Dünyaca tanınmış 25 məşhur azərbaycanlı: ədəbiyyat, musiqi, elm, idman və siyasət

Azərbaycan XII əsrdən bu günədək dünya mədəniyyətinə, elminə və idmanına onlarla tanınmış şəxsiyyət bəxş edib: Nizami Gəncəvi və Füzuli kimi klassiklər, müsəlman Şərqinin ilk operasını yazan Üzeyir Hacıbəyli, qeyri-səlis məntiqin banisi Lütfi Zadə, Nobel mükafatçısı Lev Landau, 15 il şahmat üzrə dünya çempionu olan Qarri Kasparov və 2004-cü il Olimpiya çempionu Fərid Mansurov bunlardandır. Bu məqalədə 25 məşhur azərbaycanlının qısa bioqrafiyası – doğum-ölüm illəri və nə ilə tanındıqları – sahələr üzrə qruplaşdırılıb. Məlumatlar ensiklopedik mənbələr və Wikipedia əsasında yoxlanılıb.

Ədəbiyyat: klassik şairlər

• Nizami Gəncəvi (1141–1209) – Gəncədə doğulub yaşamış, fars dilində yazmış dahi şairdir. "Xəmsə" adlanan beş poeması ("Sirlər xəzinəsi", "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun", "Yeddi gözəl", "İsgəndərnamə") Şərq ədəbiyyatında yüzlərlə nəzirəyə səbəb olub. 2021-ci il Azərbaycanda "Nizami Gəncəvi İli" elan edilmişdi.
• İmadəddin Nəsimi (təqr. 1369–1417) – hürufilik təliminin şairi, Azərbaycan dilində fəlsəfi qəzəlin banilərindəndir; ana dili ilə yanaşı fars və ərəb dillərində də divan yaradıb. Hələbdə edam edilib. 2019-cu il Azərbaycanda "Nəsimi İli" kimi qeyd olunub.
• Məhəmməd Füzuli (1494–1556) – Kərbəlada doğulub yaşamış, Azərbaycan, fars və ərəb dillərində üç divan yazmış şairdir. "Leyli və Məcnun" poeması (1536–1537) Azərbaycan dilində yazılmış ən məşhur məhəbbət dastanıdır və sonralar Üzeyir Hacıbəylinin operasının əsasını təşkil edib.

Musiqi: bəstəkarlar və ifaçılar

• Üzeyir Hacıbəyli (1885–1948) – Şuşa yaxınlığındakı Ağcabədidə doğulmuş bəstəkar, Azərbaycan peşəkar musiqisinin banisidir. 1908-ci ildə Bakıda səhnələşdirilən "Leyli və Məcnun" müsəlman Şərqinin ilk operası sayılır; "Arşın mal alan" operettası (1913) və "Koroğlu" operası (1937) ilə yanaşı Azərbaycan Dövlət Himninin musiqisini də o yazıb.
• Qara Qarayev (1918–1982) – Bakıda doğulmuş bəstəkar, Dmitri Şostakoviçin tələbəsidir. "Yeddi gözəl" (1952) və "İldırımlı yollarla" (1958) baletləri, simfoniyaları və kino musiqisi ilə XX əsr sovet musiqisinin ən böyük adlarından biridir.
• Fikrət Əmirov (1922–1984) – Gəncədə doğulmuş bəstəkar, "simfonik muğam" janrının yaradıcısıdır ("Şur", "Kürd ovşarı", 1948). "Min bir gecə" baleti (1979) və "Sevil" operası dünya səhnələrində oynanılıb.
• Rəşid Behbudov (1915–1989) – Tiflisdə doğulmuş müğənni və aktyor; 1945-ci il "Arşın mal alan" filmində Əsgər rolu ilə bütün SSRİ-də məşhurlaşıb. Dünyanın onlarla ölkəsində qastrol səfərlərində olub, Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrının yaradıcısıdır.
• Vaqif Mustafazadə (1940–1979) – Bakıda doğulmuş pianoçu və bəstəkar, caz ilə muğamı birləşdirən "caz-muğam" üslubunun banisidir. 1978-ci ildə Monakoda keçirilən beynəlxalq caz bəstəkarları müsabiqəsində "Gözləmə" kompozisiyası ilə birinci yeri tutub. Qızı Əzizə Mustafazadə də dünyaca tanınmış caz pianoçusudur.
• Müslüm Maqomayev (1942–2008) – Bakıda doğulmuş bariton müğənni, 1960–1970-ci illərdə SSRİ-nin ən populyar estrada və opera ifaçısı idi. Milan "La Skala" teatrında təcrübə keçib, 31 yaşında SSRİ Xalq artisti adını alıb. Babası, eyni adlı bəstəkar Müslüm Maqomayev Azərbaycan operasının banilərindəndir.
• Alim Qasımov (d. 1957) – Şamaxı rayonunda doğulmuş xanəndə, muğam sənətinin dünyada ən tanınmış təmsilçisidir. 1999-cu ildə UNESCO-nun Beynəlxalq Musiqi Şurasının mükafatını alıb; Yo-Yo Manın "İpək Yolu" layihəsi və "Kronos Quartet" ilə çıxış edib.
• Polad Bülbüloğlu (d. 1945) – Bakıda doğulmuş müğənni və bəstəkar, əfsanəvi opera müğənnisi Bülbülün oğludur. 1988–2006-cı illərdə mədəniyyət naziri, 2006–2024-cü illərdə Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri olub; 20-dən çox filmə musiqi yazıb.
• Nigar Camal (d. 1980) – Bakıda doğulmuş müğənni; 2011-ci ildə Eldar Qasımovla birgə "Ell & Nikki" dueti olaraq "Running Scared" mahnısı ilə "Eurovision" mahnı müsabiqəsində Azərbaycana ilk qələbəni qazandırıb (221 xal). Sonralar Türkiyədə solo karyera qurub.

Elm: fizikadan kosmosa

• Lev Landau (1908–1968) – Bakıda doğulmuş nəzəri fizik, 1962-ci ildə maye heliumun ifrat axıcılığı nəzəriyyəsinə görə Nobel mükafatı alıb. Yevgeni Lifşitslə birgə yazdığı 10 cildlik "Nəzəri fizika kursu" bu gün də dünya universitetlərində əsas dərslikdir. Bakı gimnaziyasını və Bakı Universitetini bitirib.
• Lütfi Zadə (1921–2017) – Bakıda doğulmuş riyaziyyatçı və mühəndis, 1965-ci ildə "qeyri-səlis çoxluqlar" (fuzzy sets), 1973-cü ildə isə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini irəli sürüb. Kaliforniya Universitetinin (Berkli) professoru olub; nəzəriyyəsi məişət texnikasından süni intellektə qədər geniş tətbiq edilir.
• Kərim Kərimov (1917–2003) – Bakıda doğulmuş general-leytenant, SSRİ kosmik proqramının əsas rəhbərlərindən biridir. 1957-ci ildə ilk süni peykin buraxılmasında iştirak edib, 1966–1991-ci illərdə pilotlu uçuşlar üzrə Dövlət Komissiyasının sədri olub; adı uzun illər məxfi saxlanılıb.
• Zərifə Əliyeva (1923–1985) – Naxçıvanın Şərur rayonunda doğulmuş oftalmoloq, akademik. Peşə xəstəlikləri ilə bağlı göz patologiyasının öyrənilməsində sovet elmində öncül olub, 1981-ci ildə oftalmologiya üzrə M. Averbax mükafatına layiq görülüb. Rəsmi mənbələrdə doğum ili 1923, bəzi mənbələrdə 1924 göstərilir.

Təsviri sənət

• Səttar Bəhlulzadə (1909–1974) – Əmircanda doğulmuş rəssam, Azərbaycan lirik mənzərə janrının banisidir. "Qudyalçay vadisi", "Göygöl", "Abşeron" kimi əsərləri ilə tanınır; Moskva Dövlət Tretyakov qalereyasında əsərləri saxlanılır.
• Tahir Salahov (1928–2021) – Bakıda doğulmuş rəssam, sovet rəngkarlığında "sərt üslub"un aparıcı nümayəndəsidir. "Növbədən qayıdanlar", "Qara Qarayevin portreti", "Abşeron qadınları" tabloları ilə məşhurdur; SSRİ Rəssamlar İttifaqının birinci katibi və Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının vitse-prezidenti olub.

İdman: şahmat və güləş

• Qarri Kasparov (d. 1963) – Bakıda doğulmuş qrossmeyster, 1985–2000-ci illərdə şahmat üzrə dünya çempionu olub və 22 yaşında tarixin ən gənc çempionu kimi tanınıb. 1997-ci ildə IBM-in "Deep Blue" kompüteri ilə matçı dünya mediasının diqqət mərkəzində idi. Şahmat karyerasını 2005-ci ildə başa vurub.
• Teymur Rəcəbov (d. 1987) – Bakıda doğulmuş qrossmeyster, 14 yaşında qrossmeyster olub, 2003-cü ildə Linaresdə 15 yaşında Kasparovu məğlub edib. 2019-cu ildə FIDE Dünya Kubokunu qazanıb; ən yüksək reytinqi 2793 (2012), dünya reytinqində 4-cü yerə qədər yüksəlib.
• Vüqar Həşimov (1986–2014) – Bakıda doğulmuş qrossmeyster, 2009-cu ildə dünya reytinqində 6-cı yerə çıxıb, 2761 reytinq xalı toplayıb. 27 yaşında xəstəlikdən vəfat edib; 2014-cü ildən Şəmkirdə keçirilən "Vüqar Həşimov Memorialı" dünya şahmatının nüfuzlu turnirlərindəndir.
• Fərid Mansurov (d. 1982) – Gürcüstanın Dmanisi rayonunda doğulmuş yunan-Roma güləşçisi, 2004-cü il Afina Olimpiya Oyunlarında 66 kq çəkidə qızıl medal qazanıb – müstəqil Azərbaycanın ilk güləş üzrə Olimpiya çempionudur. 2007-ci ildə Bakıda keçirilən dünya çempionatında da qalib gəlib.

Siyasət və dövlətçilik

• Məmməd Əmin Rəsulzadə (1884–1955) – Bakının Novxanı kəndində doğulmuş publisist və siyasətçi, 1918-ci ildə müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Şurasının sədri olub. Mühacirətdə Türkiyə, Polşa və Almaniyada yaşayıb, Ankarada vəfat edib.
• Nəriman Nərimanov (1870–1925) – Tiflisdə doğulmuş həkim, yazıçı və dövlət xadimi; "Bahadır və Sona", "Nadir şah" əsərlərinin müəllifidir. 1920–1922-ci illərdə Azərbaycan SSR hökumətinin başçısı, sonra SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədrlərindən biri olub.
• Heydər Əliyev (1923–2003) – Naxçıvanda doğulmuş dövlət xadimi; 1969–1982-ci illərdə Azərbaycan SSR-ə rəhbərlik edib, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini olub. 1993–2003-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olub; 1994-cü ildə imzalanan "Əsrin müqaviləsi" neft strategiyasının əsasını qoyub.

Xülasə cədvəli

Tez-tez verilən suallar

Nobel mükafatı almış azərbaycanlı varmı?

Bakıda doğulmuş fizik Lev Landau 1962-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatı alıb; Azərbaycan vətəndaşı olan Nobel laureatı hələ yoxdur.

Qeyri-səlis məntiqi kim yaradıb?

Bakı doğumlu Lütfi Zadə 1965-ci ildə qeyri-səlis çoxluqlar, 1973-cü ildə qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini təklif edib.

Müsəlman Şərqinin ilk operası hansıdır?

Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası – ilk tamaşası 1908-ci ildə Bakıda olub.

Azərbaycanın Olimpiya çempionları kimlərdir?

Müstəqillik dövründə ilk qızıl medalı 2000-ci ildə güləşçi Namiq Abdullayev qazanıb; Fərid Mansurov 2004-cü ildə yunan-Roma güləşi üzrə çempion olub. Sonrakı oyunlarda da çempionlar var.

Azərbaycanlı şahmatçılar arasında dünya çempionu olubmu?

Bəli, Bakıda doğulmuş Qarri Kasparov 1985–2000-ci illərdə dünya çempionu olub; Teymur Rəcəbov isə 2019-cu ildə FIDE Dünya Kubokunu qazanıb.

Nizami Gəncəvi hansı dildə yazıb?

Nizami əsərlərini dövrün ədəbi dili olan fars dilində yazıb; Gəncədə yaşayıb və orada dəfn olunub.

Mənbə: Wikipedia – Lotfi Zadeh, Wikipedia – Lev Landau, Wikipedia – Kerim Kerimov, Wikipedia – Uzeyir Hajibeyov, Wikipedia – Teimour Radjabov, Wikipedia – Vugar Gashimov, Wikipedia – Farid Mansurov, Wikipedia – Alim Qasimov, Wikipedia – Nigar Jamal