yedəkləmə və bərpa, WhatsApp – çat tarixçəsinin yedəklənməsi
Şərhlər