Azərbaycan tarixinin ən vacib tarixləri bir baxışda: Azıx mağarasında 350–400 min il əvvəlki insan izləri, e.ə. IX əsrdə ilk dövlət Manna, e.ə. 321-ci ildə Atropatena, 861–1538-ci illərdə Şirvanşahlar, 1501-ci ildə Səfəvilər dövləti, 1813 və 1828-ci illərdə Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri, 28 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, 28 aprel 1920-ci ildə sovetləşmə, 18 oktyabr 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası, 1994-cü ildə atəşkəs və "Əsrin müqaviləsi", 27 sentyabr – 10 noyabr 2020-ci il Vətən müharibəsi, 2023-cü il antiterror tədbirləri və 2024-cü ildə Bakıda COP29. Aşağıdakı xronoloji cədvəl hər tarixi bir cümlə ilə izah edir, dövlət bayramları və anım günləri ilə əlaqələndirir, dərslik və DİM imtahanı üçün yadda saxlama üsulları verir.
Qədim dövr: ilk insanlardan ilk dövlətlərə
Azərbaycan ərazisi dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biridir. Dövlət proqramlarında və dərsliklərdə bu dövr üç əsas abidə və üç dövlətlə təqdim olunur.
| Tarix | Hadisə | Bir cümlə ilə izah |
|---|---|---|
| 350–400 min il əvvəl | Azıx mağarası | Xocavənd rayonundakı Azıx mağarasında tapılan "Azıxantrop" çənə sümüyü Azərbaycanı ən qədim insan məskənləri sırasına daxil edir. |
| Təxminən 40 min il əvvəl – orta əsrlər | Qobustan qayaüstü rəsmləri | Qobustanda 6000-dən çox petroqlif qorunur; ərazi 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. |
| E.ə. IX əsr – e.ə. 590 | Manna dövləti | Urmiya gölü ətrafında yaranan Manna Azərbaycan ərazisində ilk dövlət sayılır və Assuriya, Urartu ilə mübarizə aparıb. |
| E.ə. 321 | Atropatena | Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra sərkərdə Atropat cənubda müstəqil Atropatena dövlətini yaradıb; "Azərbaycan" adının bu dövlətlə bağlı olduğu qəbul edilir. |
| E.ə. IV–III əsr – 705 | Qafqaz Albaniyası | Şimalda yaranan Albaniya dövləti Qəbələ və Bərdə paytaxtları ilə təxminən min il yaşayıb və 705-ci ildə Ərəb Xilafəti tərəfindən ləğv edilib. |
Orta əsrlər: Şirvanşahlardan Səfəvilərə
VII əsrdə Ərəb Xilafətinin hakimiyyəti ilə İslam yayılıb; IX əsrin ortalarından etibarən yerli dövlətlər bərpa olunub. Bu dövrün ən vacib tarixləri:
- 861–1538 – Şirvanşahlar dövləti: Azərbaycan tarixinin ən uzunömürlü dövləti, paytaxtı əvvəl Şamaxı, sonra Bakı olub; Bakıdakı Şirvanşahlar sarayı bu dövrün yadigarıdır.
- XI əsr – Böyük Səlcuq imperiyası: Azərbaycan Səlcuqların tərkibinə daxil olub və türk dili-əhalisinin üstünlüyü möhkəmlənib.
- 1136–1225 – Azərbaycan Atabəyləri (Eldənizlər) dövləti: Şəmsəddin Eldənizin qurduğu dövlət Təbriz və Naxçıvan mərkəzli olub, Nizami Gəncəvi məhz bu dövrdə yaşayıb.
- 1410–1468 və 1468–1501 – Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri: Uzun Həsənin Ağqoyunlu dövləti Avropa ölkələri ilə diplomatik əlaqə quran ilk Azərbaycan dövləti sayılır.
- 1501 – Səfəvilər dövləti: Şah İsmayıl Xətai Təbrizdə taxta çıxaraq Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətdə birləşdirib, Azərbaycan dili saray və ordu dili olub; dövlət 1736-cı ilə qədər davam edib.
- 1736–1747 – Nadir şah Əfşar dövrü: Səfəvilərin süqutundan sonra Nadir şah imperiyanı genişləndirib, 1739-cu ildə Dehlini tutub.
- XVIII əsrin ortaları – Azərbaycan xanlıqları: Nadir şahın ölümündən sonra Qarabağ, Şəki, Quba, Bakı, Gəncə, Naxçıvan, İrəvan, Təbriz, Urmiya və digər xanlıqlar yaranıb.
XIX əsr: Gülüstan və Türkmənçay – ölkənin bölünməsi
Rusiya–İran müharibələri Azərbaycanın taleyini iki müqavilə ilə həll edib. 12 oktyabr 1813-cü il tarixli Gülüstan müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan xanlıqlarının böyük hissəsi Rusiya imperiyasına keçib. 10 fevral 1828-ci il tarixli Türkmənçay müqaviləsi ilə Naxçıvan və İrəvan xanlıqları da Rusiyaya verilib və Araz çayı iki dövlət arasında sərhəd olub. Nəticədə Azərbaycan xalqı Şimali (Rusiya) və Cənubi (Qacarlar İranı) hissələrə bölünüb. Bu iki tarix DİM imtahanlarında ən çox soruşulan tarixlər sırasındadır.
XX əsr: Cümhuriyyət, sovet dövrü və müstəqilliyin bərpası
| Tarix | Hadisə | Bir cümlə ilə izah |
|---|---|---|
| 28 may 1918 | Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti | Tiflisdə İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilib, müsəlman Şərqində ilk demokratik parlamentli respublika yaranıb; 7 dekabr 1918-də parlament açılıb, 1919-da Bakı Dövlət Universiteti qurulub. |
| 26 iyun 1918 | Milli ordunun yaranması | AXC hökuməti Müsəlman Korpusu əsasında milli ordunun yaradılması haqqında qərar verib; bu gün Silahlı Qüvvələr Günüdür. |
| 28 aprel 1920 | Sovetləşmə | XI Qızıl Ordu Bakıya daxil olub, AXC süqut edib və Azərbaycan SSR elan olunub; 1922-ci ildə Zaqafqaziya Federasiyasına, 1936-da birbaşa SSRİ-yə daxil edilib. |
| 7 iyul 1923 | DQMV-nin yaradılması | Azərbaycan SSR tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradılıb – sonrakı münaqişənin hüquqi kökü. |
| 17 noyabr 1988 | Meydan hərəkatı | Bakıda Azadlıq meydanında başlayan mitinqlər milli azadlıq hərəkatının başlanğıcı sayılır; Milli Dirçəliş Günüdür. |
| 20 yanvar 1990 | Qanlı Yanvar | Sovet qoşunları Bakıya yeridilib; rəsmi məlumata görə 147 nəfər həlak olub, 800-dən çox adam yaralanıb – Ümumxalq Hüzn Günü. |
| 30 avqust 1991 | Müstəqillik haqqında Bəyannamə | Ali Sovet dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul edib. |
| 18 oktyabr 1991 | Konstitusiya Aktı | "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya Aktı qəbul edilib, respublika özünü AXC-nin varisi elan edib; 29 dekabr 1991-də referendumla təsdiqlənib. |
| 2 mart 1992 | BMT üzvlüyü | Azərbaycan Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv qəbul edilib. |
| 25–26 fevral 1992 | Xocalı soyqırımı | Xocalı şəhərində 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca daxil 613 dinc sakin qətlə yetirilib, 1275 nəfər girov götürülüb. |
| 15 iyun 1993 | Milli Qurtuluş Günü | Heydər Əliyev Ali Sovetin sədri seçilib; 3 oktyabr 1993-də prezident seçilib. |
| 12 may 1994 | Atəşkəs | Bişkek protokolu əsasında Ermənistanla atəşkəs qüvvəyə minib; münaqişə 2020-ci ilə qədər dondurulmuş qalıb. |
| 20 sentyabr 1994 | "Əsrin müqaviləsi" | Bakıda Gülüstan sarayında 7 ölkənin 11 neft şirkəti ilə "Azəri–Çıraq–Günəşli" yataqları üzrə saziş imzalanıb – müasir neft strategiyasının başlanğıcı. |
| 12 noyabr 1995 | Konstitusiya | Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilib – Konstitusiya Günü. |
XXI əsr: Zəfər, suverenliyin bərpası və COP29
- 27 sentyabr 2020 – Vətən müharibəsi başlayıb: Ermənistanın hücumuna cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücuma keçib; bu gün Anım Günü kimi qeyd olunur.
- 8 noyabr 2020 – Şuşa şəhəri azad edilib; 44 günlük müharibənin həlledici anı olan bu tarix Zəfər Günü kimi qeyri-iş günüdür.
- 10 noyabr 2020 – Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin üçtərəfli bəyanatı ilə döyüşlər dayandırılıb; Ağdam (20 noyabr), Kəlbəcər (25 noyabr) və Laçın (1 dekabr) rayonları qaytarılıb.
- 19–20 sentyabr 2023 – Qarabağda bir günə yaxın davam edən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində erməni silahlı birləşmələri tərksilah edilib və Azərbaycan suverenliyini tam bərpa edib.
- 11–22 noyabr 2024 – Bakı BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının 29-cu Tərəflər Konfransına (COP29) ev sahibliyi edib; konfransda iqlim maliyyəsi üzrə yeni kollektiv hədəf razılaşdırılıb.
Tarixlərin dövlət bayramları və anım günləri ilə əlaqəsi
Təqvimdəki əlamətdar günlərin çoxu bilavasitə yuxarıdakı tarixlərdən qaynaqlanır. Bu əlaqəni bilmək həm imtahanda, həm də gündəlik həyatda tarixləri yadda saxlamağı asanlaşdırır:
- 20 yanvar – Ümumxalq Hüzn Günü (1990, qeyri-iş günü).
- 26 fevral – Xocalı soyqırımı günü (1992, anım günü).
- 31 mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü (1918-ci il mart hadisələri; 1998-ci il fərmanı ilə təsis edilib).
- 28 may – Müstəqillik Günü (1918; 2021-ci il qanunu ilə əvvəlki "Respublika Günü" adı dəyişdirilib, qeyri-iş günü).
- 15 iyun – Milli Qurtuluş Günü (1993, qeyri-iş günü).
- 26 iyun – Silahlı Qüvvələr Günü (1918, qeyri-iş günü).
- 27 sentyabr – Anım Günü (2020).
- 18 oktyabr – Müstəqilliyin Bərpası Günü (1991; 2021-ci il qanunu ilə belə adlandırılıb).
- 8 noyabr – Zəfər Günü (2020, qeyri-iş günü); 9 noyabr – Dövlət Bayrağı Günü (1918-ci ildə üçrəngli bayrağın qəbulu).
- 12 noyabr – Konstitusiya Günü (1995); 17 noyabr – Milli Dirçəliş Günü (1988).
- 31 dekabr – Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü (1989–1991, qeyri-iş günü).
Dərslik və DİM imtahanı üçün yadda saxlama məsləhətləri
- "Üç 1-lik" qaydası: 1501 (Səfəvilər), 1813 (Gülüstan), 1991 (müstəqilliyin bərpası) – hər üç tarix 1 rəqəmi ilə başlayır və hər biri yeni dövrün başlanğıcıdır.
- 15 il fərqi: Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) arasında düz 15 il var; ikinci müqaviləni "birincinin tamamlanması" kimi yadda saxlayın.
- 28 rəqəmi: 28 may 1918 – Cümhuriyyət, 28 aprel 1920 – süqut; eyni gün rəqəmi, 23 ay fərq.
- Noyabr zənciri: 8 noyabr (Zəfər), 9 noyabr (Bayraq), 12 noyabr (Konstitusiya), 17 noyabr (Dirçəliş) – bir ayı bir blok kimi öyrənin.
- Cüt tarixlər: 1994-cü ildə iki hadisə – may (atəşkəs) və sentyabr ("Əsrin müqaviləsi"); 2020-ci ildə 27 sentyabr (başlanğıc) və 10 noyabr (bəyanat).
- Dövlətlərin ömrü: Şirvanşahlar 677 il (861–1538), Atabəylər 89 il (1136–1225), Səfəvilər 235 il (1501–1736), AXC 23 ay – müddəti hesablamaq tarixi möhkəmləndirir.
- DİM-in Azərbaycan tarixi fənni üzrə test tapşırıqları çox vaxt "hadisələrin xronoloji ardıcıllığı" formasında gəlir: hər bölməni dövlətlərin yaranma ardıcıllığı ilə (Manna – Atropatena – Albaniya – Şirvanşahlar – Atabəylər – Səfəvilər – xanlıqlar) təkrar edin.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycan ərazisində ilk dövlət hansıdır?
Manna dövləti – e.ə. IX əsrdə Urmiya gölü ətrafında yaranıb və e.ə. 590-cı ildə Midiyanın tərkibinə qatılıb.
28 may və 18 oktyabr arasında fərq nədir?
28 may 1918 – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edildiyi gün (Müstəqillik Günü); 18 oktyabr 1991 – dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Konstitusiya Aktının qəbul edildiyi gün (Müstəqilliyin Bərpası Günü). Hər iki ad 15 oktyabr 2021-ci il tarixli qanunla təsbit olunub.
Vətən müharibəsi neçə gün davam edib?
44 gün: 27 sentyabr 2020-ci ildən 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatına qədər. Şuşa 8 noyabrda azad edilib və həmin gün Zəfər Günüdür.
Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri nəyi dəyişdi?
1813-cü il Gülüstan müqaviləsi Şimali Azərbaycanın əsas hissəsini, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi isə Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarını Rusiyaya keçirdi; Araz çayı sərhəd oldu və xalq iki dövlət arasında bölündü.
Xocalı soyqırımında neçə nəfər həlak olub?
Rəsmi məlumata görə 613 nəfər, o cümlədən 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca; 1275 nəfər girov götürülüb, 150 nəfərin taleyi hələ də məlum deyil.
"Əsrin müqaviləsi" nə vaxt və harada imzalanıb?
20 sentyabr 1994-cü ildə Bakıdakı Gülüstan sarayında, "Azəri–Çıraq–Günəşli" yataqlarının işlənməsi üzrə 7 ölkənin 11 şirkəti ilə.
Mənbə: president.az – Azərbaycan tarixi, president.az – Qarabağ, Müstəqillik Günü haqqında Qanun, migration.gov.az – Tarix, family.gov.az – Xocalı soyqırımı, UNESCO – Qobustan, AZƏRTAC, Azərbaycanda bayram günləri
Şərhlər