Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) – türkdilli dövlətlərin hərtərəfli əməkdaşlığı üçün yaradılmış hökumətlərarası təşkilatdır. Onun 5 tamhüquqlu üzvü (Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkiyə) və 3 müşahidəçisi (Macarıstan, Türkmənistan, ŞKTC) var. Təşkilat 3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvan sazişi ilə Türk Şurası kimi qurulub, 2021-ci ildə indiki adını alıb, qərargahı İstanbuldadır.
Türk Dövlətləri Təşkilatı nədir?
TDT siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, mədəni və təhsil sahələrində əməkdaşlığı əlaqələndirən regional təşkilatdır və əsas qərarları dövlət başçıları zirvələrində qəbul edir. Təşkilatın 2021-ci ildə İstanbul zirvəsində qəbul edilmiş uzunmüddətli strateji sənədi "Türk dünyası – 2040 baxışı" adlanır. Əsas fəaliyyət istiqamətləri bunlardır:
- Xarici siyasət məsələlərində məsləhətləşmələr və ortaq mövqelərin formalaşdırılması;
- Ticarət, investisiya və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi;
- Nəqliyyat əlaqələri, xüsusən Orta Dəhliz (Transxəzər marşrutu);
- Enerji, rəqəmsal inkişaf, süni intellekt və innovasiya;
- Təhsil, elm, mədəniyyət, gənclər və turizm sahəsində ortaq layihələr.
Təşkilatın orqanlarına Dövlət Başçıları Şurası, Xarici İşlər Nazirləri Şurası, Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsi, Ağsaqqallar Şurası və Katiblik daxildir.
TDT üzvləri və müşahidəçi ölkələr
TDT-nin hazırda 5 tamhüquqlu üzvü və 3 müşahidəçi dövləti var; 2026-cı ilin oktyabrı etibarilə üzvlükdə dəyişiklik olmayıb.
| Ölkə | Statusu | Qoşulma ili |
|---|---|---|
| Azərbaycan | Tamhüquqlu üzv (təsisçi) | 2009 |
| Qazaxıstan | Tamhüquqlu üzv (təsisçi) | 2009 |
| Qırğızıstan | Tamhüquqlu üzv (təsisçi) | 2009 |
| Türkiyə | Tamhüquqlu üzv (təsisçi) | 2009 |
| Özbəkistan | Tamhüquqlu üzv | 2019 |
| Macarıstan | Müşahidəçi | 2018 |
| Türkmənistan | Müşahidəçi | 2021 |
| Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti (ŞKTC) | Müşahidəçi | 2022 |
Özbəkistan 2019-cu ilin oktyabrında Bakı zirvəsində tamhüquqlu üzv olub. Daimi neytrallıq statusuna malik Türkmənistan müşahidəçi olaraq qalır, lakin zirvələrdə və nazirlər görüşlərində müntəzəm iştirak edir. ŞKTC-ni beynəlxalq aləmdə yalnız Türkiyə tanıyır. Təşkilatda bəzi beynəlxalq qurumlar da müşahidəçi və ya tərəfdaş statusunda təmsil olunur.
TDT-nin tarixi: 1992-ci ildən bu günə
TDT-nin kökləri Sovet İttifaqının dağılmasından sonra keçirilən türkdilli dövlət başçılarının zirvələrinə gedib çıxır. Əsas mərhələlər:
- 30 oktyabr 1992 – Ankarada türkdilli dövlətlərin dövlət başçılarının ilk zirvəsi keçirilib. 1992–2010-cu illərdə belə zirvələr 10 dəfə təşkil olunub.
- 1993 – TÜRKSOY (Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı) yaradılıb.
- 2006 – Antalya zirvəsində Qazaxıstan prezidenti Nursultan Nazarbayev daimi təşkilat yaratmağı təklif edib.
- 21 noyabr 2008 – İstanbul sazişi ilə Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyası (TÜRKPA) təsis edilib.
- 3 oktyabr 2009 – Naxçıvanda Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının (Türk Şurası) yaradılması haqqında sazişi imzalayıb.
- 2011 – Almatıda Türk Şurasının ilk rəsmi zirvəsi keçirilib.
- 15 oktyabr 2019 – Bakı zirvəsində Özbəkistan tamhüquqlu üzv olub.
- 12 noyabr 2021 – İstanbul zirvəsində təşkilatın adı Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq dəyişdirilib.
Azərbaycanın müstəqillik dövrünün digər mühüm tarixlərini Azərbaycan tarixinin əsas tarixləri cədvəlində tapa bilərsiniz.
TDT-nin əlaqəli qurumları
TDT-nin ətrafında müxtəlif sahələri əhatə edən beş əsas əlaqəli qurum fəaliyyət göstərir; onların ikisinin mənzil-qərargahı Bakıdadır.
| Qurum | Sahə | Təsis | Yerləşdiyi şəhər |
|---|---|---|---|
| TÜRKPA – Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyası | Parlamentlərarası əməkdaşlıq | 2008 | Bakı |
| TÜRKSOY – Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı | Mədəniyyət və incəsənət | 1993 | Ankara |
| Beynəlxalq Türk Akademiyası | Elm, türkologiya | 2010 (beynəlxalq status – 2012 sazişi) | Astana |
| Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu | Mədəni irsin qorunması | Nizamnamə 2012, fəaliyyət 2015 | Bakı |
| Türk İnvestisiya Fondu | Ortaq investisiya layihələri | Saziş 2023, fəaliyyət 2024 | İstanbul |
Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması haqqında saziş 16 mart 2023-cü ildə Ankarada imzalanıb, fondun ilk İdarə Heyəti iclası 21 may 2024-cü ildə İstanbulda keçirilib. Açıqlanan nizamnamə kapitalı 500 milyon ABŞ dollarıdır.
Qərargah, baş katib və sədrlik
TDT-nin Katibliyi İstanbulda yerləşir; 2022-ci ilin noyabrından baş katib qırğızıstanlı diplomat Kubanıçbek Ömüraliyevdir. Baş katiblər:
- Halil Akıncı (Türkiyə) – 2010–2014;
- Ramil Həsən (Azərbaycan) – 2014–2018;
- Bağdad Amreyev (Qazaxıstan) – 2018–2022;
- Kubanıçbek Ömüraliyev (Qırğızıstan) – 11 noyabr 2022-ci ildən.
Sədrlik növbəti rəsmi zirvəyə qədər bir il müddətinə zirvəyə ev sahibliyi edən ölkəyə keçir. 7 oktyabr 2025-ci il Qəbələ zirvəsindən bəri sədr Azərbaycandır; sədrlik 2026-cı ilin oktyabrında Ankarada keçiriləcək zirvədə Türkiyəyə keçməlidir. 2026-cı ilin may ayında Türküstan zirvəsində Katibliyin institusional və rəqəmsal imkanlarının gücləndirilməsi, həmçinin baş katib müavini vəzifəsinin təsdiqi barədə qərarlar qəbul olunub.
TDT zirvələrinin siyahısı
Türk Şurası yaradıldıqdan sonra rəsmi zirvələr adətən ildə bir dəfə, qeyri-rəsmi zirvələr isə əlavə olaraq keçirilir.
| Zirvə | Tarix | Yer | Əsas məqam |
|---|---|---|---|
| I | 21 oktyabr 2011 | Almatı | Türk Şurasının ilk zirvəsi |
| II | 23 avqust 2012 | Bişkek | Türk Akademiyası və İrs Fondu sənədləri |
| III | 16 avqust 2013 | Qəbələ | Nəqliyyat və əlaqə |
| IV | 5 iyun 2014 | Bodrum | Turizm əməkdaşlığı |
| V | 11 sentyabr 2015 | Astana | İrs Fondunun fəaliyyətə başlaması |
| VI | Sentyabr 2018 | Çolpon-Ata | Macarıstan müşahidəçi oldu |
| VII | 15 oktyabr 2019 | Bakı | Özbəkistan tamhüquqlu üzv oldu |
| VIII | 12 noyabr 2021 | İstanbul | Ad dəyişikliyi, "2040 baxışı" |
| IX | 11 noyabr 2022 | Səmərqənd | TDT adı ilə ilk zirvə |
| X | 3 noyabr 2023 | Astana | "Türk dövri" |
| Qeyri-rəsmi | 6 iyul 2024 | Şuşa | Qarabağda ilk TDT toplantısı |
| XI | 6 noyabr 2024 | Bişkek | Sədrlik Qırğızıstana keçdi |
| Qeyri-rəsmi | 21 may 2025 | Budapeşt | Müşahidəçi ölkədə ilk zirvə |
| XII | 7 oktyabr 2025 | Qəbələ | Regional sülh və təhlükəsizlik, Qəbələ bəyannaməsi |
| Qeyri-rəsmi | 15 may 2026 | Türküstan | Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf |
| XIII | 29–30 oktyabr 2026 | Ankara | Planlaşdırılıb |
Bundan əlavə, 2020-ci ildə pandemiya ilə bağlı növbədənkənar video-zirvə və 16 mart 2023-cü ildə Ankarada növbədənkənar zirvə keçirilib.
Azərbaycanın TDT-dəki rolu
Azərbaycan TDT-nin təsisçi üzvlərindən biridir: təşkilatın əsasını qoyan saziş Naxçıvanda imzalanıb, iki əlaqəli qurum – TÜRKPA və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Bakıda yerləşir. Azərbaycanın rolunu göstərən əsas faktlar:
- Rəsmi zirvələrə üç dəfə ev sahibliyi edib (2013 və 2025 Qəbələ, 2019 Bakı), 2024-cü ildə Şuşada qeyri-rəsmi zirvə keçirib;
- 2019–2021 və 2025–2026-cı illərdə təşkilata sədrlik edib;
- Qəbələ zirvəsində Prezident İlham Əliyev Katibliyə 2 milyon ABŞ dolları töhfə veriləcəyini açıqlayıb, 2026-cı ildə Azərbaycanda TDT ölkələrinin birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsini və Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın (1926) 100 illiyinin TDT çərçivəsində qeyd olunmasını təklif edib;
- Orta Dəhliz və Xəzər üzərindən nəqliyyat layihələrində tranzit ölkə rolunu oynayır.
TDT ölkələri arasında turizm də artır: Türkiyəyə səyahət şərtləri, Özbəkistana səyahət və Almatıya səyahət bələdçisi yazılarında viza, uçuş və büdcə məlumatlarını tapa bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Türk Dövlətləri Təşkilatına hansı ölkələr üzvdür?
Tamhüquqlu üzvlər Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkiyədir. Macarıstan, Türkmənistan və ŞKTC müşahidəçi statusundadır.
TDT nə vaxt yaradılıb?
Təşkilat 3 oktyabr 2009-cu ildə imzalanan Naxçıvan sazişi ilə Türk Şurası adı ilə yaradılıb və 12 noyabr 2021-ci ildə Türk Dövlətləri Təşkilatı adını alıb.
TDT-nin qərargahı harada yerləşir?
Təşkilatın Katibliyi İstanbulda (Türkiyə) yerləşir. TÜRKPA və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Bakıda, Türk Akademiyası Astanada, TÜRKSOY isə Ankarada fəaliyyət göstərir.
TDT-nin baş katibi kimdir?
2022-ci ilin noyabrından baş katib Qırğızıstanı təmsil edən diplomat Kubanıçbek Ömüraliyevdir.
Növbəti TDT zirvəsi harada keçiriləcək?
XIII zirvənin 29–30 oktyabr 2026-cı ildə Ankarada keçirilməsi planlaşdırılıb. Zirvədən sonra sədrliyin Azərbaycandan Türkiyəyə keçməsi gözlənilir.
TDT hərbi ittifaqdırmı?
Xeyr. TDT kollektiv müdafiə öhdəliyi olan hərbi blok deyil, əsasən siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq təşkilatıdır, baxmayaraq ki, təhlükəsizlik məsələləri də müzakirə olunur.
Mənbə: President.az – Qəbələ zirvəsi, TDT – Baş katib, TDT – Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türkiyə XİN – XIII zirvəyə hazırlıq, TÜRKSAM – Türküstan zirvəsi, Qazmonitor – Türk İnvestisiya Fondu, Trend – Türkmənistan və TDT, Wikipedia – Organization of Turkic States
Şərhlər