Xəzər dənizi Yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsidir: sahəsi təxminən 371 min km², su həcmi 78 min km³, şimaldan cənuba uzunluğu 1 030 km-dən çox, ən böyük eni 435 km, maksimum dərinliyi isə Cənubi Xəzərdə 1 025 metrdir. Dəniz dünya okeanından təcrid olunub, səviyyəsi okean səviyyəsindən təqribən 29 metr aşağıdır və beş ölkə – Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran – ilə həmsərhəddir. 2018-ci il Aktau Konvensiyasına görə Xəzər nə tam dəniz, nə də göl sayılır: ona "xüsusi hüquqi status" verilib. Son 30 ildə su səviyyəsi 2 metrə yaxın enib və alimlər əsrin sonunadək daha 9–18 metr azalma proqnozlaşdırır. Aşağıda Xəzər haqqında 20-dən çox yoxlanılmış faktı toplamışıq.
Göl, yoxsa dəniz? Hüquqi status və Aktau Konvensiyası
Coğrafi baxımdan Xəzər okeanla əlaqəsi olmayan qapalı hövzədir, yəni texniki olaraq dünyanın ən böyük gölüdür. Lakin suyu şordur, dibi okean tipli yer qabığından ibarətdir və tarixən "dəniz" adlanıb. Bu mübahisə sadəcə elmi deyil: dəniz sayılsaydı, BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyası tətbiq olunacaq, göl sayılsaydı, hövzə beş ölkə arasında bərabər bölünəcəkdi.
- Fakt 1. 12 avqust 2018-ci ildə Qazaxıstanın Aktau şəhərində beş sahil ölkəsinin prezidentləri "Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya"nı imzaladı. Sənəd Xəzərə xüsusi status verir, hər ölkəyə 15 dəniz mili ərazi suları və əlavə 10 mil balıqçılıq zonası ayırır.
- Fakt 2. Konvensiya Xəzərdə sahil ölkələrinə aid olmayan dövlətlərin hərbi qüvvələrinin olmasını qadağan edir. Dibin bölünməsi isə qonşu ölkələr arasında ikitərəfli razılaşmalara saxlanılıb.
- Fakt 3. Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan və Türkmənistan sənədi ratifikasiya edib. İran 2026-cı ilin iyulunda ratifikasiya haqqında qanun layihəsini parlamentə göndərib; prosesin son vəziyyətini rəsmi mənbədən dəqiqləşdirin.
Ölçülər: sahə, dərinlik, sahil xətti
| Göstərici | Dəyər |
|---|---|
| Sahə | təqribən 371 000 km² (Qara-Boğaz-Göl körfəzi ilə birlikdə 386–390 min km²) |
| Su həcmi | ≈ 78 200 km³ |
| Maksimum dərinlik | 1 025 m (Cənubi Xəzər çökəkliyi) |
| Orta dərinlik | ≈ 211 m |
| Uzunluq (şimal–cənub) | ≈ 1 030–1 200 km |
| Ən böyük en | ≈ 435 km |
| Səviyyə | Baltik sistemi ilə −28 m (2018 rəsmi); 2026-da ≈ −29 m |
| Duzluluq | orta 12–13 ‰ (okean suyunun təxminən üçdə biri) |
| Ümumi sahil xətti | ≈ 7 000 km (körfəzlərlə) |
- Fakt 4. Xəzər üç hissəyə bölünür: Şimali Xəzər çox dayazdır (orta dərinlik 4–6 m, ümumi su həcminin cəmi 1%-i), Orta Xəzərin orta dərinliyi 190 m-ə yaxındır, Cənubi Xəzər isə 1 000 m-dən dərin çökəklikdir.
- Fakt 5. Dünya göllərindəki suyun təxminən 40%-dən çoxu məhz Xəzərdədir. Müqayisə üçün: Böyük Göllərin ən irisi olan Yuxarı gölün sahəsi 82 min km²-dir – Xəzərdən 4,5 dəfə kiçik.
- Fakt 6. Sahil xətti ölkələr üzrə (ümumi qəbul edilən rəqəmlər): Qazaxıstan ≈ 1 420 km, Türkmənistan ≈ 1 035 km, Azərbaycan ≈ 825 km (mənbələrdə 813–955 km arasında dəyişir, körfəzlərin hesaba alınmasından asılıdır), Rusiya ≈ 750 km, İran ≈ 730 km.
- Fakt 7. Xəzərdə 26-dan çox ada var. Ən böyüyü Türkmənistandakı Oğurcalı adasıdır (uzunluğu 37 km). Azərbaycana aid Pirallahı, Çilov, Böyük Zirə və Bakı arxipelaqının digər adaları Abşeron yaxınlığındadır.
- Fakt 8. Xəzər təxminən 5,5 milyon il əvvəl qədim Paratetis okeanının qapanması nəticəsində təcrid olunub; onun "qohumları" Qara və Aral dənizləridir.
Volqa, Kür və Xəzərin su balansı
- Fakt 9. Xəzərə 130-dan çox böyük və kiçik çay tökülür. Şirin suyun təxminən 80%-i tək Volqadan gəlir; sonra Ural, Kür, Terek və Sulak çayları gəlir. Buna görə Volqa hövzəsindəki quraqlıq və su anbarları dənizin səviyyəsinə birbaşa təsir edir.
- Fakt 10. Kür Qafqazın ən uzun çayıdır (1 515 km) və Azərbaycan ərazisində Xəzərə tökülür; Kür-Araz deltası nərə balıqlarının tarixi kürütökmə yeridir.
- Fakt 11. Xəzərin suyu şimalda, Volqanın mənsəbində demək olar ki, şirindir (1–2 ‰), cənuba doğru duzluluq 13 ‰-ə qalxır. Türkmənistandakı Qara-Boğaz-Göl körfəzində isə su buxarlanma səbəbindən 300 ‰-dən duzludur.
- Fakt 12. Dəniz okeanla əlaqəsiz olduğu üçün səviyyə yalnız çay axını, yağıntı və buxarlanma balansından asılıdır – bu da onu iqlim dəyişikliyinə qarşı xüsusilə həssas edir.
Su səviyyəsinin azalması: rəqəmlər və xəbərdarlıqlar
Xəzərin səviyyəsi tarix boyu dalğalanıb: 1977-ci ildə XX əsrin ən aşağı həddinə (−29 m) enmiş, 1978–1995-ci illərdə 2,5 m qalxmış, 1995-ci ildən sonra yenidən enməyə başlamışdır. Son illərin əsas rəqəmləri:
- Fakt 13. 2006–2024-cü illərdə səviyyə təxminən 185 sm enib; son illərdə illik azalma orta hesabla 7 sm-dir, 2021-ci ildə isə bir ildə 35 sm enmə qeydə alınıb. 2026-cı ildə səviyyə −29 m həddindədir.
- Fakt 14. 2024-cü ildə "Communications Earth & Environment" jurnalında dərc olunan tədqiqata görə, 2100-cü ilədək səviyyə 9–18 m enə bilər; bu halda 93–143 min km² dib quruya çevrilər, dayaz Şimali Xəzər isə demək olar ki, tamamilə quruyar.
- Fakt 15. Qazaxıstan sektorunda 2001–2022-ci illərdə su səthi 39% azalıb, sahil bəzi yerlərdə 20 km-dən çox geri çəkilib. AMEA Coğrafiya İnstitutuna görə Azərbaycanda Qoltuq körfəzində dəniz 1,5–2 km geri çəkilib.
- Fakt 16. Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov 2026-cı ilin sentyabrında xəbərdarlıq edib: səviyyə −30 m-ə düşsə, Nabran–Şabran zonasında 4,5 km, Səngəçal–Ələt zonasında 10–12 km, Lənkəran–Astara zonasında 2–3 km yeni quru sahə yaranacaq.
- Fakt 17. Problem beynəlxalq gündəmdədir: COP29-da (Bakı, 2024) Xəzərlə bağlı Bakı Bəyannaməsi qəbul olunub, COP30-da (Belem, noyabr 2025) beş ölkə birgə bəyanat imzalayıb və beştərəfli işçi qrupu təklif edilib. Ekspertlər dayazlaşmanın gəmilərin yük tutumunu məhdudlaşdırdığını (bəzi marşrutlarda icazə verilən su kəsimi 3,7 m) və sahil təmizləyici qurğuların çirkab sularının dənizdə seyrəlməməsinə səbəb olduğunu bildirir.
Xəzər suitisi, nərə balığı və kürü
- Fakt 18. Xəzər suitisi (Pusa caspica) dənizin yeganə məməlisi və endemik növüdür – dünyanın heç bir yerində yaşamır. XX əsrin əvvəlində sayı 1 milyondan çox idi, bu gün 10%-dən az qalıb (qiymətləndirmələr 75–270 min arasındadır). 2008-ci ildən Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının (IUCN) siyahısında "nəsli kəsilmək təhlükəsində" statusundadır və Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxildir. 2022-ci ildə Dağıstan sahilində 2 500-dən çox suiti kütləvi tələf olub.
- Fakt 19. Xəzərdə 800-dən çox heyvan növü, o cümlədən 147 balıq növü yaşayır. Dünyanın nərəkimilər ehtiyatının 90%-ə qədəri tarixən Xəzərdə cəmləşib: bölgə, qara kürü, uzunburun, bölgə-nərə hibridləri. Həddindən artıq ovlama səbəbindən sahil ölkələri nərə balığının kommersiya ovuna moratorium tətbiq edib; Azərbaycanda kürü hazırda əsasən akvakultura təsərrüfatlarından gəlir.
- Fakt 20. 1990-cı illərdə balast suları ilə gətirilən Mnemiopsis leidyi daraqlı meduzası kilkə ehtiyatını kəskin azaldıb – bu, Xəzərin ən böyük bioloji invaziyalarından biridir.
Neft tarixi, Neft Daşları və Orta Dəhliz
- Fakt 21. Dünyada ilk sənaye üsulu ilə qazılmış neft quyusu 1846-cı ildə Bakının Bibiheybət yatağında qazılıb; 1901-ci ildə Bakı dünya neft hasilatının təxminən yarısını verirdi.
- Fakt 22. Neft Daşları dünyanın ilk açıq dəniz neft platformasıdır: ilk neft 7 noyabr 1949-cu ildə alınıb. Bakıdan 110 km şərqdə, polad dirəklər üzərində qurulan "şəhər"də 200 km-ə yaxın estakada, 300-dən çox platforma var; 70 ildə 176 milyon tondan çox neft çıxarılıb. Neft Daşları Ginnesin Rekordlar Kitabına daxil edilib.
- Fakt 23. 1994-cü il "Əsrin müqaviləsi" ilə işlənən Azəri–Çıraq–Günəşli yatağı Azərbaycan neftinin əsas mənbəyidir; Şahdəniz isə Avropaya qaz ixracının əsasını təşkil edir.
- Fakt 24. Xəzər Orta Dəhlizin (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) mərkəzindədir. 2019–2021-ci illərdə bu marşrutla ildə 0,6–0,8 milyon ton yük daşınırdısa, 2024-cü ildə həcm 4,5 milyon tonu keçib. Ələtdəki Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının konteyner gücü 2025-ci ildə 150 min TEU-ya çatdırılıb (həmin il 107 min TEU aşırılıb). Dünya Bankı 2040-cı ilədək dəhliz üzrə yüklərin 3–4 dəfə arta biləcəyini proqnozlaşdırır.
Bakı bulvarı və Abşeron çimərlikləri
- Fakt 25. Bakı Dənizkənarı Milli Parkı (Bulvar) 1909-cu ildə salınıb və 2009-cu ildə 100 illiyində Milli Park statusu alıb; Ağ şəhər və Bayraq meydanı istiqamətində uzadılandan sonra uzunluğu təqribən 25 km-dir. Son illərdə sahilin dayazlaşması səbəbindən bulvar yaxınlığında gəmi gəzintiləri məhdudlaşdırılıb.
- Fakt 26. Abşeronun ən populyar çimərlikləri Bilgəh, Nardaran, Mərdəkan, Buzovna, Şüvəlan, Novxanı və Şıx (Səngəçal istiqaməti), Azərbaycanın şimalında isə Nabran–Yalama zonasıdır. Çimərlik mövsümü adətən iyun–sentyabr aylarını əhatə edir; Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi hər mövsüm suyun keyfiyyətini monitorinq edir.
- Fakt 27. Xəzərin sahilində 15 milyondan çox insan yaşayır; Bakı, Aktau, Türkmənbaşı, Mahaçqala və Bəndər-Ənzəli ən böyük sahil şəhərləridir.
Ekoloji problemlər
Xəzərin əsas ekoloji təhdidləri: su səviyyəsinin enməsi, çay axınının tənzimlənməsi (Volqada su anbarları), neft-qaz hasilatı və köhnə quyulardan sızmalar, sahil şəhərlərinin çirkab suları, invaziv növlər, nərə və suiti populyasiyasının azalması, habelə Şimali Xəzərdə buz örtüyünün azalması (suitilərin balalama yeri). Sahil ölkələri 2003-cü il Tehran Konvensiyası çərçivəsində əməkdaşlıq edir; 12 avqust hər il Xəzər Günü kimi qeyd olunur.
Tez-tez verilən suallar
Xəzər dəniz, yoxsa göldür?
Coğrafi baxımdan göldür (okeanla əlaqəsi yoxdur), hüquqi baxımdan isə 2018-ci il Aktau Konvensiyasına görə nə dəniz, nə göl – "xüsusi statuslu" su hövzəsidir.
Xəzərin ən dərin yeri neçə metrdir?
1 025 metr, Cənubi Xəzər çökəkliyində. Şimali Xəzərin orta dərinliyi isə cəmi 4–6 metrdir.
Azərbaycanın Xəzər sahili neçə kilometrdir?
Təqribən 825 km; körfəzlərin hesablanma üsulundan asılı olaraq mənbələrdə 813–955 km göstərilir.
Xəzər niyə quruyur?
İqlim istiləşməsi nəticəsində buxarlanmanın artması və suyun 80%-ni verən Volqanın axınının azalması səbəbindən. 2006–2024-cü illərdə səviyyə ≈1,85 m enib, 2100-cü ilədək 9–18 m enmə proqnozlaşdırılır.
Xəzərdə hansı nadir heyvan yaşayır?
Endemik Xəzər suitisi – dənizin yeganə məməlisi. Sayı bir əsrdə 1 milyondan 10%-dən aza düşüb.
Xəzərin suyu dənizdəki kimi duzludurmu?
Xeyr, orta duzluluq 12–13 ‰-dir – okean suyunun təxminən üçdə biri. Şimalda su az qala şirindir.
Mənbə: AZƏRTAC – Sadiq Qurbanov, 08.09.2026, Baku Dialogues – Caspian Sea Water Level Decline (2026), AZƏRTAC – COP30 tədbiri, JAMnews – Xəzərin səviyyəsi enir, Report.az – Neft Daşları, JAMnews – Orta Dəhliz və Dünya Bankı, GKToday – Iran and the Caspian Convention, Wikipedia – Caspian Sea
Şərhlər