Muğam nədir: yeddi əsas muğam, dəstgah quruluşu, məşhur xanəndələr və UNESCO irsi

Muğam – Azərbaycan xalq musiqisinin klassik, improvizasiyaya əsaslanan iri həcmli janrıdır. Azərbaycanda 7 əsas muğam (lad) var: Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Hümayun və Şüştər. Muğamı adətən xanəndə tar, kamança və qavaldan ibarət "muğam üçlüyü" ilə ifa edir; tam formada ifa olunan muğam dəstgah adlanır. 2003-cü il noyabrın 7-də UNESCO Azərbaycan muğamını "Bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri" elan etmiş, 2008-ci ildə isə onu Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil etmişdir.

Muğam nədir?

Muğam sözü ərəb dilindəki "məqam" (yer, mövqe) sözündən gəlir. Anlayış iki mənada işlənir: birincisi, müəyyən səs düzümü və mayəsi (tonikası) olan lad; ikincisi, həmin lad əsasında qurulan, şöbə və guşələrdən ibarət çoxhissəli musiqi əsəri. Bəstəkar Qara Qarayevin təbirincə, muğam dəstgahı süita ilə rapsodiyanın xüsusiyyətlərini birləşdirən, simfonik təbiətli formadır.

Muğamın əsas xüsusiyyəti improvizasiyadır, lakin bu improvizasiya sərbəst deyil: ifaçı hər muğamın pərdələrinə, şöbələrin ardıcıllığına və keçid qaydalarına ciddi riayət edir. Vokal muğamda mətn kimi əsasən əruz vəznində yazılmış qəzəllər – Füzuli, Nəsimi, Seyid Əzim Şirvani, Natəvan və başqa şairlərin əsərləri oxunur. Muğam Yaxın Şərqin ümumi məqam sisteminə daxildir: Özbəkistan və Tacikistanda "şaşmaqom", ərəblərdə "məqam", İranda "dəstgah", uyğurlarda "mukam" bu sistemin digər qollarıdır.

Yeddi əsas muğam və xarakterləri

Üzeyir Hacıbəylinin "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" (1945) əsərində yeddi əsas lad və onların emosional məzmunu belə təsvir olunur:

Muğam	Xarakteri (Ü. Hacıbəyliyə görə)	Qeyd
Rast	Mərdlik, gümrahlıq hissi	"Muğamların anası" sayılır; mayəsi kiçik oktavanın "sol" səsidir
Şur	Şən, lirik əhval-ruhiyyə	Ən çox yayılmış muğamlardan biri; xalq mahnılarının çoxu bu ladda
Segah	Məhəbbət hissi	Zabul-Segah, Mirzə Hüseyn Segahı, Xaric Segah kimi növləri var
Çahargah	Həyəcan, coşğunluq, ehtiras	Qədim alimlər adını göy gurultusu ilə əlaqələndirirdilər
Bayatı-Şiraz	Qəmginlik, həzinlik	Adı Şiraz şəhəri ilə bağlıdır; Fikrət Əmirovun simfonik muğamı var
Şüştər	Dərin kədər	Adı İranın Şüştər şəhərindəndir
Hümayun	Şüştərdən də dərin kədər	Yas və həsrət motivləri üçün səciyyəvidir

Bu yeddi əsas laddan başqa Şahnaz, Sarənc, Çahargahın bəzi növləri kimi köməkçi ladlar, həmçinin Mahur-Hindi, Bayatı-Qacar, Rəhab, Dügah, Bayatı-Kürd kimi dəstgah və muğam şöbələri də geniş ifa olunur. Ayrıca zərbi muğamlar qrupu var: Heyratı, Arazbarı, Səmayi-Şəms, Mənsuriyyə, Mani, Ovşarı, Heydəri, Qarabağ şikəstəsi və Kəsmə şikəstə – bunlarda instrumental müşayiət dəqiq ritmlə, vokal hissə isə sərbəst improvizasiya ilə ifa olunur.

Dəstgahın quruluşu

"Dəstgah" sözü "dəst" (bütöv, tam) və "gah" (yer, mövqe) hissələrindən ibarətdir. Dəstgah – bir muğamın bütün şöbə, guşə, təsnif və rənglərinin məntiqi ardıcıllıqla, küll halında ifasıdır. Tipik dəstgah aşağıdakı hissələrdən qurulur:

1. Dəraməd – instrumental giriş, rəngin bir növüdür; dinləyicini muğamın ladına kökləyir.
2. Bərdaşt – xanəndənin oxuduğu ilk şöbə; adətən muğamın zil (yuxarı) pərdələrindən başlayıb mayəyə enir.
3. Mayə – muğamın əsas, tonika şöbəsi; bütün dəstgahın "evi" sayılır və ifaçı sonda buraya qayıdır.
4. Şöbələr və guşələr – pərdə-pərdə yuxarı qalxan əsas bölmələr (məsələn, Rastda Üşşaq, Hüseyni, Vilayəti, Xocəstə, Əraq, Pəncgah). Guşə şöbədən kiçik melodik vahiddir.
5. Təsnif – şöbələr arasında oxunan, dəqiq ritmli mahnı epizodu.
6. Rəng – şöbələr arasında çalınan instrumental, rəqsvari epizod (kiçik növü "diringə" adlanır).
7. Ayaq – zildən mayəyə enişlə dəstgahın tamamlanması.

XX əsrin əvvəllərində ən böyük dəstgahlar 40–50 şöbə və guşədən ibarət olurdu; 1925-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin rəhbərliyi ilə "Muğam şurası" tədris proqramı qəbul etdikdən sonra dəstgahlar yığcamlaşdı və bu gün ən böyük dəstgah adətən 10–12 şöbə və guşədən ibarətdir. Tam dəstgahın ifası bir saatdan çox çəkə bilər.

Muğam üçlüyü: tar, kamança, xanəndə

Klassik ifaçı heyəti "muğam üçlüyü" və ya "sazəndə dəstəsi" adlanır:

• Xanəndə – əsas melodiyanı oxuyur, qəzəli improvizə edir və əlində qaval (dəf) çalır; zəngulə (səs titrətmələri) xanəndə sənətinin əsas göstəricisidir.
• Tar – XIX əsrdə Sadıqcanın (Mirzə Sadıq Əsəd oğlu) təkmilləşdirdiyi 11 simli mizrablı alət; dəstgahın aparıcı müşayiət alətidir.
• Kamança – kamanla çalınan simli alət; xanəndənin səsini "izləyir" və uzun səsləri doldurur.

Muğam üçlüyünün alətləri 2005 və 2009-cu illərdə buraxılmış 1 manatlıq əskinasın və 2006-cı il 1 qəpiklik sikkənin üzərində təsvir olunub. Üçlük tərkibi bəzən balaban, nağara və ya ud ilə genişləndirilir.

Muğamın tarixi: Şuşadan Voyacerə

Muğam sənətinin nəzəri əsasları orta əsr Şərq alimləri – Səfiəddin Urməvi (XIII əsr) və Əbdülqədir Marağayi (XIV–XV əsrlər) tərəfindən qoyulub. XVI–XVII əsrlərdə saray musiqisi kimi inkişaf edən muğamda dəstgah forması məhz bu dövrdə formalaşıb. XIX əsrin ikinci yarısında Şuşa, Şamaxı və Bakıda muğam məclisləri fəaliyyət göstərirdi: Şuşada Xarrat Qulunun məktəbi və Mir Möhsün Nəvvabın "Məclisi-fəramuşan"ı (1872–1910), Şamaxıda Mahmud ağanın məclisi, Bakıda Məşədi Məlik Mansurovun salonu. Buna görə Şuşa "Şərqin konservatoriyası" adlandırılır və Qarabağ, Şirvan, Bakı olmaqla üç böyük xanəndəlik məktəbi yaranmışdır.

Əsas tarixi mərhələlər:

• 1861–1944 – Cabbar Qaryağdıoğlu: Şuşada doğulmuş, "Şərq musiqisinin canlı ensiklopediyası" adlandırılan xanəndə; ilk dəfə fars deyil, Azərbaycan dilində qəzəllərlə muğam oxumağa başlayan sənətkarlardandır, səsi XX əsrin əvvəllərində qrammofon vallarına yazılıb.
• 1908, 12 yanvar – Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası Bakıda səhnəyə qoyuldu: bütün müsəlman Şərqində ilk opera və "muğam operası" janrının başlanğıcı.
• 1897–1961 – Bülbül (Murtuza Məmmədov): Şuşa yaxınlığında doğulmuş, muğam ənənəsini Avropa vokal məktəbi ilə birləşdirən, muğamların nota yazılmasına rəhbərlik edən SSRİ xalq artisti.
• 1945 – Üzeyir Hacıbəylinin "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" əsəri muğam ladlarının elmi nəzəriyyəsini verdi.
• 1948 – Fikrət Əmirov "Şur" və "Kürd-Ovşarı" simfonik muğamlarını yazdı; 1960-cı illərdə Vaqif Mustafazadə caz-muğam janrını yaratdı.
• 1977 – Kamil Cəlilovun balabanda ifa etdiyi muğam parçası NASA-nın "Voyacer" qızıl plastinkasına daxil edilərək kosmosa göndərildi.
• 2003 və 2008 – UNESCO tərəfindən tanınma; 2008, 27 dekabr – Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışı.

Məşhur xanəndələr

Klassik dövrün ustadları sırasında Hacı Hüsü, Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçioğlu Məhəmməd, Seyid Şuşinski (1889–1965), Xan Şuşinski (1901–1979), Zülfü Adıgözəlov, Hacıbaba Hüseynov, Əbülfət Əliyev, Yaqub Məmmədov, İslam Rzayev, Qədir Rüstəmov və Ağaxan Abdullayev var. Qadın xanəndələrdən Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Rübabə Muradova, Zeynəb Xanlarova, Qəndab Quliyeva və Nəzakət Teymurova xüsusi yer tutur.

Bu gün fəaliyyət göstərən ən tanınmış ifaçılar:

• Alim Qasımov (1957, Şamaxı) – xalq artisti (1993); 1999-cu ildə UNESCO Beynəlxalq Musiqi Şurasının mükafatını alıb, dünyada ən çox tanınan Azərbaycan xanəndəsidir. Qızı Fərqanə Qasımova ilə birgə çıxış edir.
• Arif Babayev (1938, Ağdam) – 1990-cı ildə tarixdə ilk muğam professoru adını alıb; Milli Konservatoriyanın muğam kafedrasına uzun illər rəhbərlik edib.
• Mənsum İbrahimov (1960, Ağdam) – xalq artisti, "Qarabağ" ansamblı ilə dünyanın bir çox ölkəsində konsertlər verib, televiziya muğam müsabiqələrinin daimi münsifidir.
• Səkinə İsmayılova (1956) – xalq artisti (1992), muğamı qavalla ifa edən ilk qadın xanəndə; opera səhnəsində Leyli və Əsli partiyalarının ifaçısıdır.
• Mələkxanım Əyyubova, Zabit Nəbizadə, Nəzakət Teymurova, Gülyaz və Gülyanaq Məmmədovalar, həmçinin televiziya müsabiqələrindən çıxmış Babək Niftəliyev, Ehtiram Hüseynov, Mirələm Mirələmov və başqaları.

UNESCO, Beynəlxalq Muğam Mərkəzi və muğam müsabiqələri

UNESCO. 2003-cü il noyabrın 7-də Azərbaycan muğamı "Bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsəri" elan olundu; 2008-ci ildə Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına köçürüldü. Avqustun 26-sı Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Günü kimi qeyd olunur.

Beynəlxalq Muğam Mərkəzi. Bakıda, Dənizkənarı Milli Parkda yerləşir. Təməli 2005-ci ilin avqustunda UNESCO-nun baş direktoru Koiçiro Matsuuranın iştirakı ilə qoyulub, 27 dekabr 2008-ci ildə açılıb. Üçmərtəbəli binanın ümumi sahəsi 7500 kv.m-dir, forması tarın hissələrini xatırladır; 350 yerlik konsert salonu, səsyazma studiyası və dərs otaqları var. 2009-cu ildən burada iki ildən bir "Muğam aləmi" beynəlxalq festivalı keçirilir.

Televiziya müsabiqələri. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə 2005-ci ildən keçirilən "Muğam" televiziya müsabiqəsi gənc xanəndələrin əsas seçim platformasıdır. Müsabiqə Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Televiziyası tərəfindən təşkil olunur; 2022-ci ildə VIII müsabiqənin finalı Şuşada, Bülbülün ev-muzeyinin həyətində keçirilib. 2025-ci ildə, müsabiqənin iyirmi illiyi münasibətilə IX müsabiqə iki yaş qrupunda (8–16 və 16–30 yaş) elan edilib. Müsabiqələr sayəsində onlarla gənc ifaçı peşəkar səhnəyə çıxıb.

Muğamı harada dinləmək olar?

• Beynəlxalq Muğam Mərkəzi (Bakı, Dənizkənarı bulvar) – həftəlik muğam axşamları, festival və ustad konsertləri.
• Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası və Heydər Əliyev Sarayı – iri konsertlər, simfonik muğam ifaları.
• Opera və Balet Teatrı – "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib" muğam operaları.
• Şuşa – "Xarıbülbül" festivalı (may) və Bülbülün ev-muzeyi; Şuşa Qarabağ xanəndəlik məktəbinin beşiyidir.
• Onlayn – "Muğam Ensiklopediyası" (mugam.musigi-dunya.az) portalında bütün muğamların şöbələri üzrə səs nümunələri; Mədəniyyət kanalı və Azərbaycan Televiziyasının arxivləri; Alim Qasımovun "Smithsonian Folkways" və digər beynəlxalq albomları.
• Toy və məclislər – muğam ənənəvi olaraq el şənliklərində canlı ifa olunur; "Segah" və "Şur" bu məclislərin ən çox istənilən muğamlarıdır.

Tez-tez verilən suallar

Neçə əsas muğam var?

Yeddi: Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Hümayun və Şüştər. Bunlardan əlavə köməkçi ladlar və doqquz zərbi muğam var.

Muğam ilə dəstgahın fərqi nədir?

Muğam həm ladı, həm də janrı bildirir; dəstgah isə bir muğamın bütün şöbə, guşə, təsnif və rənglərinin tam ardıcıllıqla ifasıdır. Qısaca: hər dəstgah muğamdır, amma hər muğam ifası tam dəstgah deyil.

Muğam üçlüyünə hansı alətlər daxildir?

Tar, kamança və xanəndənin çaldığı qaval (dəf). Xanəndə eyni zamanda vokal partiyanı ifa edir.

Muğam UNESCO siyahısına nə vaxt düşüb?

2003-cü ildə "şah əsər" elan olunub, 2008-ci ildə Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

Ən məşhur Azərbaycan xanəndəsi kimdir?

Beynəlxalq səviyyədə ən çox tanınan müasir xanəndə Alim Qasımovdur; tarixi simalar arasında Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski və Xan Şuşinski ən çox xatırlananlardır.

Muğamı öyrənmək mümkündürmü?

Bəli. Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kolleci, Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbi və Azərbaycan Milli Konservatoriyasının muğam kafedrasında peşəkar təhsil verilir; uşaq musiqi məktəblərində də xanəndəlik və tar-kamança sinifləri var.

Mənbə: Prezident Kitabxanası – Azərbaycan və UNESCO, Vikipediya – Muğam, Vikipediya – Dəstgah, Musigi Dünyası – Azərbaycan ladları, AZƏRTAC – VIII Muğam televiziya müsabiqəsi, Trend – IX Muğam televiziya müsabiqəsi, Wikipedia – International Mugham Center