Paltardan ləkə çıxarmaq – ləkənin növünə uyğun vasitə seçib onu mümkün qədər tez, sürtmədən təmizləmək deməkdir. Əsas qayda: qan, çay və meyvə ləkələri soyuq su ilə, yağ ləkələri qabyuyan maye ilə, mürəkkəb spirt ilə, şam və saqqız buz ilə çıxarılır. Ləkə tam getməyənə qədər paltarı quruducuya salmayın və ütüləməyin – istilik onu liflərə həmişəlik bərkidir.
Ləkə çıxarmanın ümumi qaydaları
Təzə ləkə köhnəsindən dəfələrlə asan gedir, ona görə ilk dəqiqələrdə düzgün hərəkət etmək nəticəni həll edir. Amerika Təmizlik İnstitutu (American Cleaning Institute) və universitet bələdçiləri bu ardıcıllığı tövsiyə edir:
- Etiketi oxuyun. Parçanın tərkibi və yuma işarələri hansı vasitənin olar-olmaz olduğunu göstərir.
- Artıq maddəni götürün. Bərk qalığı küt bıçaq və ya qaşıqla qaşıyın, mayeni təmiz ağ dəsmal və ya kağız dəsmalla hopdurun.
- Sürtməyin, basaraq hopdurun. Sürtmək ləkəni yayır və lifi zədələyir.
- Kənardan mərkəzə doğru işləyin. Belə etdikdə ləkənin ətrafında halqa yaranmır.
- Arxa tərəfdən təmizləyin. Ləkəni üzü aşağı təmiz dəsmalın üstünə qoyun ki, maddə parçadan keçib dəsmala çıxsın.
- Gizli yerdə sınayın. Vasitəni əvvəlcə tikiş payına və ya ətəyin iç tərəfinə çəkib 2–5 dəqiqə gözləyin; rəng dəyişirsə, istifadə etməyin.
- Yuyub yoxlayın. Etiketə uyğun yuyun və paltarı havada qurudun; ləkə qalıbsa, addımları təkrarlayın.
Ləkə növlərinə görə cədvəl: hansı vasitə və necə?
Hər ləkənin təbiəti fərqlidir: zülallı ləkələr (qan, tər) isti suda bişib bərkiyir, yağlı ləkələr suda həll olmur, tanin və boyalı ləkələr (çay, şərab, nar) isə ağardıcıya həssasdır.
| Ləkə | Evdəki vasitə | Addımlar |
|---|---|---|
| Yağ | Qabyuyan maye, maye yuyucu vasitə, nişasta və ya soda | Kağız dəsmalla hopdurun; təzə ləkəyə nişasta və ya soda səpib 15–20 dəqiqə saxlayıb silkələyin; qabyuyan maye sürtüb gözləyin; parçanın icazə verdiyi ən isti suda yuyun. |
| Qan | Soyuq su, fermentli yuyucu vasitə | Təzə ləkəni təxminən 30 dəqiqə soyuq suda isladın, sonra yuyun. Qurumuş ləkəni fermentli vasitə ilə ılıq suda isladın. Qalırsa, parçaya uyğun ağardıcı ilə yenidən yuyun. |
| Çay, qəhvə | Soyuq su, maye yuyucu vasitə, oksigenli ağardıcı | Soyuq suda yaxalayın və ya isladın; maye vasitə sürtün; icazə varsa ağardıcı ilə yuyun. Südlü qəhvədə əvvəl yağlı hissəni təmizləyin. |
| Qırmızı şərab, nar şirəsi | Soyuq su, ləkə təmizləyici, oksigenli ağardıcı | Dərhal hopdurun, 30 dəqiqə soyuq suda isladın, maye vasitə və ya fermentli məhsulla işləyin, parçaya uyğun ağardıcı ilə yuyun. |
| Mürəkkəb, qələm | Tibbi və ya izopropil spirt | Ləkəni üzü aşağı kağız dəsmala qoyun, arxadan spirtlə isladın, dəsmalı tez-tez dəyişin; yaxalayıb yuyun. Bəzi mürəkkəblər tam çıxmaya bilər. |
| Ot | Fermentli vasitə, spirt | Fermentli vasitə ilə isladın; qalırsa rəngə davamlı parçada spirtlə silin və icazəli ağardıcı ilə yuyun. |
| Tər, sarı ləkə | Təsərrüfat sabunu, ağ sirkə, nişatır spirti, oksigenli ağardıcı | Sabun və ya maye vasitə sürtüb yuyun. Rəng dəyişibsə, təzə ləkəyə nişatır, köhnəyə ağ sirkə çəkib yaxalayın; inadkar sarılıqda fermentli vasitə və ya oksigenli ağardıcı işlədin. |
| Pas | Parça üçün pas təmizləyici, limon turşusu | Parça üçün nəzərdə tutulmuş pas təmizləyicisini təlimata uyğun işlədin. Ağ pambıqda limon şirəsi və ya limon turşusu məhlulu ehtiyatla sınana bilər. Xlorlu ağardıcı olmaz – ləkəni tündləşdirir. |
| Şam | Buz, ütü, kağız dəsmal | Buzla bərkidib küt bıçaqla qaşıyın; ləkəni iki kağız dəsmal arasına qoyub ılıq ütü ilə basın, dəsmalları dəyişin; qalan rəngi ləkə təmizləyici ilə silib yuyun. |
| Saqqız | Buz və ya dondurucu | Paltarı paketdə dondurucuya qoyun və ya buz tutun; bərkimiş saqqızı qaşıyın, qalığı ləkə təmizləyici ilə işləyib yuyun. |
| Kosmetika, tonal krem | Maye yuyucu vasitə, qabyuyan maye, sabun | Nəmləndirilmiş ləkəyə vasitəni kontur itənə qədər yüngülcə işləyin, yaxalayın; yağlı iz qalırsa fermentli vasitədə isladıb yuyun. |
| Kif | Ağardıcı, hidrogen peroksid, günəş | Parça icazə verirsə, ağardıcı ilə ən isti icazəli suda yuyun; qalırsa hidrogen peroksidlə silin, yenidən yuyub günəşdə qurudun. Çox kiflənmiş parça bərpa olunmaya bilər. |
Kif adətən nəm saxlanılan paltarda yaranır. Problem təkrarlanırsa, səbəbi otaqdadır – bu barədə evdə rütubət və kifdən qurtulma yolları yazımıza baxın.
Parça növünə görə nəyə diqqət etməli?
Eyni vasitə pambığa ziyansız, ipəyə isə dağıdıcı ola bilər, ona görə parçanın tərkibi vasitə seçimindən əvvəl gəlir.
- Pambıq və kətan ən dözümlü parçalardır: ağ pambıqda isti su və ağardıcı adətən olar.
- Yun isti suda və sürtüləndə büzüşür, keçəyə dönür. Xlorlu ağardıcı yuna yaramır; oksigenli ağardıcı istehsalçılarının çoxu da onu yun və ipəkdə tövsiyə etmir. Ləkəni soyuq su və yun üçün maye vasitə ilə yüngülcə hopdurun.
- İpək spirtdən, sirkədən və sürtməkdən rəngini itirə bilər. Kiçik ləkəni soyuq su ilə hopdurun, böyük və ya köhnə ləkəni quru təmizləməyə verin.
- Sintetik (poliester, akril, neylon) yağı özünə yaxşı çəkir, ona görə yağ ləkəsi üçün qabyuyan maye və ılıq su effektivdir. Asetat parçaya aseton tətbiq etməyin – parçanı əridir.
- Spandeks (elastan) qarışığı olan paltarlarda xlorlu ağardıcı işlətməyin.
Su da nəticəyə təsir edir: sərt su yuyucu vasitənin effektini azaldır. Evinizdəki suyun keyfiyyəti barədə Bakıda kran suyu və su filtri seçimi yazısında oxuya bilərsiniz.
Paltar etiketindəki işarələr nə deməkdir?
Etiketdəki beynəlxalq simvollar GINETEX sisteminə əsaslanır və beş qrupa bölünür: yuma, ağartma, qurutma, ütüləmə və peşəkar təmizləmə.
| İşarə | Mənası |
|---|---|
| Ləyən içində rəqəm (30, 40, 60) | Maksimum yuma temperaturu, °C |
| Ləyən altında bir xətt / iki xətt | Mülayim proqram / çox mülayim (yun) proqram |
| Ləyən içində əl | Yalnız əllə, ən çox 40 °C |
| Üstündən xətt çəkilmiş ləyən | Yumaq olmaz |
| Boş üçbucaq | İstənilən ağardıcı (xlorlu və ya oksigenli) olar |
| İçində iki çəp xətt olan üçbucaq | Yalnız oksigenli (xlorsuz) ağardıcı |
| Üstündən xətt çəkilmiş üçbucaq | Ağartmaq olmaz |
| Kvadrat içində dairə (bir / iki nöqtə) | Barabanlı quruducu: aşağı (60 °C) / normal (80 °C) rejim |
| Ütü: bir / iki / üç nöqtə | 110 °C buxarsız / 150 °C / 200 °C |
| Dairə içində P və ya F | Peşəkar quru təmizləmə (müxtəlif həlledicilərlə) |
| Dairə içində W | Peşəkar yaş təmizləmə |
| Üstündən xətt çəkilmiş dairə | Quru təmizləmək olmaz |
Ləkə çıxararkən nə etmək olmaz?
Ən çox zərər yanlış temperaturdan və vasitələri bir-birinə qarışdırmaqdan gəlir.
- Qanı isti su ilə yumayın. Qandakı zülal istidən bərkiyib lifə yapışır, ləkə həmişəlik qala bilər.
- Xlorlu ağardıcını rəngli paltara, yuna, ipəyə və spandeksə tökməyin. Rəng ləkə-ləkə açılır, lif zədələnir; pasda isə ləkəni tündləşdirir.
- Xlorlu ağardıcını sirkə, limon turşusu və ya nişatırla qarışdırmayın! Turşu ilə qarışanda zəhərli xlor qazı, nişatırla isə xloraminlər yaranır. Vaşinqton Ştatı Səhiyyə Departamentinin məlumatına görə, bu qazlar öskürək, göz və boğaz yanması, nəfəs darlığı, yüksək dozada isə ağciyər ödemi yaradır.
- Ləkə qalıbsa, quruducuya salmayın və ütüləməyin.
- Aseton və ya benzin kimi həlledici ilə işlədiyiniz paltarı dərhal maşına salmayın. Əvvəl yaxalayıb havada qurudun – yanğın riski var.
Qarışıqdan qaz iyi hiss etsəniz, otağı tərk edib pəncərələri açın; nəfəs darlığı, sinə ağrısı və ya güclü öskürək olarsa, 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin. Boş ağardıcı və həlledici qablarını məişət tullantısı ilə atmazdan əvvəl tullantıların çeşidlənməsi qaydalarına baxın.
Paltarı nə vaxt quru təmizləməyə vermək lazımdır?
Etiketdə "yalnız quru təmizləmə" yazılıbsa və ya evdə sınanmış üsullar kömək etmirsə, paltarı peşəkara aparmaq daha təhlükəsizdir.
- etiketdə dairə içində P və ya F işarəsi, yaxud üstündən xətt çəkilmiş ləyən var;
- ipək, yun kostyum, palto, dəri və zamşa məmulatı;
- böyük, köhnə və ya nə olduğu bilinməyən ləkə;
- yağlı boya, maşın yağı kimi həlledici tələb edən ləkələr.
Təmizləyiciyə ləkənin nə olduğunu və evdə hansı vasitəni sınadığınızı deyin – bu, düzgün üsul seçməyə kömək edir.
Tez-tez verilən suallar
Yağ ləkəsi paltardan necə çıxarılır?
Yağı kağız dəsmalla hopdurun, qabyuyan maye sürtüb 10–15 dəqiqə gözləyin, sonra parçanın icazə verdiyi ən isti suda yuyun.
Qurumuş qan ləkəsini necə təmizləmək olar?
Fermentli yuyucu vasitə ilə ılıq suda isladın, sonra yuyun. İsti su işlətməyin.
Ağ köynəyin qoltuğundakı sarı ləkə necə gedir?
Ağ sirkə və ya oksigenli ağardıcı ilə isladıb parçanın icazə verdiyi ən isti suda yuyun.
Sirkə ilə ağardıcını qarışdırmaq olarmı?
Xeyr. Xlorlu ağardıcı sirkə ilə qarışanda zəhərli xlor qazı ayrılır.
Saqqızı paltardan necə çıxarmaq olar?
Paltarı paketdə dondurucuya qoyun, bərkimiş saqqızı küt bıçaqla qaşıyın, qalığı ləkə təmizləyici ilə silib yuyun.
Ütüdəki nöqtələr nə deməkdir?
Bir nöqtə 110 °C (buxarsız), iki nöqtə 150 °C, üç nöqtə 200 °C-dir.
Mənbə: American Cleaning Institute – ləkə bələdçisi, American Cleaning Institute – ağardıcıdan istifadə, GINETEX – baxım simvolları, Washington State Department of Health, Mississippi State University Extension – Stain Removal, OxiClean – istehsalçı bələdçisi
Şərhlər