Qarabağ atı Azərbaycanın milli at cinsidir: cidov hündürlüyü 144–150 sm, çəkisi təxminən 400–500 kq, səciyyəvi rəngi parlaq narıncı-qızılı ("narınc") kürəndir. Cins XVII–XVIII əsrlərdə Qarabağ xanlarının at zavodlarında formalaşıb; 1867-ci il Paris Ümumdünya sərgisində "Xan" adlı ayğır gümüş medal qazanıb. 1956-cı ildə Ağdam Atçılıq Zavodunda yetişdirilmiş "Zaman" adlı ayğır Böyük Britaniya kraliçası II Elizabetə hədiyyə edilib. Bu gün cinsin damazlıq özəyi Ağcabədi rayonundakı Qarabağ Atçılıq Kompleksində (2018-ci ildə açılışda 200 baş) saxlanılır, Ağdamın Eyvazxanbəyli kəndində isə 2022-ci ildən yeni nəsilartırma mərkəzi tikilir.
Qarabağ atının tarixi
Tədqiqatçılar Qarabağ atının mənşəyini qədim Midiya dövrünün Nesey atlarına bağlayır. Cins müasir görkəmini XVIII–XIX əsrlərdə Qarabağ xanlığında alıb: Pənahəli xan, İbrahimxəlil xan və Mehdiqulu xanın zavodlarında saf qanlı sürü saxlanılır, atlar satılmır, yalnız hədiyyə edilirdi. XIX əsrin ortalarında Şuşa qəzasında 11 at zavodunda 250 ayğır və 1450 madyan vardı.
Mehdiqulu xanın qızı, şairə Xurşidbanu Natəvan ilxını yenidən dirçəltdi. Onun atları 1867-ci ildə Paris Ümumdünya sərgisində ("Xan" – gümüş medal), 1869-cu ildə Moskvada ("Meymun" – gümüş, "Toxmaq" – bürünc) və 1882-ci ildə Tiflisdə mükafatlandırıldı; "Əlyetməz" adlı ayğırı 1867-ci il Ümumrusiya sərgisində fəxri diplom aldı. 1843-cü ildə təsdiq edilmiş Şuşa şəhərinin gerbində yaşıl fonda çapan qızılı Qarabağ atı təsvir olunub. Cins Rusiyanın Don atının formalaşmasına da təsir edib.
XX əsrin əvvəllərində xan zavodları dağıldı, 1926-cı il ekspedisiyası "əsl Qarabağ atı qalmayıb" nəticəsinə gəldi. 1946-cı ildə xüsusi komissiya Ağdam, Şuşa, Xocavənd, Bərdə, Yevlax və Tovuz rayonlarında 1834 baş atın içindən tipik əlamətləri saxlamış 60 baş (59 madyan, 1 ayğır) seçdi. SSRİ Nazirlər Sovetinin 8 oktyabr 1948-ci il tarixli qərarı ilə Qarabağ (Ağdam) Atçılıq Zavodu yaradıldı və 1949-cu ilin sentyabrında Ağdam yaxınlığındakı Göytəpəyə köçürüldü. 1987-ci ildə respublikada 569 cins Qarabağ atı qeydə alınmışdı.
Cins xüsusiyyətləri: boy, çəki, rəng, xarakter
| Göstərici | Qarabağ atı |
|---|---|
| Tip | Dağ-minik və yarış atı (Kiçik Qafqaz tipi) |
| Cidov hündürlüyü | 144–150 sm (Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin standartı); bəzi mənbələrdə 138–152 sm |
| Çəki | Təxminən 400–500 kq (rəsmi standartda göstərilmir) |
| Rəng | Parlaq narıncı-qızılı ("narınc"), qızılı kürən, qızılı kəhər, qızılı qonur; yal və quyruq ucları tünd şabalıdı; nadir hallarda boz və çal |
| Nişanlar | Alında təpəl (qaşqa), ayaqlarda səkil (ağlıq) – xüsusən "Ceyran" tipində |
| Bədən quruluşu | Kiçik baş, düz profil, enli alın və burun dəlikləri, hündür boyun, düz bel, enli döş, quru ayaqlar, nazik dəri, parıltılı tük |
| Sürət | Adi yeriş 7–8 km/saat; "Sumqanda" adlı at 1600 m-i 1 dəq 54 san (50,5 km/saat) qaçıb; 2004-cü ildə "Kişmiş" 1000 m-i 1 dəq 09 san-ə qaçıb |
| Xarakter | Sanqvinik-xolerik temperament, sahibinə bağlı, mehriban, cəsarətli; dağ yoxuşunda və enişdə digər cinslərdən üstün, isti havada az tərləyir, yemə tələbkar deyil |
| Ömür | Orta hesabla 20–25 il, bəzi atlar 30 ildən çox yaşayır |
Tarixən cins daxilində "Maymun", "Qarnıyırtıq", "Əlyetməz" (Ceyran) və "Toxmaq" tipləri fərqləndirilirdi. Zəif cəhəti düz yerdə ingilis minik atından geri qalması və soyuqlamaya meyilliyidir.
Ağdam Atçılıq Zavodu: köç, Ağcabədi dövrü və Qarabağa qayıdış
1993-cü il köçü və Ağcabədi kompleksi
1980-ci illərdə Ağdam zavodundan Moskva auksionu vasitəsilə ildə təxminən 50 baş Qarabağ atı Avropa ölkələrinə satılırdı. 1993-cü ilin iyulunda Ağdam işğal olunarkən zavodun işçiləri 400-ə yaxın atı bir neçə gün ərzində Ağcabədiyə qovdu – bir baş da itirilmədi. Atlar əvvəlcə Yevlax rayonundakı "Aran" damazlıq qoyunçuluq təsərrüfatında, sonra Bərdənin Lənbəran qışlağında saxlanıldı; 1994-cü ildən zavod Ağcabədi rayonunun Xamtorpaq ərazisində fəaliyyət göstərir. Müharibə illərində tez-tez köçürülmə, boğaz madyanların bala salması və pis şərait üzündən say kəskin azaldı: 1997-ci ildə zavod cəmi 21 bala almışdı, təmizqanlı atların sayı 50-yə qədər düşmüşdü.
5 noyabr 2018-ci ildə Xamtorpaqda 35,5 hektar ərazidə yeni Qarabağ Atçılıq Kompleksi açıldı: ayğır, madyan və cavan atlar üçün tövlələr, qapalı və açıq manej, cıdır yolu, doğum şöbəsi, karantin binası. Açılış zamanı burada 200 baş Qarabağ atı (5 ayğır, 50 madyan, 145 cavan at və dayça) və 28 mütəxəssis vardı; 2019-cu ildə say 245 başa çatmışdı, ildə 50-yə yaxın bala alınır. Atların satış qiyməti 2019-cu ildə 2000 manatdan 10 000 manata qədər idi; auksionlarda yüksək nəsilli ayğırlar 18 000 dollar başlanğıc qiymətlə satışa çıxarılıb. Damazlıq kitabını Azərbaycan Atçılıq Federasiyası aparır: hər at mikroçiplənir, "təmizqanlı" statusu üçün 7 nəsil sübut olunmuş şəcərə tələb edilir.
2020-dən sonra: Qarabağa qayıdış planı
Ağdam 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycanın nəzarətinə qayıtdı. 4 oktyabr 2022-ci ildə Prezident İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva Ağdamın Eyvazxanbəyli kəndində – zavodun tarixi yerində – Qarabağ Atçılıq Nəsilartırma Mərkəzinin təməlini qoydu. "Reflect Architects" şirkətinin layihəsində tövlələrlə yanaşı otel, muzey, kafe və restoran nəzərdə tutulub. Planlara görə, mərkəz tam hazır olduqdan sonra damazlıq sürünün bir hissəsi Ağcabədidən Ağdama köçürüləcək; Lənkəranda 18 baş Qarabağ atı saxlayan Elşad Mehdiyev kimi özəl yetişdiricilər də atlarını Qarabağ zavodlarına bağışlamaq niyyətini açıqlayıb. Mərkəzin istifadəyə verilmə tarixi hələ rəsmi elan olunmayıb – bunu Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən dəqiqləşdirin.
Şuşada Qarabağ atı: Cıdır düzü, "Xarıbülbül" və çövkən
Şuşa yaxınlığındakı Cıdır düzü əsrlər boyu at yarışlarının, Novruz şənliklərinin və çövkən oyunlarının keçirildiyi yer olub. 2021-ci ildən may ayında Şuşada keçirilən "Xarıbülbül" Beynəlxalq Musiqi Festivalı və Cıdır düzündəki tədbirlər zamanı Dövlət Sərhəd Xidmətinin süvari dəstəsi Qarabağ atları ilə nümayiş çıxışları edir. Çövkən – iki komandanın (hər birində 6 süvari: 4 hücumçu, 2 müdafiəçi) at üstündə oynadığı qədim top oyunu – 2013-cü ildə "Çövkən – Azərbaycan Respublikasında ənənəvi Qarabağ atüstü oyunu" adı ilə UNESCO-nun Təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib. 2025-ci ildə Türkiyədə çövkəni dirçəltmək üçün Ağcabədi kompleksindən 5 Qarabağ atı seçilib.
Dünyada tanınma: kraliçaya hədiyyə, Vindzor şousu, rəsmi simvol
- 1956 – "Zaman". Sovet rəhbəri Nikita Xruşşov Böyük Britaniyaya səfəri zamanı kraliça II Elizabetə Ağdam zavodunda 1953-cü ildə doğulmuş "Zaman" adlı Qarabağ ayğırını hədiyyə etdi; atı Londona məşhur jokey Əli Tağıyev apardı.
- 2012–2023 – Kral Vindzor Atçılıq Şousu. 2012-ci ildə kraliçanın Brilyant Yubileyində 3 Qarabağ atı çıxış etdi; 2016-cı ildə 14 Qarabağ və 1 Dilbaz atı iştirak etdi. Azərbaycan nümayəndə heyəti o vaxtdan şouya müntəzəm dəvət alır.
- 2022 – "Şöhrət". 16 may 2022-ci ildə Platin Yubiley münasibətilə Prezident İlham Əliyev adından kraliçaya "Şöhrət" adlı Qarabağ atı təqdim edildi.
- Rəsmi simvol. Qarabağ atı Azərbaycanın milli heyvanı, Şuşa gerbinin (1843) və Ağdam rayonunun simvoludur. Ağdam şəhərinin "Qarabağ" Futbol Klubunun (Qarabağ FK) loqotipində iki şahə qalxmış Qarabağ atı təsvir olunub; "Ağdam FK" adlı ayrıca klub yoxdur. 2017-ci il İslam Həmrəyliyi Oyunlarının maskotları "İnca" və "Casur" da Qarabağ atları idi.
Cinsin sayı və dövlət qorunması
Qarabağ atı dünyada nadir cinslərdəndir: dəqiq rəsmi rəqəm açıqlanmasa da, mütəxəssislər təmizqanlı atların sayını ümumilikdə 1000 başdan az qiymətləndirir – bunun 300-ə yaxını Ağcabədi kompleksində, qalanı Bakı Dövlət Cıdır Meydanı yanındakı klublarda, Dövlət Sərhəd Xidmətində və özəl təsərrüfatlardadır. Hüquqi əsas 27 fevral 2007-ci il tarixli "Atçılıq haqqında" Qanundur (255-IIIQ); 27.4-cü maddəyə görə Qarabağ və Dilbaz cinsləri milli at cinsləri kimi patentləşdirilir. Həmin il "Azərbaycanda atçılığın inkişafı üzrə Dövlət Proqramı" təsdiqlənib. Prezidentin 19 noyabr 2014-cü il sərəncamı ilə cinsin damazlıq özəyinin qorunmasına 2 milyon manat, 21 avqust 2015-ci il sərəncamı ilə 1,5 milyon manat, 22 fevral 2017-ci il sərəncamı ilə kompleksin tikintisinə daha 2 milyon manat ayrılıb. 2019-cu ildə Nazirliyin 163 nömrəli əmri ilə Qarabağ və Dilbaz cinsləri üçün bonitirə təlimatı təsdiq edilib; hər iki cins EKTİS sistemində qeydiyyata alınır. 2015-ci ildən cins atların xaricə satışı məhdudlaşdırılıb, son illərdə isə nəzarətli ixrac yenidən müzakirə olunur.
Dilbaz atı və Azərbaycanda at turizmi
Azərbaycanın ikinci milli cinsi Dilbaz (Dəliboz, Qazax) atıdır – XVIII əsrin sonunda Qazax mahalında yerli madyanların ərəb ayğırları ilə çarpazlaşdırılmasından yaranıb. Cidov hündürlüyü təxminən 137 sm-dir, qızılı parıltısı yoxdur, əsasən boz və kəhər olur, lakin dağ şəraitində dözümlülüyü və cəsarəti ilə Qarabağ atından üstün sayılır; minik, yük və yüngül qoşqu üçün istifadə edilir. Damazlıq özəyi Ağstafa rayonundakı "Dilbaz" Atçılıq Təsərrüfatında saxlanılır – 2018–2019-cu illərdə burada yeni binalar və cıdır meydanı tikilib.
At turizmi Azərbaycanda sürətlə inkişaf edir: Şahdağ turizm mərkəzində (Qusar) və Qax, Qəbələ, İsmayıllı bölgələrində qonaq evləri və at klubları dağ marşrutları üzrə bir neçə saatlıq və çoxgünlük at gəzintiləri təşkil edir; Bakı Dövlət Cıdır Meydanı yanındakı klublarda Qarabağ atı ilə minik dərsləri mümkündür. Qiymətlər və qabaqcadan qeydiyyat şərtləri hər təsərrüfatda fərqli olduğundan birbaşa onlarla əlaqə saxlayın.
Tez-tez verilən suallar
Qarabağ atının boyu və çəkisi nə qədərdir?
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin standartına görə cidov hündürlüyü 144–150 sm-dir; çəkisi mənbələrə görə təxminən 400–500 kq-dır. Dağ atı olduğu üçün hündürboy deyil, lakin güclü və dözümlüdür.
Qarabağ atının rəngi niyə "narınc" adlanır?
Cinsin səciyyəvi tükü parlaq narıncı-qızılı çalardadır; bu qızılı kürən rəng yalnız Qarabağ atına xasdır. Yal və quyruq ucları adətən tünd şabalıdı olur.
Kraliçaya hansı Qarabağ atı hədiyyə edilib?
1956-cı ildə Ağdam zavodunda yetişdirilmiş "Zaman" adlı ayğır kraliça II Elizabetə hədiyyə olunub; 2022-ci ildə isə Platin Yubiley münasibətilə "Şöhrət" adlı at təqdim edilib.
Ağdam Atçılıq Zavodu indi haradadır?
1993-cü ildə Ağdamın işğalından sonra atlar Yevlax və Lənbərana, 1994-cü ildən Ağcabədinin Xamtorpaq ərazisinə köçürülüb; 2018-ci ildə burada 35,5 hektarlıq Qarabağ Atçılıq Kompleksi açılıb. 2022-ci ildən Ağdamın Eyvazxanbəyli kəndində yeni mərkəz tikilir.
Çövkən nədir və nə vaxt UNESCO siyahısına düşüb?
Çövkən Qarabağ atları üstündə oynanan ənənəvi top oyunudur; 2013-cü ildə UNESCO-nun Təcili qorunmaya ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına salınıb.
Qarabağ atı neçəyədir və almaq olar?
Ağcabədi kompleksində atlar 2019-cu il məlumatına görə 2000–10 000 manat arasında satılırdı; nəsilli ayğırlar auksionda daha bahadır. Satış ölkə daxilində aparılır, xaricə çıxarılması Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin icazəsi ilə məhdudlaşdırılıb.
Mənbə: Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, president.az, president.az (Eyvazxanbəyli), Vikipediya, Report.az, AramcoWorld, AZƏRTAC
Şərhlər