Azərbaycan şahmat məktəbi dünyaya bir klassik dünya çempionu – 1963-cü ildə Bakıda doğulan və 1985–2000-ci illərdə tituluna sahib olan Qarri Kasparovu – bəxş edib. Müstəqillik dövründə Şəhriyar Məmmədyarov rapid üzrə dünya çempionu (2013) və iki dəfə gənclər arasında dünya çempionu (2003, 2005), Teymur Rəcəbov isə 2019 Dünya Kubokunun qalibi olub. Kişi milli komandası Avropa komanda çempionatını 3 dəfə – 2009 (Novi Sad), 2013 (Varşava) və 2017 (Krit) – qazanıb. Bakı 2016-da 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasına, 2023-də isə Maqnus Karlsenin qalib gəldiyi Dünya Kubokuna ev sahibliyi edib. FIDE-nin oktyabr 2026 reytinqində ölkənin lideri 2710 xalla Şəhriyar Məmmədyarovdur. Uşaqlar üçün dövlət uşaq-gənclər şahmat məktəbləri, federasiyanın klubları və bəzi ümumtəhsil məktəblərində tədris olunan "Şahmat" fənni əsas imkanlardır.
Tarixçə: Makoqonovdan Kasparova
Azərbaycanda mütəşəkkil şahmat 1920-ci illərdən inkişaf edib: ilk Bakı çempionatını 1923-cü ildə Makoqonov qardaşları qazanıb, ilk respublika çempionatı 1934-cü ildə keçirilib. Bu dövrün ən görkəmli siması Vladimir Makoqonovdur (1904–1993). Naxçıvanda doğulan Makoqonov 1950-ci ildə beynəlxalq usta, 1987-ci ildə fəxri qrossmeyster adı alıb. Kral-hind və Qrünfeld müdafiələrində onun adını daşıyan variantlar var. O, 1957-ci ildə Vasili Smıslovun Botvinniklə dünya çempionluğu matçına hazırlaşmasında iştirak edib və istedadlı məşqçi kimi tanınıb.
Qarri Kasparov 13 aprel 1963-cü ildə Bakıda anadan olub. Yeddi yaşından Bakı Pionerlər Sarayının şahmat dərnəyinə gedib, on yaşında Botvinnik məktəbinə qəbul olunub və ilk müəllimlərindən biri Makoqonov olub. Kasparov 9 noyabr 1985-ci ildə Anatoli Karpovu 13:11 hesabı ilə məğlub edərək 22 yaşında tarixin ən gənc dünya çempionu oldu. O, titulu 2000-ci ildə Vladimir Kramnikə uduzana qədər qoruyub, 1999-cu ildə 2851 reytinq xalına çatıb və 2005-ci ildə peşəkar şahmatı tərk edib.
Sovet dövründə Bakı SSRİ kişi çempionatlarına da ev sahibliyi edib. 1968-ci ildə yaradılan Bakı 1 nömrəli uşaq-gənclər şahmat məktəbi və Pionerlər Sarayı sonrakı nəsillərin yetişdiyi əsas mərkəzlər olub.
Müstəqillik dövrünün ulduzları
1990-cı illərdən sonra Azərbaycan dünya elitasına üç güclü qrossmeyster çıxarıb. Teymur Rəcəbov (1987) 14 yaşında qrossmeyster olub, 2003-cü ildə Linaresdə 15 yaşında qara fiqurlarla Kasparovu məğlub edib. Şəhriyar Məmmədyarov (1985) 2018-ci ildə 2820 xala və dünya reytinqində 2-ci yerə yüksəlib. Vüqar Həşimov (1986–2014) 2761 reytinqə çatmış parlaq oyunçu idi; onun xatirəsinə 2014-cü ildən Şəmkirdə beynəlxalq turnir keçirilib.
| Şahmatçı | Əsas nailiyyətlər | Pik reytinq |
|---|---|---|
| Qarri Kasparov | Dünya çempionu (1985–2000) | 2851 (1999) |
| Şəhriyar Məmmədyarov | Gənclər arasında dünya çempionu (2003, 2005), rapid üzrə dünya çempionu (2013), Namizədlər turniri 2018-də 2-ci yer | 2820 (2018) |
| Teymur Rəcəbov | Dünya Kuboku qalibi (2019), Namizədlər turniri iştirakçısı (2011, 2013, 2022) | 2793 (2012) |
| Vüqar Həşimov | Avropa komanda çempionu (2009), dünya top-10-u | 2761 (2012) |
| Nicat Abasov | Dünya Kuboku 2023-də 4-cü yer, Namizədlər turniri 2024 | – |
Rəcəbov 2019 Dünya Kubokunun finalında Xantı-Mansiyskdə Dinq Lireni tay-breykdə məğlub edib. Abasov isə Karlsenin imtinasından sonra Namizədlər turnirinə vəsiqəni Dünya Kubokunda tutduğu 4-cü yer sayəsində qazanıb.
Milli komandanın uğurları
Azərbaycan Şahmat Federasiyası (AŞF) 1992-ci ildən FIDE-nin üzvüdür. Kişi milli komandasının əsas uğurları Avropa çempionatları ilə bağlıdır:
| İl | Yarış | Yer | Nəticə |
|---|---|---|---|
| 2007 | Avropa komanda çempionatı | Kreta (Yunanıstan) | Bürünc |
| 2009 | Avropa komanda çempionatı | Novi Sad (Serbiya) | Qızıl |
| 2011 | Avropa komanda çempionatı | Porto-Karras (Yunanıstan) | Gümüş |
| 2013 | Avropa komanda çempionatı | Varşava (Polşa) | Qızıl |
| 2017 | Avropa komanda çempionatı | Krit (Yunanıstan) | Qızıl |
Qadın komandası Avropa çempionatlarında 1992 və 2019-cu illərdə bürünc medal qazanıb. Klub səviyyəsində "SOCAR" komandası Avropa klublar kubokunun qalibi olub. Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında isə Azərbaycan hələ medal qazanmayıb: 2026-cı ilin sentyabrında Səmərqənddə keçirilən 46-cı Olimpiadada kişi komandası 5-ci, qadın komandası 16-cı yeri tutub.
Bakı – beynəlxalq şahmat mərkəzi
- Dünya Kuboku 2015 – Bakıda keçirilib, qalib Sergey Karyakin olub.
- 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadası – 1–14 sentyabr 2016, Bakı Kristal Zalı. Açıq turnirdə 175 ölkədən 180 komanda, qadınlarda 142 komanda iştirak edib. Qaliblər ABŞ (açıq) və Çin (qadınlar) olub; Azərbaycanın əsas kişi komandası 12-ci, qadın komandası 8-ci yeri tutub.
- Dünya Kuboku 2023 – 30 iyul – 24 avqust 2023, 206 iştirakçı, mükafat fondu 1,834 milyon dollar. Maqnus Karlsen finalda Praqnanandanı məğlub edərək ilk dəfə Dünya Kubokunu qazanıb, Fabiano Karuana 3-cü, Nicat Abasov 4-cü olub. Paralel olaraq qadınlar arasında Dünya Kuboku da keçirilib.
FIDE reytinqi: cari liderlər
FIDE-nin oktyabr 2026 klassik şahmat reytinqinə görə Azərbaycanın ən yüksək reytinqli şahmatçıları bunlardır (mötərizədə dünya sıralamasında yer):
| Kişilər | Reytinq | Qadınlar | Reytinq |
|---|---|---|---|
| Şəhriyar Məmmədyarov (29) | 2710 | Ülviyyə Fətəliyeva (54) | 2395 |
| Teymur Rəcəbov (38) | 2689 | Gövhər Beydullayeva (56) | 2392 |
| Aydın Süleymanlı (41) | 2679 | Xanım Balacayeva (83) | 2357 |
| Məhəmməd Muradlı (53) | 2662 | Günay Məmmədzadə (93) | 2348 |
| Rauf Məmmədov (89) | 2632 | – | – |
2005-ci il təvəllüdlü Aydın Süleymanlı və 2003-cü il təvəllüdlü Məhəmməd Muradlı yeni nəslin liderləridir. Reytinqlər hər ayın 1-də yenilənir, ən son göstəriciləri ratings.fide.com saytında yoxlaya bilərsiniz.
Məktəblərdə şahmat dərsi
Prezidentin 5 may 2009-cu il tarixli, 260 nömrəli Sərəncamı ilə "2009–2014-cü illərdə Azərbaycanda şahmatın inkişaf etdirilməsi Dövlət Proqramı" təsdiq edilib. Bu proqram çərçivəsində Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında şahmat fakültəsi açılıb, uşaq-gənclər şahmat məktəbləri avadanlıqla təchiz olunub. Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə təhsil sistemindəki 66 uşaq-gənclər şahmat məktəbinə 35 mindən çox şagird cəlb edilib.
Təhsil Nazirliyinin 29 dekabr 2011-ci il tarixli, 2198 nömrəli əmri ilə 2012-ci ilin yanvarından hər rayon və şəhərdən seçilmiş bir ümumtəhsil məktəbinin 2-ci siniflərində "Şahmat" fənni tədris olunmağa başlayıb. Növbəti dərs ilində pilot məktəblərin şəbəkəsi genişləndirilib, fənn II və III siniflərdə həftədə 1 saat tədris edilib, "Şahmat – 2" dərs vəsaiti hazırlanıb. 2025-ci ilin dekabrında AŞF ilə Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi arasında niyyət protokolu imzalanıb. Övladınızın məktəbində şahmat dərsinin olub-olmadığını birbaşa məktəb rəhbərliyindən öyrənməyiniz məsləhətdir.
Uşaqlar üçün şahmat kursları: necə seçmək?
Bakıda və regionlarda uşaqları şahmata yönəltməyin üç əsas yolu var:
- Uşaq-gənclər şahmat məktəbləri (dövlət): Elm və Təhsil Nazirliyinin, eləcə də Gənclər və İdman Nazirliyinin tabeliyindəki idman məktəbləri. Yaş qruplarına bölünmüş sistemli məşq və yarış proqramı təklif edir.
- Federasiyanın tanıdığı klublar: şahmat klublarının siyahısı Azərbaycan Şahmat Federasiyasının rəsmi saytında (asf.org.az) "Şahmat klubları" bölməsində dərc olunur.
- Özəl kurslar və fərdi məşqçilər: qiymətlər məşqçinin titulundan, qrupun ölçüsündən və rayondan asılı olaraq geniş fərqlənir, ona görə də ödənişi əvvəlcədən dəqiqləşdirin.
Seçim edərkən məşqçinin FIDE titulu və ya trener lisenziyası olub-olmadığına, uşağın yaşına uyğun qrup olmasına və mütəmadi turnir təcrübəsinə diqqət yetirin. Adətən 5–7 yaş şahmata başlamaq üçün uyğun hesab olunur. Məktəblilər üçün "Təhsil" Respublika İdman Mərkəzi 6 yaş qrupu üzrə respublika birinciliyi təşkil edir.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycandan neçə dünya çempionu çıxıb?
Klassik şahmatda bir: Bakıda doğulan Qarri Kasparov (1985–2000). Bundan başqa Şəhriyar Məmmədyarov 2013-də rapid üzrə, 2003 və 2005-də gənclər arasında dünya çempionu olub.
Azərbaycan Avropa komanda çempionatını neçə dəfə qazanıb?
Üç dəfə: 2009 (Novi Sad), 2013 (Varşava) və 2017 (Krit).
Azərbaycan Şahmat Olimpiadasını qazanıbmı?
Xeyr. Bakı 2016 Olimpiadasına ev sahibliyi edib, lakin qalib ABŞ və Çin olub. 2026 Səmərqənd Olimpiadasında kişilərimiz 5-ci yeri tutub.
2023 Dünya Kubokunu kim qazandı?
Maqnus Karlsen. Turnir Bakıda keçirildi, Nicat Abasov 4-cü yeri tutaraq Namizədlər turnirinə vəsiqə aldı.
Hazırda Azərbaycanın ən güclü şahmatçısı kimdir?
FIDE-nin oktyabr 2026 reytinqinə görə Şəhriyar Məmmədyarov (2710), qadınlarda isə Ülviyyə Fətəliyeva (2395).
Uşağım üçün şahmat məktəbini harada tapa bilərəm?
Yaşadığınız rayondakı uşaq-gənclər şahmat məktəbinə müraciət edin və ya asf.org.az saytındakı klublar siyahısına baxın.
Mənbə: FIDE Ratings, fide.com, Azərbaycan Şahmat Federasiyası, Elm və Təhsil Nazirliyi, president.az, Wikipedia
Şərhlər