Azərbaycan Respublikasının üç dövlət rəmzi var: Dövlət bayrağı, Dövlət gerbi və Dövlət himni; bunlar Konstitusiyanın 23-cü maddəsində təsbit olunub. Üçrəngli bayraq ilk dəfə 9 noyabr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən qəbul edilib, 5 fevral 1991-ci ildə bərpa olunub; eninin uzunluğuna nisbəti 1:2-dir. Mavi rəng türkçülüyü, qırmızı müasirliyi və demokratiyanı, yaşıl İslam sivilizasiyasını, ağ aypara və səkkizguşəli ulduz isə milli-dini vəhdəti ifadə edir. Gerb 19 yanvar 1993-cü ildə, "Azərbaycan marşı" (musiqi – Üzeyir Hacıbəyli, söz – Əhməd Cavad) isə 27 may 1992-ci ildə dövlət himni kimi təsdiq edilib. Hər il 9 noyabr Dövlət Bayrağı Günü kimi qeyd olunur.
Dövlət bayrağı: təsviri və ölçü nisbəti
Konstitusiyanın 23-cü maddəsinə görə Dövlət bayrağı bərabər enli üç üfüqi zolaqdan ibarətdir: yuxarı zolaq mavi, orta zolaq qırmızı, aşağı zolaq yaşıl rəngdədir; qırmızı zolağın ortasında ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsvir edilib. Bayrağın dəqiq təsviri 2019-cu ildə "Azərbaycan Respublikası Dövlət Bayrağının təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında" Konstitusiya Qanunu ilə müəyyən olunub.
| Element | Təsvir |
|---|---|
| Forma və nisbət | Düzbucaqlı; eninin uzunluğuna nisbəti 1:2 (məsələn, 1 m × 2 m) |
| Zolaqlar | Üç bərabər üfüqi zolaq: yuxarıda mavi (göy), ortada qırmızı, aşağıda yaşıl |
| Aypara və ulduz | Qırmızı zolağın mərkəzində ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz; hər iki üzdə eyni |
| Ulduzun ölçüsü | 1991-ci il fərmanına görə ulduzun diametri bayraq eninin 1/6-i, daxili dairəsi 1/12-i |
| Rəmzi mənası | Mavi – türkçülük, qırmızı – müasirlik və demokratiya, yaşıl – İslam sivilizasiyası |
Rəng kodlarına gəlincə, 2013-cü ildən tətbiq edilən və sonradan rəsmiləşdirilən standartda mavi Pantone 306 C, qırmızı Pantone Red 032 C, yaşıl Pantone 362 C kimi göstərilir; rəsmi sənədlərdə istifadə üçün dəqiq kodu Konstitusiya Qanununun əlavəsindən yoxlamaq məsləhətdir.
Rənglərin mənası
Üç rəngin ideyası Əli bəy Hüseynzadənin "türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" düsturuna əsaslanır – bu düstur AXC-nin rəsmi ideologiyası idi. Rəsulzadə parlamentdə bayrağı "türk hürriyyəti, İslam mədəniyyəti və müasir Avropa qüdrəti" rəmzi kimi təqdim etmişdi.
- Mavi (göy) – Azərbaycan xalqının türk mənşəyi, türk dünyası ilə birlik;
- Qırmızı – müasir cəmiyyət qurmaq, tərəqqi və demokratiyanı inkişaf etdirmək istəyi;
- Yaşıl – İslam sivilizasiyasına mənsubluq;
- Ağ aypara və ulduz – milli və dini dəyərlərin vəhdəti, müstəqillik idealı.
Aypara və səkkizguşəli ulduz nəyi bildirir
Aypara ənənəvi olaraq İslamın və türk dövlətçiliyinin rəmzidir. Səkkizguşəli ulduzun izahı ilə bağlı iki əsas versiya var:
- Səkkiz hərf: AXC-nin ilk hökumət başçısı Fətəli xan Xoyskinin izahına görə ulduzun 8 guşəsi "Azərbaycan" sözünün ərəb əlifbası ilə yazılışındakı 8 hərfi bildirir.
- Səkkiz türk xalqı: ikinci versiyaya görə guşələr türk xalqlarının 8 qolunu – azərbaycanlılar, osmanlılar (türklər), cağataylar, tatarlar, qıpçaqlar, səlcuqlar və türkmənlər (bəzi mənbələrdə qıpçaqlar qazax və qırğızlar kimi ayrıca sayılır) – simvolizə edir.
Hər iki izah ədəbiyyatda yanaşı işlədilir; rəsmi qanunvericilikdə ulduzun mənası ayrıca şərh olunmur. Səkkizguşəli ulduz həm də Azərbaycan memarlığı və xalçaçılığında qədim ornament elementidir, Dövlət gerbinin də mərkəzindədir.
Bayrağın tarixi: 1918-dən bu günə
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 21 iyun 1918 | Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilk bayrağını qəbul edir: qırmızı fonda ağ aypara və səkkizguşəli ulduz |
| 9 noyabr 1918 | AXC hökuməti mavi-qırmızı-yaşıl üçrəngli bayrağı təsdiq edir |
| 7 dekabr 1918 | Üçrəngli bayraq AXC parlamentinin ilk iclasında qaldırılır; Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin "bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz" ifadəsi |
| 28 aprel 1920 | Sovet hakimiyyəti qurulur; AXC bayrağı qadağan edilir, 1920–1991-də Azərbaycan SSR-in bayraqları işlədilir |
| 17 noyabr 1990 | Naxçıvan MR Ali Məclisi üçrəngli bayrağı muxtar respublikanın dövlət bayrağı elan edir |
| 5 fevral 1991 | Azərbaycan Ali Soveti üçrəngli bayrağı dövlət bayrağı kimi bərpa edir |
| 18 oktyabr 1991 | Dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı – bayraq müstəqil respublikanın rəmzi kimi təsbit olunur |
| 12 noyabr 1995 | Konstitusiyanın 23-cü maddəsində bayrağın təsviri və 1:2 nisbəti verilir |
| 8 iyun 2004 | "Dövlət bayrağının istifadəsi qaydaları haqqında" Qanun |
| 17 noyabr 2009 | 9 noyabrın Dövlət Bayrağı Günü elan edilməsi haqqında Sərəncam |
Sovet dövründə AXC bayrağı mühacirət təşkilatlarında yaşadıldı. Rəsulzadənin 1952-ci ildə Türkiyədə hazırlatdığı bayraq nüsxəsi gizli yolla Azərbaycana gətirilib 2003-cü ildə Milli Tarix Muzeyinə təhvil verilib. 1956-cı ildə Cahid Hilaloğlu Qız qalası üzərində üçrəngli bayraq qaldırdığına görə həbs olunmuşdu. 1980-ci illərin sonunda bayraq müstəqillik mitinqlərinin əsas simvoluna çevrildi.
9 Noyabr – Dövlət Bayrağı Günü və Bayraq Meydanı
Prezident İlham Əliyevin 17 noyabr 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə 9 noyabr Dövlət Bayrağı Günü elan edilib; bu gün Əmək Məcəlləsinə əsasən qeyri-iş günüdür (8 noyabr Zəfər Günü ilə ardıcıl gəlir, həftə sonuna düşdükdə növbəti iş günlərinə keçirilir). Həmin gün bütün ölkədə bayraq qaldırma mərasimləri, məktəblərdə dərslər və Bayraq Meydanında tədbirlər keçirilir.
Dövlət Bayrağı Meydanı Bakıda, Bayıl qəsəbəsində, 17 noyabr 2007-ci il tarixli Sərəncamla salınıb və 1 sentyabr 2010-cu ildə açılıb. İlk dirəyin hündürlüyü 162 m, bayrağın ölçüsü 35 × 70 m (350 kq) idi və 2010-cu ildə Ginnes Rekordlar Kitabına dünyanın ən hündür bayraq dirəyi kimi düşmüşdü. 2017-ci ildə dirək təhlükəsizlik səbəbindən söküldü. 2024-cü ildə yeni dirək quraşdırıldı, 36 × 72 m ölçülü və 500 kq-dan ağır yeni bayraq ucaldıldı – Ginnes tərəfindən dünyanın ən böyük dalğalanan bayrağı kimi qeydə alındı; səkkizguşəli ulduz formasında tikilmiş Dövlət Bayrağı Muzeyi 8 noyabr 2024-cü ildə yenidən açıldı. Naxçıvan şəhərində də ayrıca Dövlət Bayrağı Meydanı və Muzeyi fəaliyyət göstərir.
Dövlət gerbi: elementləri və mənası
Dövlət gerbi 19 yanvar 1993-cü il tarixli Konstitusiya Qanunu ilə təsdiq edilib. Gerb müsabiqəsini hələ 1920-ci ilin yanvarında AXC hökuməti elan etmişdi, lakin aprel işğalı layihənin təsdiqinə imkan vermədi; 1991-ci ildə müsabiqə yenidən keçirildi və 1919–1920-ci illərin layihələrindən biri müəyyən dəyişikliklərlə qəbul olundu. Gerbin elementləri:
- Şərq qalxanı – dövlətin müdafiəsi və qüdrəti; qalxanın fonu bayrağın üç rəngindədir;
- Səkkizguşəli ulduz – bayraqdakı ulduzla eyni məna, guşələrin arasında kiçik qızılı dairələr;
- Alov – ulduzun mərkəzində; "Odlar yurdu" anlayışını, Azərbaycanın əbədi odunu ifadə edir, alovun cizgiləri ərəb əlifbası ilə "Allah" sözünü xatırladır;
- Palıd budaqları – qüdrət, uzunömürlülük və gənclik;
- Sünbüllər – bolluq və bərəkət; palıd və sünbüllər qalxanın altında qövs əmələ gətirir.
Gerb Prezidentin iqamətgahında, Milli Məclisin binasında və iclas salonunda, məhkəmələrdə, dövlət orqanlarının binalarında, səfirlik və konsulluqlarda, həmçinin dövlət sənədlərində, möhürlərdə və pasportlarda təsvir olunur.
Dövlət himni – "Azərbaycan marşı"
Dövlət himninin musiqisi Üzeyir Hacıbəyliyə, sözləri Əhməd Cavada məxsusdur. Əsər 1919-cu ildə AXC hökumətinin elan etdiyi himn müsabiqəsi üçün yazılıb; Hacıbəylinin iki marşından "Azərbaycan marşı" hərbi məktəblərdə ifa olunurdu. Sovet dövründə qadağan edilən marş 1989-cu ildə Aydın Əzimovun aranjimanında yenidən səsləndirildi. Milli Məclis 27 may 1992-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Dövlət himni haqqında" Qanunla onu dövlət himni kimi təsdiq etdi; 2 noyabr 2018-ci ildə himnin musiqisi və mətni Konstitusiya Qanunu ilə, 19 fevral 2019-cu ildə isə istifadə qaydaları ayrıca Qanunla təsbit olundu. Himn beş bənddən ibarət təntənəli marşdır: Vətənə sədaqət, üçrəngli bayraq, şəhidlərin xatirəsi və gənclərin Vətəni qorumaq əzmi tərənnüm edilir; "Azərbaycan! Azərbaycan!" nidası ilə başlayıb bitir. Himnin mətni 5 manatlıq əskinasın üzərində də təsvir olunub. Qanuna görə himn ifa olunarkən iştirakçılar ayağa qalxır, hərbçilər hərbi salam verir; himn rəsmi mərasimlərdə, Prezidentin andiçməsində, Milli Məclisin sessiyalarının açılış və bağlanışında, beynəlxalq idman yarışlarında və televiziya-radio yayımının gündəlik başlanğıcında səslənir.
Rəmzlərdən istifadə qaydaları və məsuliyyət
Konstitusiyanın 75-ci maddəsinə görə dövlət rəmzlərinə hörmət etmək hər bir vətəndaşın borcudur. Bayrağın istifadəsi "Dövlət bayrağının istifadəsi qaydaları haqqında" 8 iyun 2004-cü il tarixli Qanunla, gerb və himnin istifadəsi isə müvafiq qanunlarla tənzimlənir. Əsas qaydalar:
- Bayraq Prezidentin, Milli Məclisin, Nazirlər Kabinetinin, Konstitusiya və Ali Məhkəmənin, mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının, Naxçıvan MR orqanlarının, səfirlik və konsulluqların binaları üzərində daimi qaldırılır; sərhəd keçid məntəqələrində və Azərbaycan gəmilərində də bayraq olur.
- Bayram günlərində, hərbi and içmə mərasimlərində və hərbi hissələrdə bayraq qaldırılması məcburidir; vətəndaşlar, şirkətlər və təşkilatlar bayrağı könüllü, lakin hörmətlə istifadə edə bilər.
- Bayraq başqa dövlətlərin bayraqları ilə birgə qaldırıldıqda ölçüsü onlardan kiçik olmamalı, solmuş, cırılmış və ya çirklənmiş bayraqdan istifadə edilməməlidir; bayraq yerə dəyməməli, üzərinə yazı yazılmamalıdır.
- Bayraq, gerb və himnin təsvirindən ticarət nişanı kimi, reklamda və məişət əşyalarında qanunun yol vermədiyi formada istifadə qadağandır; mətbuat, təhsil və mədəni tədbirlərdə istifadə sərbəstdir.
- Məsuliyyət: Cinayət Məcəlləsinin 324-cü maddəsinə görə Dövlət bayrağını və ya Dövlət gerbini təhqir etmə iki ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması və ya bir ilədək azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır; daha yüngül pozuntulara görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulub.
Tez-tez verilən suallar
Bayrağın rənglərinin mənası nədir?
Mavi – türkçülük (türk mənşəyi), qırmızı – müasirlik, tərəqqi və demokratiya, yaşıl – İslam sivilizasiyasına mənsubluq. Ağ aypara və səkkizguşəli ulduz milli-dini vəhdəti bildirir.
Ulduzun 8 guşəsi nəyi ifadə edir?
İki izah var: "Azərbaycan" sözünün ərəb əlifbası ilə yazılışındakı 8 hərf (Fətəli xan Xoyskinin izahı) və ya türk xalqlarının 8 qolu. Rəsmi qanunvericilikdə dəqiq şərh verilmir.
Bayrağın ölçü nisbəti neçədir?
Eninin uzunluğuna nisbəti 1:2-dir – məsələn, 50 × 100 sm və ya 1 × 2 m. Üç zolaq bərabər endədir.
Bayraq nə vaxt qəbul edilib?
9 noyabr 1918-ci ildə AXC tərəfindən; 17 noyabr 1990-da Naxçıvan MR-də, 5 fevral 1991-də isə bütün Azərbaycanda dövlət bayrağı kimi bərpa edilib.
9 noyabr iş günüdür?
Xeyr, Dövlət Bayrağı Günü qeyri-iş günüdür. Həftə sonuna düşəndə istirahət növbəti iş gününə keçirilir.
Himnin müəllifləri kimdir və sözləri harada tapmaq olar?
Musiqi Üzeyir Hacıbəyli, söz Əhməd Cavaddır (1919). Rəsmi mətn 2018-ci il Konstitusiya Qanununa əlavə edilib; mətn və notlar president.az və e-qanun.az saytlarında yerləşdirilib.
Mənbə: Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi – Dövlət rəmzləri, Report.az, Bulvar.gov.az, AZƏRTAC, Milli Məclis – 1674-VQD, Wikipedia
Şərhlər