Azərbaycanda it və pişik saxlamaq "Baytarlıq haqqında" Qanun və İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 290-cı maddəsi ilə tənzimlənir: iti cilovsuz, iri iti isə həm də buruntaqsız (ağızlıqsız) gəzdirməyə görə 200 manat, bir il ərzində təkrarına görə 300 manat cərimə tətbiq olunur. Oktyabr 2026 etibarilə ayrıca "Heyvanlarla rəftar haqqında" qanun qəbul edilməyib. Quduzluq peyvəndi 3 aylıqdan başlayaraq hər il vurulmalıdır; dövlət baytarlıq tarifində ev heyvanının peyvəndi peyvənd daxil 25–35 manat, dişi pişiyin sterilizasiyası 80, dişi itin 250 manatdır. Özəl klinikalarda kompleks peyvənd 40–80 manat, çip 30–60 manat təşkil edir. AZAL-la salonda uçuş üçün heyvan daşıyıcı ilə birlikdə 8 kq-dan ağır olmamalıdır, haqqı bir istiqamətə 70 avrodan başlayır.
Ev heyvanı saxlamağın hüquqi əsası
Ev heyvanlarına dair əsas normalar bir neçə aktda toplanıb. "Baytarlıq haqqında" Qanun (2005) heyvan sahibinin xəstəliklərin profilaktikası, o cümlədən peyvəndləmə öhdəliyini, "Heyvanlar aləmi haqqında" Qanun isə rəhmsiz rəftar qadağasını müəyyən edir. Ayrıca "Heyvanlarla rəftar haqqında" qanun layihəsi illərdir müzakirə olunsa da, rəsmi qanunvericilik bazasında belə qanun yoxdur – sahə hələ ki ümumi qanunlar və İnzibati Xətalar Məcəlləsi (İXM) ilə tənzimlənir.
İXM-in 290-cı maddəsinə görə aşağıdakı hallar 200 manat cərimə ilə nəticələnir:
- ev heyvanını qadağan olunmuş yerlərdə saxlamaq, gəzdirmək və ya yemləmək;
- itləri cilovsuz, iri itləri isə həm də buruntaqsız ümumi həyətlərdə və küçələrdə gəzdirmək;
- heyvanı sərxoş vəziyyətdə gəzdirmək və ya insanların üstünə salmaq;
- heyvanı nəqliyyatda daşıma şərtlərini pozmaq;
- qeyri-müalicəvi məqsədlə quyruq və qulaq kəsmək, səs tellərini, dırnaq və dişləri çıxarmaq;
- heyvana lazımi qayğı göstərməmək.
Bu xətalar nəticəsində kiməsə yüngül bədən xəsarəti və ya maddi ziyan dəyərsə, cərimə 800–1000 manatdır. 2024-cü ilin noyabrında qəbul edilmiş dəyişikliklərlə heyvanlarla rəhmsiz rəftara görə cərimələr sərtləşdirilib: əziyyət vermə 500–800, şikəst etmə 1000–1500, öldürmə 1500–2000 manat və ya bir ayadək inzibati həbs; belə rəftarı təbliğ etmək isə 1000–1500 manat cərimə ilə cəzalandırılır.
Gəzinti qaydaları, qeydiyyat və çipləmə
Qanunda "iri it" anlayışının dəqiq ölçüsü verilməyib, ona görə orta və iri cins itləri ictimai yerlərdə həmişə qayışla, iri və aqressiv itləri isə ağızlıqla gəzdirmək ən təhlükəsiz yoldur. Uşaq meydançalarına, məktəb və xəstəxana ərazilərinə itlə girmək tövsiyə olunmur; heyvanın tullantısını yığmaq sahibin məsuliyyətidir.
Oktyabr 2026 etibarilə bütün itlər üçün ümummilli məcburi qeydiyyat və ya çipləmə sistemi tətbiq edilmir. Buna baxmayaraq Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (AQTA) "İt, pişik və digər ev heyvanlarının pasportu"nu (baytarlıq pasportu) verir: pasportda mikroçip nömrəsi, quduzluq və digər peyvəndlər, anticisim testi qeyd olunur. Xaricə səyahət üçün ISO 11784/11785 standartlı 15 rəqəmli mikroçip faktiki olaraq məcburidir və quduzluq peyvəndindən əvvəl və ya onunla eyni gündə vurulmalıdır.
İt və pişik üçün peyvənd cədvəli
Ümumdünya Kiçik Heyvanlar Baytarlıq Assosiasiyası (WSAVA) əsas peyvəndlərin 6–8 həftəlikdən başlayaraq hər 2–4 həftədən bir vurulmasını, son dozanın 16 həftəlik və ya daha böyük yaşda olmasını tövsiyə edir. Quduzluğun endemik olduğu Azərbaycan kimi ölkələrdə quduzluq peyvəndi həm itlər, həm də pişiklər üçün əsas peyvənd sayılır.
| Yaş | İt | Pişik |
|---|---|---|
| 6–8 həftə | DHPPi (taun, hepatit, parvovirus, paraqripp) – 1-ci doza | FVRCP (rinotraxeit, kalisivirus, panleykopeniya) – 1-ci doza |
| 10–12 həftə | DHPPi + L (leptospiroz) – 2-ci doza | FVRCP – 2-ci doza |
| 12 həftədən | Quduzluq – 1-ci doza | Quduzluq – 1-ci doza |
| 14–16 həftə | DHPPi + L – son doza | FVRCP – son doza |
| 26 həftə (6 ay) | DHPPi gücləndirici doza | FVRCP gücləndirici doza |
| Hər il | Quduzluq, leptospiroz, kompleks müayinə | Quduzluq, kompleks müayinə |
| Hər 3 il | DHPPi (müasir canlı vaksinlərlə) | FVRCP (ev şəraitində yaşayan pişiklər) |
Peyvənddən 7–10 gün əvvəl heyvana qurd dərmanı verilməli, xəstə və ya zəif heyvan peyvənd olunmamalıdır. Son dozadan 2 həftə keçməmiş balanı küçəyə çıxarmaq məsləhət görülmür.
Quduzluq peyvəndi: niyə vacibdir və harada vurulur?
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə quduzluqdan dünyada hər il təxminən 59 min insan ölür, insan hallarının 99 %-i it dişləməsi ilə bağlıdır və klinik əlamətlər başlayandan sonra xəstəlik ölümcüldür. İtlərin peyvəndlənməsi insanı qorumağın ən səmərəli yoludur. Azərbaycanda quduzluq xüsusi təhlükəli heyvan xəstəlikləri siyahısındadır və onun profilaktikası dövlət büdcəsindən maliyyələşir.
Quduzluq peyvəndini AQTA-nın rayon və şəhər baytarlıq məntəqələrində, eləcə də lisenziyalı özəl klinikalarda vurdurmaq olar. Dövlət məntəqələrində büdcə hesabına verilən vaksinlə peyvənd adətən pulsuz və ya simvolik haqla aparılır, lakin vaksin ehtiyatı və iş saatları dəyişə bilər – əvvəlcə zəng edin. Peyvənd pasporta seriya nömrəsi, tarix və möhürlə qeyd olunmalıdır. Azərbaycanda praktikada quduzluq peyvəndi hər il təkrarlanır.
Heyvan dişlədikdə yaranı dərhal sabun və bol su ilə təxminən 15 dəqiqə yuyun və gecikmədən tibb müəssisəsinə və ya 103-ə müraciət edin. Dişləyən heyvanı 10 gün müşahidə altında saxlamaq və baytara göstərmək lazımdır.
Baytar qiymətləri: dövlət tarifi və özəl klinikalar
Dövlət baytarlıq xidmətlərinin haqları Nazirlər Kabinetinin 2021-ci il 22 iyun tarixli 178 nömrəli Qərarı ilə müəyyən edilib. Özəl klinikalar qiymətləri sərbəst qoyur; aşağıdakı rəqəmlər Bakı üzrə təxmini aralıqdır.
| Xidmət | Dövlət tarifi | Özəl klinika (təxmini) |
|---|---|---|
| Həkim qəbulu, kliniki baxış | 5–20 ₼ | 20–40 ₼ |
| Peyvənd (vaksin daxil) | 25–35 ₼ | 40–80 ₼ |
| Dişi pişiyin sterilizasiyası | 80 ₼ | 85–200 ₼ |
| Erkək pişiyin axtalanması | 50 ₼ | 60–120 ₼ |
| Dişi itin sterilizasiyası | 250 ₼ | 200–500 ₼ |
| Erkək itin axtalanması | 150 ₼ | 150–350 ₼ |
| Parazitlərə qarşı işlənmə | 30 ₼ | 15–50 ₼ |
| Stasionar (1 gün) | pişik 20 ₼, it 25 ₼ | 30–60 ₼ |
| Mikroçip | – | 30–60 ₼ |
Sterilizasiya pişiklərdə adətən 5–6 aylıqda, itlərdə cinsdən asılı olaraq 6–12 aylıqda tövsiyə olunur; o, istənməyən balaların və bəzi xərçəng növlərinin qarşısını alır.
Heyvanla təyyarədə uçuş və xaricə aparma qaydaları
AZAL heyvan daşınmasını uçuşdan ən azı 24 saat əvvəl bildirməyi tələb edir. Salonda yalnız pişik, it və dekorativ quşlar uçur: heyvan daşıyıcı ilə birlikdə 8 kq-dan, daşıyıcı 40×30×20 sm-dən (ölçülər cəmi 90 sm) böyük olmamalıdır. 8–32 kq heyvanlar baqaj bölməsində, 32–75 kq itlər xüsusi möhkəm konteynerdə, 75 kq-dan ağır heyvanlar isə yalnız yük kimi daşınır. Heyvan pulsuz baqaja daxil deyil; bir istiqamət üçün haqq AZAL marşrutlarında 70 avro (32–75 kq üçün 140 avro), Avropa xətlərində 80/160 avro, ABŞ və Çin xətlərində 150/300 avrodur. Sahib məsuliyyət bəyannaməsi imzalayır.
Heyvanı xaricə aparmaq üçün adətən bu addımlar lazımdır:
- Mikroçip vurdurmaq və AQTA baytarlıq pasportu almaq.
- Səfərdən ən azı 21 gün əvvəl quduzluq peyvəndi vurdurmaq (heyvan 12 həftəlikdən böyük olmalıdır).
- Gediləcək ölkənin tələblərini öyrənmək: Avropa İttifaqı ölkələri Azərbaycandan gələn heyvanlar üçün Aİ-nin təsdiq etdiyi laboratoriyada anticisim testi (ən azı 0,5 BV/ml) tələb edir və qan nümunəsi peyvənddən 30 gün sonra, səfərdən ən azı 3 ay əvvəl götürülməlidir.
- Səfərdən bir neçə gün əvvəl baytar müayinəsindən keçib AQTA-dan ixrac üçün baytarlıq sertifikatı almaq.
- Aviaşirkətdə yer bron etmək və sənədlərin əslini özünüzlə götürmək.
Azərbaycana heyvanla qayıdarkən və ya xaricdən heyvan gətirərkən də quduzluq peyvəndi (girişdən ən azı 21 gün əvvəl) və mənşə ölkəsinin rəsmi baytarlıq sertifikatı tələb olunur; giriş Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu kimi baytarlıq nəzarəti olan məntəqələrdən aparılır.
Sahibsiz heyvanlar: kimə müraciət etməli?
Nazirlər Kabinetinin 2025-ci il 29 aprel tarixli 142 nömrəli Qərarı ilə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının tabeliyində "Sahibsiz Heyvanlara Qayğı Mərkəzi" publik hüquqi şəxs yaradılıb. Mərkəz sahibsiz heyvanları əziyyət vermədən tutmalı, müayinə etməli, peyvəndləməli, qurd dərmanı verməli, sterilizasiya edib nişanlamalı, uçota almalı və tutulduğu əraziyə qaytarmalıdır; yeni sahib tapılmasına da kömək edir. Evtanaziya yalnız quduzluq kimi təhlükəli xəstəliklərdə və insan həyatına təhlükə olduqda nəzərdə tutulur. Bölgələrdə bu işlər yerli icra hakimiyyətləri və bələdiyyələr tərəfindən görülür.
Ev heyvanını küçəyə atmaq sahibsiz heyvan probleminin əsas mənbələrindən biridir; saxlaya bilmirsinizsə, heyvanı sığınacağa və ya könüllü təşkilatlara təhvil verin.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanda iti çipləmək məcburidirmi?
Ümummilli məcburi çipləmə tətbiq olunmur, lakin xaricə səyahət üçün çip faktiki tələbdir və itiyən heyvanın tapılmasını asanlaşdırır.
İti ağızlıqsız gəzdirməyin cəriməsi nə qədərdir?
İXM-in 290-cı maddəsinə görə 200 manat, bir il ərzində təkrar olunarsa 300 manat.
Quduzluq peyvəndi neçə yaşda vurulur?
12 həftəlikdən (3 aylıq) sonra, daha sonra hər il təkrarlanır.
Pişiyi təyyarə salonunda aparmaq olarmı?
Bəli, AZAL-da pişik daşıyıcı ilə birlikdə 8 kq-dan ağır deyilsə və daşıyıcı 40×30×20 sm ölçüsünə uyğundursa.
Dövlət baytarlıq məntəqəsində sterilizasiya neçəyədir?
Rəsmi tarifə görə dişi pişik 80, dişi it 250, erkək pişik 50, erkək it 150 manatdır.
"Heyvanlarla rəftar haqqında" qanun varmı?
Oktyabr 2026 etibarilə ayrıca qanun yoxdur; məsuliyyət İnzibati Xətalar Məcəlləsi və "Heyvanlar aləmi haqqında" Qanunla müəyyən edilir.
Mənbə: AQTA – ev heyvanının baytarlıq pasportu, Nazirlər Kabinetinin 178 nömrəli Qərarı (baytarlıq tarifləri), İnzibati Xətalar Məcəlləsi, Milli Məclis – 73-VIIQD, Nazirlər Kabineti – Sahibsiz Heyvanlara Qayğı Mərkəzi, AZAL – heyvanların daşınması, WSAVA, ÜST – quduzluq
Şərhlər