Azərbaycanda yaşayış yeri üzrə qeydiyyat (xalq arasında "propiska") "Yaşayış yeri və olduğu yer üzrə qeydiyyat haqqında" Qanunla (4 aprel 1996-cı il, № 55-IQ) tənzimlənir və Daxili İşlər Nazirliyinin (DİN) qeydiyyat orqanları tərəfindən aparılır. Yaşayış yerini dəyişən vətəndaş yeni ünvana köçdükdən sonra 10 gündən gec olmayaraq müraciət etməlidir (Qanun, maddə 5). Tələb olunan sənədlər cəmi ikidir: şəxsiyyət vəsiqəsi (uşaq üçün doğum haqqında şəhadətnamə) və yaşayış sahəsinə köçmək üçün əsas verən sənəd – daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış, order, icarə və ya kirayə müqaviləsi, yaxud mənzili verən şəxsin (mülkiyyətçinin) ərizəsi. Qeydiyyata görə dövlət rüsumu tutulmur, qeydiyyat dərhal aparılır və məlumat şəxsiyyət vəsiqəsinin elektron daşıyıcısına yazılır. Qeydiyyatsız yaşamağa görə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 563.1-ci maddəsi ilə xəbərdarlıq və ya 30 manat cərimə nəzərdə tutulur.
Qeydiyyatı kim aparır: DİN, ASAN xidmət və elektron müraciət
Qanunda "müvafiq icra hakimiyyəti orqanı" kimi göstərilən qeydiyyat orqanı Daxili İşlər Nazirliyidir. Praktikada vətəndaşlar aşağıdakı yerlərə müraciət edir:
- Rayon (şəhər) polis idarələrinin pasport-qeydiyyat şöbələri – DİN-in Baş Pasport, Qeydiyyat və Miqrasiya İdarəsinin (BPQMİ) regional şöbələri. Elektron növbə bpqmi.gov.az saytından götürülür.
- ASAN xidmət mərkəzləri – DİN-in şəxsiyyət vəsiqəsi və qeydiyyat xidməti bütün ASAN mərkəzlərində təmsil olunur; növbə asan.gov.az və ya "ASAN növbə" tətbiqi ilə alınır.
- Elektron müraciət – olduğu yer üzrə (müvəqqəti) qeydiyyat üçün BPQMİ-nin e-qeydiyyat.bpqmi.gov.az portalı və DİN-in e-xidmet.mia.gov.az elektron xidmətlər portalı işləyir; dövlət xidmətləri həmçinin e-gov.az və myGov üzərindən əlçatandır.
Diqqət: Dövlət Miqrasiya Xidməti yalnız əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin qeydiyyatı ilə məşğul olur. Azərbaycan vətəndaşlarının yaşayış yeri üzrə qeydiyyatı Miqrasiya Xidmətinin deyil, DİN-in səlahiyyətindədir.
Daimi (yaşayış yeri) və müvəqqəti (olduğu yer) qeydiyyatın fərqi
| Meyar | Yaşayış yeri üzrə qeydiyyat ("daimi") | Olduğu yer üzrə qeydiyyat ("müvəqqəti") |
|---|---|---|
| Nə vaxt tələb olunur | Daimi və ya əsasən yaşadığınız ev/mənzil (maddə 2) | Daimi ünvandan kənarda 60 gündən çox müvəqqəti yaşadıqda (maddə 10) |
| Müraciət müddəti | Köçdükdən sonra 10 gün ərzində | Gəldikdən sonra 7 gün ərzində (qeyri-iş günləri istisna) |
| Əvvəlki qeydiyyat | Yeni ünvana alınanda köhnə ünvandan avtomatik çıxarılır | Daimi qeydiyyatdan çıxarılmadan aparılır |
| Sənədlər | Şəxsiyyət vəsiqəsi + çıxarış/order/kirayə müqaviləsi və ya mülkiyyətçinin ərizəsi | Ərizə-anket + şəxsiyyət vəsiqəsi; elektron müraciət mümkündür |
| Rüsum | Yoxdur | Yoxdur |
| Bitməsi | Yeni qeydiyyat, məhkəmə qərarı və s. (maddə 9) | Olduğu yerdən getdikdə orqan tərəfindən çıxarılır |
Mehmanxana, sanatoriya, xəstəxana və yataqxanaya gələn vətəndaş üçün ərizə-anketi həmin müəssisənin müdiriyyəti doldurur və 24 saat ərzində DİN-ə təqdim edir. Qohumun və ya tanışın evində 60 gündən çox qalan şəxs isə özü müraciət etməlidir.
Tələb olunan sənədlər
Qanunun 1-ci maddəsinə görə qeydiyyat üçün Qanunda göstərilənlərdən başqa sənəd tələb edilə bilməz. Yaşayış yeri üzrə qeydiyyat üçün ərizə-anketlə birlikdə təqdim olunur:
- Şəxsiyyət vəsiqəsi (15 yaşı tamam olmamış uşaq üçün doğum haqqında şəhadətnamə);
- Yaşayış sahəsinə köçmək üçün əsas verən sənəd: daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış (mülkiyyət hüququnun qeydiyyatı haqqında), order, icarə və ya kirayə müqaviləsi, yaxud qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş başqa sənəd – və ya vətəndaşa yaşayış sahəsi verən şəxsin ərizəsi.
2022-ci ilin dekabrından qüvvədə olan dəyişikliyə (719-VIQD nömrəli Qanun) əsasən Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi vasitəsilə əldə edilə bilən sənədlər – məsələn, reyestr çıxarışı – ərizəçidən tələb edilmir. Qeydiyyat orqanı sənədləri qəbul edən kimi vətəndaşı dərhal qeydiyyata almalı və şəxsiyyət vəsiqəsinin çipində ünvan məlumatını dəyişdirməlidir. Yəni ünvan dəyişikliyinə görə yeni şəxsiyyət vəsiqəsi almaq tələb olunmur; vəsiqənin özü yalnız itdikdə, korlandıqda və ya müddəti bitdikdə dəyişdirilir (10 gün müddətində 5 manat, 3 iş günündə 50 manat, 1 iş günündə 70 manat rüsumla).
Kirayə evdə qeydiyyat: mülkiyyətçinin razılığı
Kirayəçi notariat qaydasında təsdiqlənmiş kirayə müqaviləsi ilə və ya mülkiyyətçinin yazılı ərizəsi ilə qeydiyyata alına bilər. Mənzilin bir neçə mülkiyyətçisi varsa, hamısının razılığı soruşulur. Praktikada ən böyük problem ev sahiblərinin müqavilə bağlamaqdan və ya razılıq verməkdən çəkinməsidir: bəziləri vergi uçotundan, bəziləri isə kirayəçini sonradan "çıxara bilməməkdən" ehtiyat edir. Hüquqi cəhətdən isə qeydiyyat mülkiyyət hüququ yaratmır – Qanunun 1-ci maddəsinə görə qeydiyyat icazə xarakteri daşımır və yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda hüquqi nəticəyə səbəb olur. Kirayə müqaviləsinə xitam verildikdə mülkiyyətçi kirayəçinin qeydiyyatdan çıxarılması üçün polis idarəsinə, mübahisə olduqda isə məhkəməyə müraciət edə bilər.
Qeydiyyatdan imtina üçün Qanunun 8-ci maddəsində cəmi dörd əsas var: sənədlərin təqdim edilməməsi, sərhəd və qapalı zonalarda məhdudiyyət, hər sakinə Mənzil Məcəlləsinin 40-cı maddəsindəki mənzil normasından az sahə düşməsi (ailə üzvləri istisna olmaqla) və evin uçmaq təhlükəsi altında olması. Vəzifəli şəxsin əsassız imtinasına və ya əlavə sənəd tələb etməsinə görə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 563.2-ci maddəsi ilə 500–800 manat cərimə nəzərdə tutulub; imtina inzibati qaydada və məhkəməyə şikayət edilə bilər (Qanun, maddə 13).
Yeni doğulan uşağın və yetkinlik yaşına çatmayanların qeydiyyatı
14 yaşı tamam olmamış uşağın yaşayış yeri qanuni nümayəndələrinin – valideynlərin, övladlığa götürənlərin və ya qəyyumun – yaşayış yeri sayılır (maddə 2). Ona görə də yeni doğulan uşaq doğum haqqında şəhadətnamə alındıqdan sonra valideynlərdən birinin qeydiyyat ünvanına yazılır; bunun üçün mənzilin mülkiyyətçisinin ayrıca razılığı tələb edilmir. 15 yaşı tamam olmamış vətəndaşın qeydiyyatı üçün qanuni nümayəndə ərizə-anket, doğum haqqında şəhadətnamə və yaşayış sahəsinə köçmək üçün əsas verən sənədi təqdim edir (maddə 5). 15 yaşı tamam olan yeniyetmə ilk şəxsiyyət vəsiqəsini alarkən valideynlərindən biri ilə birgə müraciət edir və vəsiqə verilərkən qeydiyyata alınır. 14–18 yaşlı yeniyetmənin yaşayış yeri valideynlərin razılığı ilə müəyyən edilir.
Qeydiyyatdan çıxarılma
Qanunun 9-cu maddəsinə görə şəxs yaşayış yeri üzrə qeydiyyatdan aşağıdakı hallarda çıxarılır:
- yeni yaşayış yeri üzrə qeydiyyata alındıqda – avtomatik, ayrıca "çıxma" tələb olunmur;
- başqa ölkədə yaşayış yeri seçdikdə (bu halda şəxsiyyət vəsiqəsi saxlanmaq üçün dövlət orqanına təhvil verilir);
- öldükdə və ya məhkəmə tərəfindən ölmüş elan edildikdə;
- ömürlük azadlıqdan məhrum edildikdə;
- yaşayış sahəsindən çıxarıldıqda və ya istifadə hüququna xitam verildikdə – məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qətnaməsi əsasında;
- qeydiyyat üçün təqdim edilmiş sənədlərin saxta olduğu məhkəmə qərarı ilə müəyyən edildikdə;
- əcnəbilər ölkədən məcburi çıxarıldıqda.
Mənzildə qeydiyyatda olan, lakin orada yaşamayan kənar şəxsi (keçmiş həyat yoldaşı, köhnə kirayəçi, əvvəlki mülkiyyətçinin qohumu) çıxarmaq üçün əvvəlcə onun könüllü olaraq yeni ünvanda qeydiyyata alınması təklif edilir; bu mümkün olmadıqda mülkiyyətçi məhkəməyə iddia verir və qətnamə ilə polis idarəsinə müraciət edir. Mülkiyyətçi mənzildə kimlərin qeydiyyatda olduğunu ASAN xidmət və ya pasport-qeydiyyat şöbəsindən pulsuz və dərhal verilən arayışla öyrənə bilər (şəxsiyyət vəsiqəsi və mülkiyyət sənədi tələb olunur).
Qeydiyyatsız yaşamağa görə cərimə və 2023-cü ildən sərtləşən nəzarət
İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 563.1-ci maddəsinə görə vətəndaşın yaşayış yeri və olduğu yer üzrə qeydiyyatdan keçməməsinə, habelə qeydiyyata alınma və çıxma qaydalarına əməl etməməsinə görə xəbərdarlıq edilir və ya 30 manat cərimə tətbiq olunur. Qanun 1997-ci ildən qüvvədə olsa da, 2023-cü ilin əvvəlindən polis orqanları bu maddəni kütləvi şəkildə tətbiq etməyə başlayıb; DİN ilk müraciətdə xəbərdarlıq, təkrar halda cərimə yazılması barədə göstəriş verildiyini bildirib. Cərimə protokolu tərtib olunmalıdır – protokolsuz cərimə ilə razılaşmırsınızsa, 10 gün ərzində yuxarı orqana və ya məhkəməyə şikayət edə bilərsiniz. Müqayisə üçün: bir aydan artıq şəxsiyyət vəsiqəsi olmadan yaşamağa görə cərimə 20 manatdır (maddə 565).
Tez-tez verilən suallar
Qeydiyyat üçün dövlət rüsumu nə qədərdir?
Yaşayış yeri və olduğu yer üzrə qeydiyyat pulsuzdur. Rüsum yalnız şəxsiyyət vəsiqəsi yeni verildikdə və ya dəyişdirildikdə (5 manatdan) ödənilir.
Köçdükdən sonra neçə gün ərzində qeydiyyata düşməliyəm?
Daimi yaşayış yerini dəyişdikdə 10 gün, başqa ünvanda 60 gündən çox müvəqqəti qalacaqsınızsa gəldiyiniz gündən 7 gün ərzində.
Ev sahibi qeydiyyata razılıq vermirsə nə etməli?
Mülkiyyətçinin ərizəsi və ya notarial kirayə müqaviləsi olmadan qeydiyyat mümkün deyil. Alternativ olaraq qohumun evində olduğu yer üzrə müvəqqəti qeydiyyata düşmək olar; ev sahibi ilə rəsmi müqavilə bağlamaq hər iki tərəfi qoruyur.
Mənzildə qeydiyyat mülkiyyət hüququ verirmi?
Xeyr. Qeydiyyat uçot xarakteri daşıyır; mülkiyyət hüququ yalnız daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindəki qeydlə müəyyən edilir.
Ünvanı dəyişəndə yeni şəxsiyyət vəsiqəsi almalıyam?
Xeyr. Qeydiyyat orqanı yeni ünvanı vəsiqənin elektron daşıyıcısına yazır; vəsiqənin özü dəyişdirilmir.
Yeni doğulan uşağı kimin ünvanına yazmaq olar?
Valideynlərdən hər hansı birinin qeydiyyat ünvanına – mülkiyyətçinin razılığı tələb edilmir. Valideynlər ayrı ünvanlarda qeydiyyatdadırsa, uşağın ünvanı onların razılığı ilə seçilir.
Mənbə: "Yaşayış yeri və olduğu yer üzrə qeydiyyat haqqında" Qanun (e-qanun.az), Milli Məclis – 719-VIQD nömrəli dəyişiklik, DİN Baş Pasport, Qeydiyyat və Miqrasiya İdarəsi, ASAN xidmət, İnzibati Xətalar Məcəlləsi, JAMnews, e-huquq.az
Şərhlər