Uşağı idmana yazdırmaq üçün universal “düzgün yaş” yoxdur, lakin beynəlxalq pediatriya tövsiyələri bir məqamda razılaşır: 6 yaşa qədər uşaqların əksəriyyətində təşkil olunmuş idman üçün lazım olan əsas hərəkət bacarıqları hələ formalaşmır, ona görə bu yaşda oyun xarakterli məşqlər seçilməlidir. Gimnastika və üzgüçülüyə adətən 4–6 yaşdan, futbol, tennis və şahmata 6–7 yaşdan, güləş və cüdoya sistemli şəkildə 8–10 yaşdan başlanır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) 5–17 yaşlı uşaqlara gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə orta və yüksək intensivlikli fiziki fəallıq tövsiyə edir. Azərbaycanda dövlət uşaq-gənclər idman məktəblərində və Olimpiya İdman Komplekslərində bölmələrin çoxu pulsuz və ya simvolik ödənişlidir, qəbul üçün isə sağlamlıq haqqında tibbi arayış tələb olunur.
Hansı yaşda hansı idman: yaşa görə cədvəl
Aşağıdakı yaş həddləri beynəlxalq təcrübəyə və idman məktəblərinin geniş yayılmış qəbul praktikasına əsaslanan təxmini istiqamətdir. Konkret məktəb və məşqçi fərqli yaş tələb edə bilər – qəbul zamanı mütləq soruşun.
| İdman növü | Təxmini başlama yaşı | Nəyə diqqət etməli |
|---|---|---|
| Üzgüçülük | suya alışma 3–4 yaşdan, qrup məşqləri 5–7 yaşdan | Həyati bacarıqdır, onurğa və tənəffüs üçün faydalıdır; dəri və qulaq müayinəsi tələb oluna bilər |
| Bədii və idman gimnastikası | 4–6 yaş | Elastiklik erkən inkişaf etdirilir; yük və pəhriz məşqçi tərəfindən ciddi izlənməlidir |
| Futbol | oyun formatında 4–5, sistemli məşq 6–7 yaşdan | Kiçik meydan, yüngül top və qısa oyunlar; nəticədən çox texnikaya fokus |
| Tennis | 5–7 yaş | Uşaq üçün kiçik raket və yumşaq toplarla başlanır |
| Şahmat | 5–7 yaş | Diqqət və məntiqi inkişaf etdirir; fiziki fəallıqla tamamlanmalıdır |
| Karate, taekvondo | 5–7 yaş | İntizam və koordinasiya; kontakt yarışlar daha gec |
| Cüdo, sərbəst və yunan-Roma güləşi | oyun elementləri ilə 6–7, sistemli məşq 8–10 yaşdan | Yıxılma texnikası əvvəlcə öyrədilir; çəki salma uşaqlar üçün qəbuledilməzdir |
| Basketbol, voleybol | 7–10 yaş | Boy deyil, koordinasiya və top hissi önəmlidir |
| Yüngül atletika | ümumi hazırlıq 6–8, ixtisaslaşma 10–12 yaşdan | Qaçış, tullanma və atma oyunları bütün idman növləri üçün baza yaradır |
| Boks | 10–12 yaş | Baş zədəsi riskinə görə qoruyucu vasitələr və təcrübəli məşqçi vacibdir |
| Ağır atletika | texnika 10–12, ciddi yük 13–14 yaşdan | Ağır çəkilər yalnız texnika mənimsənildikdən sonra |
Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) 6–9 yaş üçün qaydaları uşaqlara uyğunlaşdırılmış futbol, tennis, gimnastika və döyüş sənətlərini, 10–12 yaş üçün isə komanda strategiyası tələb edən mürəkkəb idman növlərini məqsədəuyğun sayır. Hər iki mərhələdə əsas məqsəd qələbə deyil, bacarıq və həzz olmalıdır.
ÜST tövsiyəsi: uşağa gündə nə qədər hərəkət lazımdır
- 3–4 yaş: gün ərzində ən azı 180 dəqiqə müxtəlif fəallıq, bunun ən azı 60 dəqiqəsi orta və yüksək intensivlikdə.
- 5–17 yaş: həftə ərzində gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə, əsasən aerob (qaçış, üzgüçülük, velosiped, top oyunları) fəallıq.
- Həftədə ən azı 3 gün: yüksək intensivlikli məşqlər, eləcə də əzələ və sümükləri gücləndirən hərəkətlər (tullanma, dırmaşma, gimnastika).
- Ekran qarşısında və oturaq keçirilən vaxt məhdudlaşdırılmalıdır.
ÜST-ün məlumatına görə dünyada 11–17 yaşlı yeniyetmələrin təxminən 81%-i bu normanı yerinə yetirmir. Həftədə 2–3 dəfə 60 dəqiqəlik bölmə məşqi tək başına normanı ödəmir – gündəlik gəzinti, həyətdə oyun və bədən tərbiyəsi dərsləri də nəzərə alınmalıdır.
Dövlət idman məktəbləri və Olimpiya İdman Kompleksləri
Gənclər və İdman Nazirliyinin sistemində uşaq-gənclər idman məktəbləri (UGİM) və ixtisaslaşdırılmış olimpiya ehtiyatları uşaq-gənclər idman məktəbləri (İOEUGİM) fəaliyyət göstərir. Onların Nümunəvi Əsasnaməsinə görə:
- qəbul hər il sentyabr–oktyabr aylarında aparılır;
- uşaq ərizə və sağlamlıq haqqında tibbi arayış təqdim edir, sonrakı mərhələlərdə ümumi və xüsusi fiziki hazırlıq normativlərini verir;
- qəbul yaşı hər idman növü üzrə nazirliyin hazırlıq normativləri ilə müəyyən edilir;
- hazırlıq mərhələləri: ibtidai hazırlıq, təlim-məşq, idman təkmilləşdirmə və yüksək idman ustalığı qrupları.
Bu məktəblər dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşir, buna görə əsas qruplarda məşqlər adətən ödənişsizdir. Bununla belə, Əsasnamə ödənişli qrupların və pullu xidmətlərin təşkilinə də imkan verir, ona görə ödəniş məsələsini konkret məktəbdən dəqiqləşdirin.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü ilin yanvarındakı çıxışına görə, bölgələrdə 50-yə yaxın Olimpiya İdman Kompleksi (OİK) yaradılıb. OİK-larda futbol, güləş, cüdo, boks, gimnastika, üzgüçülük (hovuzlu komplekslərdə) və digər növlər üzrə uşaq bölmələri fəaliyyət göstərir. Məsələn, Gimnastika Federasiyasının rəsmi siyahısında Abşeron, Gəncə, Lənkəran, Quba, Şəki, Masallı, Sumqayıt və bir sıra digər OİK-lar gimnastika bölməsi olan mərkəzlər kimi göstərilib. Hansı bölmənin olduğunu və qəbul şərtlərini öz rayonunuzdakı OİK-ın qəbul şöbəsindən öyrənə bilərsiniz.
Federasiyaların və klubların akademiyaları
Gimnastika. Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının (AGF) saytında Bakıda və bölgələrdə gimnastika bölməsi olan 45-dən çox klub və məktəbin siyahısı var. Bakıda Olimpiya Ehtiyatları üzrə İxtisaslaşdırılmış Uşaq-Gənclər Gimnastika Məktəbi, Respublika Kompleks İdman Məktəbi, Su İdmanı Sarayı, “Ocaq” İdman Klubu və digərləri bu siyahıdadır. Federasiya bədii, idman, batut, akrobatika, aerobika gimnastikası və parkur istiqamətlərini əhatə edir.
Futbol. Premyer Liqa klublarının əksəriyyətinin uşaq-yeniyetmə akademiyası var və onlar adətən 6–7 yaşdan baxış keçirir. AFFA-nın Kütləvi futbol (grassroots) departamenti bölgələrdə uşaq festivalları təşkil edir – məsələn, 2025-ci ilin sentyabrında Qax OİK-da keçirilən festivalda 10–12 yaşlı 100-dən çox uşaq iştirak edib. Klub akademiyalarında seçim yarışmalı ola bilər, ona görə uşağı əvvəlcə daha sərbəst rejimli futbol məktəbinə yazdırmaq məntiqlidir.
Özəl bölmələr: təxmini aylıq qiymətlər
Bakıda özəl klub və studiyalarda qrup məşqlərinin aylıq qiyməti idman növündən, məşq sayından və məkandan asılıdır. Bazar müşahidəsinə əsaslanan təxmini aralıqlar:
- futbol məktəbi (həftədə 2–3 məşq): 50–150 manat;
- üzgüçülük qrupu: 60–150 manat;
- gimnastika, rəqs-akrobatika: 60–150 manat;
- karate, taekvondo, cüdo: 40–100 manat;
- şahmat qrupu: 40–100 manat;
- tennis (qrup): 120–250 manat, fərdi dərs isə ayrıca ödənilir.
Əlavə xərcləri də hesablayın: forma və ayaqqabı, qoruyucu vasitələr, yarışlarda iştirak haqqı, düşərgələr, bəzi klublarda illik qeydiyyat haqqı. Qiymətlər tez dəyişdiyi üçün yazılmadan əvvəl klubdan yazılı qiymət cədvəli istəyin. Böyüklər üçün idman zalı qiymətləri ayrıca məqalədə verilib.
Tibbi arayış: hansı müayinələr lazımdır
Nümunəvi Əsasnaməyə görə ibtidai hazırlıq qruplarına qəbul üçün sağlamlıq arayışı uşağın bağlı olduğu poliklinikadan, təlim-məşq qruplarına keçid üçün isə Respublika İdman Tibb Mərkəzindən təqdim olunur. Praktikada pediatr adətən aşağıdakıları yoxlayır:
- ümumi müayinə, boy-çəki və təzyiq;
- ürək müayinəsi – çox vaxt EKQ, şikayət olduqda kardioloq rəyi;
- ortoped müayinəsi – duruş, yastıayaqlıq, onurğa əyriliyi;
- göz, LOR və hovuz üçün dəri müayinəsi;
- qan və sidik analizləri (məktəbin tələbindən asılı olaraq).
Arayışda konkret idman növü göstərilməklə “idmanla məşğul olmağa əks-göstəriş yoxdur” qeydi olmalıdır. Arayış adətən bir il etibarlıdır, sonra təkrar müayinə tələb olunur. Uşaqda ürək xəstəliyi, astma, epilepsiya və ya şəkərli diabet varsa, məşqçini mütləq məlumatlandırın.
Uşağın marağını necə müəyyən etməli və zədədən qorumalı
Maraq. Uşağa 2–3 fərqli idman növündə sınaq dərsi təklif edin və onun seçiminə üstünlük verin. Temperamenti nəzərə alın: komanda oyunlarını sevən uşaq futbola və ya basketbola, təkbaşına çalışmağı sevən uşaq üzgüçülük, tennis və ya şahmata meyilli ola bilər. Yeni bölməyə uyğunlaşmaq üçün ən azı 2–3 ay vaxt verin. AAP erkən yaşda yalnız bir idman növündə ixtisaslaşmaya və il boyu intensiv məşqlərə ehtiyatla yanaşmağı tövsiyə edir: bu, həddindən artıq yüklənmə, zədə və idmandan soyuma riskini artırır, uşağın müxtəlif hərəkət bacarıqları qazanmasına mane olur.
Təhlükəsizlik. Məşqçinin ixtisas sənədini və uşaqlarla iş təcrübəsini soruşun. Hər məşq isinmə ilə başlamalı, uşaq su içməyə imkan tapmalıdır. Döyüş növlərində və futbolda qoruyucu vasitələr (ağız qoruyucusu, qalxanlar) məcburidir. Ağrı ilə məşq etmək olmaz; başdan zərbədən sonra baş ağrısı, ürəkbulanma və ya yaddaş pozğunluğu varsa, uşaq həmin gün məşqə qayıtmamalı və həkimə göstərilməlidir. Həftədə ən azı 1–2 gün istirahət günü olmalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Uşağı neçə yaşdan idmana yazdırmaq olar?
Oyun formatında 3–4 yaşdan, təşkil olunmuş bölmələrə isə əksər hallarda 5–7 yaşdan. Gimnastika və üzgüçülük daha erkən, güləş, boks və ağır atletika daha gec başlanır.
Dövlət idman məktəbləri pulsuzdurmu?
Əsas qruplar adətən dövlət büdcəsi hesabına ödənişsizdir, lakin ödənişli qruplar da ola bilər. Konkret məktəbdən soruşun.
Qəbul nə vaxt aparılır?
Dövlət uşaq-gənclər idman məktəblərində hər il sentyabr–oktyabr aylarında. Özəl klublar il boyu qəbul edir.
Tibbi arayışı haradan almaq olar?
Başlanğıc qruplar üçün uşağın qeydiyyatda olduğu poliklinikadan, peşəkar məşq qrupları üçün idman tibb müəssisəsindən.
Uşaq gündə nə qədər hərəkət etməlidir?
ÜST-ə görə 5–17 yaşda gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə orta və yüksək intensivlikli fəallıq.
Mənbə: ÜST (WHO), Gənclər və İdman Nazirliyi, UGİM Nümunəvi Əsasnaməsi (edu.gov.az), Azərbaycan Gimnastika Federasiyası, AFFA, Amerika Pediatriya Akademiyası (HealthyChildren.org), president.az
Şərhlər